Кіріспе
Падишах (پادشاه; ; перс. pād [немесе көне парсы. *pati], 'бастық', және shāh, 'патша'), кейде падишах, patshah, padshah немесе badshah (پادشاه; ; padişah, ; , ) – парсы текті жоғары мәртебелі тақ аты. Сөздің бір түрі орта парсы немесе пахлави тілінен pātaxšā(h) немесе pādixšā(y) ретінде белгілі. Орта парсы тіліндегі pād, әуест тіліндегі paiti-ден шыққан болуы мүмкін, және Пати (патша) атауымен байланысты. Xšāy, "билеу", және xšāyaθiya, "патша" – көне парсы тілінен шыққан. Бұл атақ ең жоғары дәрежеге ие болған бірнеше монархтар қабылдады, бұл шамамен ежелгі парсы "Ұлы патша" түсінігімен тең, кейіннен Ахеменидтерден кейінгі және Үндістанның Моғол императорлары да қолданды. Дегенмен, кейбір кезеңдерде ол автономды мұсылман билеушілеріне қатысты қолданылды, мысалы, 10 ғасырғы Худуд әл-'Аламда тіпті Ауғанстанның кейбір кішкентай ханзадалары да pādshā(h)/pādshāʼi/pādshāy деп аталды. Келесі тақтардағы билеушілер – Батыс Азия империяларын тиімді басқарған алғашқы екеуі – Падишах атанды: Иранның Шаханшахы (негізінен Сафавилерден бастап), Осман империясының Падишахы, Моғолдар қолданған Хиндустанның Бадшахы. Кейбір Селжұқ билеушілері де, мысалы, Ұлы Селжұқ Ахмад Санжар (padishah i sharq u gharb, араб тіліндегі malik al-mashriq wa al-maghrib – "Шығыс пен Батыстың патшасы" деген мағынадағы аудармасы), Рум сұлтаны Қайхусрав I (Ислам Падишахы ретінде) және Рум сұлтаны Қайқубад I (падшах ретінде) бұл атақты қабылдады. 1295 жылы ислам дінін қабылдаған моңғол Ильхан Газан, Мысырдың мамлюк сұлтандығының діни беделін әлсірету үшін Падшах и Ислам атағын алды. 1259-1265 жылдары қолданыла бастаған Ильхан атағы, егер ол "суверенді хан" (жиі айтылатын "бағынышты хан" емес) деген мағынада түсіндірілсе, Падишахқа тең болуы мүмкін. Миангул Голшахзада Абдул Вадуд (бұрынғысы Әмір и шариат, кейінгілері [Хан және] Уали), 1918 жылдың қарашасынан 1926 жылдың наурызына дейін өзін бадшах деп атаған Пәкістанның Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясы Сват мемлекетінің билеушісі. Ахмад Шах Дуррани 1747 жылы парсы тілінде Пādshah i Afghanistan, ал пушту тілінде Badcha Da Afghanistan атағымен Дуррани империясын құрды. Саддузайлар 1823 жылы құлатылды, бірақ 1839 жылы Британдық Үндістан мен Ранджит Сингх және Сикх империясының көмегімен Шах Шуджа қысқа мерзімге қайта орнатылды. Атақ 1842 жылы оның қазасынан бастап 1926 жылға дейін, Аманулла хан оны қайта жандандырғанға дейін (1937 жылдан бастап ресми) қолданылмады, және 1973 жылы Мұхаммед Захир Шахтың төңкерістен кейін тақтан басқанымен толық аяқталды; басқа уақыттарда Ауған монархиясы Әмір (Amir al Momenin) немесе Малик ("патша") стилін қолданды. Тунис елінің соңғы Баша бейі Мұхаммед VIII әл-Амин (1943 жылдың 15 мамырында бей деп жарияланды) 1956 жылдың 20 наурызынан 1957 жылдың 25 шілдесіне дейін падшах тәуелсіз атағын қабылдады. Дели сұлтандығының әйел монархы Разия ер адамдарға арналған падшах атағын қолданды. Пādshah i Ghazi ("Жеңімпаз император") деген құрама атақ тек екі билеушіге қатысты: Ахмад Шах Дуррани, Дуррани империясының императоры, Рустам и Дауран, Аристои Яман, Асаф Джах IV, Музаффар уль Мамалук, Низам уль Мулк, Низам уд Даула, Наваб Мир Фархунда 'Али Хан Бахадур [Гуфран Манзил], Сипах Салар, Фатх Жанг, Айн вафдар Фидви и Сенлиена, Иктидар и Кишварситан Мұхаммед Акбар Шах Падшах и Гази, Хайдарабад низамы. Сикхтер Падишах терминін Құдай мен 10 гуру үшін қолданады. Падишах сондай-ақ сикхтердің 10-шы және соңғы гуруы Гуру Гобинд Сингх үшін де қолданылады. Көптеген атақтар сияқты Падишах сөзі де жиі есім ретінде, немесе басқа (бұл жағдайда әрқашан төмен) мәртебелі ақсүйектермен, тіпті қарапайым адамдармен қолданылды. Падшах Бегум – падишахтардың әйелдерінің атағы.
Padishah (پادشاه; ; from Persian: pād [or Old Persian: *pati], 'master', and shāh, 'king'), sometimes romanised as padeshah, patshah, padshah or badshah (پادشاه; ; padişah, ; , ), is a superlative sovereign title of Persian origin. A form of the word is known already from Middle Persian, or Pahlavi language, as pātaxšā(h) or pādixšā(y). Middle Persian pād may stem from Avestan paiti, and is akin to Pati (title). Xšāy, "to rule", and xšāyaθiya, "king", are from Old Persian. It was adopted by several monarchs claiming the highest rank, roughly equivalent to the ancient Persian notion of "Great King", and later adopted by post Achaemenid and the Mughal emperors of India. However, in some periods it was used more generally for autonomous Muslim rulers, as in the Hudud al 'Alam of the 10th century, where even some petty princes of Afghanistan are called pādshā(h)/pādshāʼi/pādshāy. The rulers on the following thrones – the first two effectively commanding major West Asian empires – were styled Padishah:
The Shahanshah of Iran, originating mainly with the Safavids
The Padishah of the Ottoman Empire
The Badshah of Hindustan, used by the Mughals
Some Seljuk rulers, like Grand Seljuk Ahmad Sanjar (as padishah i sharq u gharb, a translation of the Arabic malik al mashriq wa al maghrib [King of the East and the West]), Sultan of Rum Kaykhusraw I (as Padishah of Islam), and Sultan of Rum Kayqubad I (as pādshāh). Mongol Ilkhan Ghazan took the title Padshah i Islam after he converted to Islam in 1295, possibly in order to undermine the religious prestige of the Mamluk Sultanate in Egypt. The title Ilkhan, that came into use c. 1259–1265, may be an equivalent of Padishah, if it is taken to mean "sovereign khan" (and not "subordinate khan" as often posited). Miangul Golshahzada Abdul Wadud (predecessor styled Amir i shariat, successors [Khān and] Wali) of the Pakistani North West Frontier state of Swat, who called himself badshah from November 1918 to March 1926. Ahmad Shah Durrani, who founded the Durrani Empire in 1747 with the title Pādshah i Afghanistan in Persian and Badcha Da Afghanistan in the Pashto language. The Sadduzai were overthrown in 1823 but there was a brief restoration by Shah Shujah in 1839 with the help of British India & Ranjit Singh and the Sikh Empire. The title became dormant from his assassination in 1842 until 1926 when Amanullah Khan resurrected it (official from 1937) and was finally laid to rest with the abdication of Mohammed Zahir Shah in 1973 following a coup; at other times the Afghan monarchy used the style Emir (Amir al Momenin) or Malik ("King"). The last Basha bey of Tunisia, Muhammad VIII al Amin (proclaimed bey on 15 May 1943), adopted the sovereign style padshah 20 March 1956 – 25 July 1957. The female monarch Razia of the Delhi Sultanate used the masculine title padshah. The compound Pādshah i Ghazi ("Victorious Emperor") is only recorded for two individual rulers:
Ahmad Shah Durrani, Emperor of the Durrani Empire
Rustam i Dauran, Aristu i Zaman, Asaf Jah IV, Muzaffar ul Mamaluk, Nizam ul Mulk, Nizam ud Daula, Nawab Mir Farkhunda 'Ali Khan Bahadur [Gufran Manzil], Sipah Salar, Fath Jang, Ayn waffadar Fidvi i Senliena, Iqtidar i Kishwarsitan Muhammad Akbar Shah Padshah i Ghazi, Nizam of Hyderabad
The Sikhs usе the term Padishah for God and the 10 gurus. Padishah is also used for the 10th and last Guru of Sikhs Guru Gobind Singh. Like many titles, the word Padishah was also often used as a name, either by nobles with other (in this case always lower) styles, or even by commoners. Padshah Begum is the title of consorts of padishahs.
Осман империясы
Осман империясында падишах атағы тек Осман сұлтанына ғана арналды, себебі Осман канцеляриясы шетелдік монархтарды падишах деп сирек және көңілі тоқпай айтты. Габсбург императорларына осы атақ берілмеді және олар тек "Вена патшалары" (beç kıralı) деп аталатын. 1606 жылғы Зситваторок шарттығымен Ұлы Порта алғаш рет Рудольф II-ні падишахпен тең деп мойындады. 1774 жылғы Кіші Кайнаржа шартымен Ресей империясына да осыған ұқсас жеңілдіктер берілді.
Османдық дереккөздер
Ахмедидің "Искендернаме" еңбектерінде, ерте Османдық көздерінің бірінде айтылғандай, Орхан мен Бірінші Мурад сұлтан және бек атақтарымен бірге падишах атағын да алып жүрген.