Өмірлік цикл бойынша тұтыну және үнемдеу теориялары
Intertemporal consumption
Өмір бойы тұтыну теориясы: жинақ, үнемдеу, зейнетақыға дайындық. Фишер, Харрод, Модильяни, Фридман сияқты экономистердің тұжырымдары мен өмірлік цикл моделі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Экономикалық теориялар уақытша тұтыну арқылы адамдардың өмір бойы тұтыну мен жинауға қатысты қалауларын түсіндіруге тырысады. Бұл тақырыптағы алғашқы жұмыстар Ирвинг Фишер мен Рой Харродқа тиесілі, олар «дәнді жинақ» деп аталатын құбылысты сипаттап, адамдардың зейнеткерлікке жинаған кезде өмірінің орта тұсында ең көп жинақтайтынын болжады. 1950 жылдары дисконтталған пайдалылық теориясына негізделген, жақсы анықталған модельдер құрылды және уақытша тұтыну мәселесіне өмір бойы табысты оптимизациялау проблемасы ретінде қарастырылды. Бұл мәселені математикалық тұрғыдан шешіп, адамдардың рационалды және толық нарыққа қол жеткізілімді екенін ескере отырып, Модильяни мен Брумберг (1954), Альберт Андо және Милтон Фридман (1957) өмірлік цикл моделі деп белгілі болған модельді жасады. Толық мәліметтер үшін қараңыз. Өмірлік цикл моделі тұтынудың кез келген жастағы табысқа емес, өмір бойы орташа табысқа негізделгенін көрсетеді. Біріншіден, жастар ағымдағы табысынан артық тұтыну үшін қарыз алады, содан кейін, жылдар өте келе табысы артып, тұтынуы біртіндеп өседі және олар көбірек жинақтай бастайды. Соңында, зейнеткерлікке шыққаннан кейін олар жинаған ақшаларымен өмір сүреді. Бұл теория сонымен қатар тұтынудың адамның табысына қатысты тегістелетінін білдіреді, сондықтан экономистер тұтынуды нақты табысқа емес, әлеуетті табысқа пропорционалды етіп белгілейді. Өмірлік цикл моделін нақты деректермен салыстыруға жасалған әрекеттер әртүрлі нәтижелерге әкелді. Әдебиеттерді шолу барысында Куран, Грамлих және Лейтнер (1984) «бірақ оның барлық сәнділігі мен ұтымдылығына қарамастан, өмірлік цикл моделі жақсы сынақтан өткен жоқ» деп атап өтті. Болжамдалған және нақты мінез-құлық арасындағы негізгі айырмашылықтар адамдардың өмірінің басында және соңында болашақ табысқа қарыз алмау және зейнеткерлік табысын қаржыландыру үшін жеткілікті жинақтай алмау салдарынан «тұтынуды» азайту болып табылады. Адамдар сонымен қатар ең көп табыс табатын жылдары «артық тұтынуға» бейім, қарттар өз активтерінен (әсіресе үй мүлкінен) күтілгендей тұтыну жасамайды және күтпеген табысты өмірлік цикл моделіне сәйкес келмейтін тәсілмен қарастырады. Теорияны деректерге бейімдеу үшін бірнеше түзетулер ұсынылды: мұрагерлік мотиві, капитал нарығының кемшіліктері, мысалы, өтімділік шектеулері, уақыт өте келе жеке пайдалылық функциясының өзгеруі немесе болашақ табысқа қатысты белгілі бір күту түрі. Мінез-құлық экономистері уақытша тұтынудың баламалы сипаттамасын, мінез-құлық өмірлік цикл гипотезасын ұсынды. Олар адамдардың ақыл-ойымен өз активтерін алмастырылмайтын ақыл-ойы шоттарына бөліп алуды ұсынады: ағымдағы табыс, ағымдағы активтер (жинақ) және болашақ табыс. Әр шоттың тұтынуға шекті бейімділігі (ШББ) әртүрлі. Тұтыну, зейнетақы және күтпеген табыс туралы эмпирикалық зерттеулерге сүйене отырып, олар ШББ ағымдағы табыстан жақын, болашақ табыс үшін нөлге жақын және ағымдағы активтерге қатысты орташа деңгейде деп болжайды. Бұл әртүрлі ШББ адамдардың ең көп табыс табатын жылдары неліктен «артық тұтынуын», зейнетақы жарналарын арттырудың ағымдағы жинақтардың азаюына әкелмейтінін (өмірлік цикл моделіне сәйкес) және шағын күтпеген табыстың (қазіргі табыс ретінде кодталған) жоғары үлесте тұтылуын, ал үлкен табыстың жоғары үлесі жинақталуын түсіндіреді.
Economic theories of intertemporal consumption seek to explain people's preferences in relation to consumption and saving over the course of their lives. The earliest work on the subject was by Irving Fisher and Roy Harrod, who described 'hump saving', hypothesizing that savings would be highest in the middle years of a person's life as they saved for retirement. In the 1950s, more well defined models were built on discounted utility theory and approached the question of inter temporal consumption as a lifetime income optimization problem. Solving this problem mathematically, assuming that individuals are rational and have access to complete markets, Modigliani & Brumberg (1954), Albert Ando, and Milton Friedman (1957) developed what became known as the life cycle model. See for details. The life cycle model of consumption suggests that consumption is based on average lifetime income instead of income at any given age. First, young people borrow to consume more than their income, next, as their income rises through the years, their consumption rises slowly and they begin to save more. Lastly, during their retirement these individuals live off of their savings. Furthermore this theory implies that consumption is smoothed out relative to a person's income which is the reason economists set consumption proportional to potential income rather than actual income. Attempts to test the life cycle model against real world data have met with mixed success. In a review of the literature, Courant, Gramlich and Laitner (1984) note "but for all its elegance and rationality, the life cycle model has not tested out very well". The main discrepancies between predicted and actual behaviour is that people drastically 'underconsume' early and late in their lifetime by failing to borrow against future earnings and not saving enough to adequately finance retirement incomes respectively. People also seem to 'overconsume' during their highest earning years, the elderly do not consume from their assets as would be expected (particularly from their household equity) and also treat windfall gains in a manner inconsistent with the life cycle model. Specific alterations to the theory have been proposed to help it accommodate the data; a bequest motive, capital market imperfections such as liquidity constraints, a changing individual utility function over time or a particular form of expectation as to future income. Behavioural economists have proposed an alternate description of intertemporal consumption, the behavioural life cycle hypothesis. They propose that people mentally divide their assets into non fungible mental accounts – current income, current assets (savings) and future income. The marginal propensity to consume (MPC) out of each of these accounts is different. Drawing upon empirical studies of consumption, superannuation and windfall gains they hypothesize that the MPC is close to one out of current income, close to zero for future income and somewhere in between with respect to current assets. These differing MPCs explain why people 'overconsume' during their highest earning years, why increasing superannuation contributions does not cause current savings to be reduced (as the life cycle model implies) and why small windfall gains (which are coded as current income) are consumed at a high rate but a higher proportion of larger gains is saved.