Кіріспе

Философиялық ой мектебі Діни философияда реформаланған эпистемология – діни сенімдерге қатысты білімнің мәнін (эпистемологияны) зерттейтін философиялық ой мектебі. Реформаланған эпистемологияның басты тезисі – сенімді дәлел ғана емес, одан да артық нәрсемен негіздеуге болады. Бұл, дәлелділік позициясына қайшы келеді, ол сенімнің дәлелсіз болуы пайдалы болғанымен, эпистемиялық міндетті бұзады деп санайды. Реформаланған эпистемологияның орталық тұжырымы – Құдайға сенім «негізді» болуы мүмкін және оны рационалды түрде негіздеу үшін басқа шындықтардан шығарудың қажеті жоқ. Уильям Лэйн Крейг реформаланған эпистемологияны «заманауи діни эпистемологиядағы ең маңызды жетістіктердің бірі, ол дәлелдік рационалдылық тұжырымына тікелей қарсы тұрады» деп сипаттайды. Реформаланған эпистемологияға соңғы кездегі ықпалды философтар Николас Вултерсторфтың 1976 жылы жарық көрген «Діни шеңбердегі Ақыл» және Альвин Плантинганың 1983 жылы жарық көрген «Ақыл және Құдайға сенім» еңбектері әсер етті. Плантинганың реформаланған эпистемологиясы үш онжылдықтан астам уақыт бойы дамыды, бірақ ол 1993 жылға дейін толыққанды айқындалмады. Осы кезде үш кітаптан тұратын трилогияның екі кітабы жарық көрді: «Негіздеме: қазіргі пікірталас». Трилогияның үшінші кітабы – «Негізделген христиандық сенім», ол 2000 жылы жарық көрді. Реформаланған эпистемологияның басқа да көрнекті жақтастары – Уильям Лэйн Крейг, Уильям Алстон, Майкл С. Риа және Майкл Бергман. Негізді негізге сүйенген аргумент – фидеизммен байланысты Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін онтологиялық аргумент. Альвин Плантинга Құдайға сенімнің негізді сенім екенін, сондықтан Құдайға сену үшін қосымша негіздің қажеті жоқ екенін айтты.

Тұжырымдамалар, анықтамалар және негіздер

Альвин Плантинга реформаланған эпистемологияның ең танымал қорғаушысы. Реформаланған эпистемология классикалық фундаментализмге қарсы екі аргументті қамтиды. Біріншісі оның 1967 жылғы «Құдай және басқа саналар» еңбегінде қалыптасты. Сол еңбекте Плантинга егер басқа адамдарға сенуіміздің рационалдығына дәлелді немесе физикалық айғақтардың қажеті болмаса, онда Құдайға сену де рационалды болады деп тұжырымдады. 1993 жылғы еңбектерінде Плантинга классикалық фундаментализмге сәйкес, көптеген адамдардың көптеген сенімдерін ақтау мүмкін болмайды, ал фундаментализм оларды тиісті негіз ретінде қабылдамайды деп мәлімдеді. Плантинганың классикалық фундаментализмге қарсы екінші аргументі – өзіне-өзі қайшылыққа түсуі. Ол өзінің талаптарын өте алмайды, яғни өзінен-өзі түсінікті, түзетілмейтін немесе сезімдер арқылы анық болуы керек. Плантинганың пікірінше, кепілдік – сенімнің білімге айналуын қамтамасыз ететін қасиет. Плантинганың сөзіне қарағанда, егер Құдайға деген негізгі сенім, дұрыс ойлауды қолдайтын ортада, шындыққа бағытталған жобалау жоспарына сәйкес, сау санамен тудырылса, онда ол кепілді болады. Құдайға сенудің дұрыс негізделгендігін және Құдайға деген шынайы сенімді қалыптастыруға бағытталған эпистемиялық мүмкіндік болғандықтан, егер теизм дұрыс болса, онда Құдайға сену кепілді болуы мүмкін. Плантинга бұл модельдің дұрыс екенін дәлелдемейді, бірақ егер ол дұрыс болса, теистік сенім де дұрыс болуы мүмкін, себебі онда теистік сенім біздің сенімді қалыптастыру қабілеттеріміз жоспарланғандай жұмыс істеуінің нәтижесі болар еді. Теизмнің шындық мәні мен оның оң эпистемиялық статусы арасындағы бұл байланыс кейбіреулерге теистік сенімнің сыртқы кепілдігін көрсету үшін теизмнің дұрыс екендігін болжауға себептердің қажеттігін ұсынады (Саддут, 2000). Осы мәселеге реформаланған эпистемологиядан тыс, жеткілікті пропозициялық және физикалық айғақтар ұсынатын көптеген теистік аргументтер жауап береді.

Сындар

Реформацияланған эпистемологияны бірнеше теистік философтар қорғағанмен, оған христиан және христиан емес сыншылар да бар.

Қайталау

Плантинганың осы ойлау бағытына берген жауабы – бұл қарсылықтың классикалық фундаментализм ұсынған «тиісті негізділік» критерийлері (өз-өзінен айқындық, қатесіздік және сезімдік қабылдау) дұрыс негізгі сенімдер үшін жалғыз мүмкін критерийлер деп есептейтінінде. Бұл Ұлы Қымыз қарсыласы, егер дұрыс негізгі сенімдер осы критерийлердің бірі арқылы қол жеткізілмесе, онда кез келген сенім дұрыс негізделген болуы мүмкін деп ойлайды, себебі басқа критерийлер жоқ. Бірақ Плантинга классикалық фундаменталистік критерийлерді қабылдамау, критерийлердің барлық мүмкіндігін жойған деген тұжырыммен келіспейді, және Ұлы Қымыз қарсылығы осыны қабылдайды. Адамдардың Құдай туралы деп есептелетін «табиғи» біліміне сенімді түсіндірулер берілуі мүмкін; сондай-ақ, христиандардың өздерінің сенімдерінің негізді және рас екенін (себебі олар Киелі Рухпен расталған) деп мәлімдеуі, ал басқа діндердің өкілдерінің діни тәжірибелерін мойындамауы – қалаулы және мақтаншылдық.