Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дамыған христиандық теологиялық қозғалыс, православиялық иудаизмнің бір түрі. Христиандықта неоортодоксия немесе неоортодоксия, сондай-ақ дағдарыс теологиясы және диалектикалық теология деп белгілі, Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан пайда болған теологиялық қозғалыс. Бұл қозғалыс көбінесе 19 ғасырдың либералды теологиясының доктриналарына қарсы реакция және Реформацияның тұжырымдарын қайта қарау болды. Карл Барт осы қозғалыстың басты тұлғасы болып саналады. АҚШ-та Рейнхольд Нибур неоортодоксияның көрнекті өкілі болды. Ол Шығыс православиесімен ешқандай қатысы жоқ.
the form of Orthodox Judaism
In Christianity, Neo orthodoxy or Neoorthodoxy, also known as theology of crisis and dialectical theology, was a theological movement developed in the aftermath of the First World War. The movement was largely a reaction against doctrines of 19th century liberal theology and a reevaluation of the teachings of the Reformation. Karl Barth is the leading figure associated with the movement. In the U. S., Reinhold Niebuhr was a leading exponent of neo orthodoxy. It is unrelated to Eastern Orthodoxy.
Аян
Неоортодоксия Құдайдың Құдай арқылы аян беруіне христиандық ілімнің бастауы ретінде ерекше мән береді. Бұл Томас Аквинский сияқты жақтастары бар табиғи теологияға қарсы келеді, ол Құдай туралы білімді табиғатты байқау және адам ақылы арқылы алуға болатынын айтады; бұл мәселе бүгінгі күнге дейін христиандық шеңберлерде даулы тақырып болып қала береді. Барт табиғи теологияны толығымен қабылдамайды. Томас Торранс жазғандай: теологиялық мазмұн тұрғысынан Барттың аргументі былай: Егер біз Иса Мәсіх арқылы таныған Құдай шын мәнінде Әке, Ұл және Киелі Рух болса, онда тәуелсіз табиғи теологияны, Құдайдың Үштік болмысына емес, жалпылама Құдайға қатысты не істейміз? Табиғи теология өзінің қызметі арқылы Құдайдың бар екенін оның ісінен бөліп алады, сондықтан ол деизммен басталмаса, теологияға деизмді таңуға ұшырайды. Эмил Брунер болса, табиғи теологияның маңызды, бірақ шешуші емес рөлге ие екеніне сенді. Бұл екі адам арасындағы қатыгез келіспеушілікке әкелді, ол қозғалыстың біртұтас, біртекті сипатқа ие болуына кедергі келтірген көптеген даулардың біріншісі болды.
So far as theological content is concerned, Barth's argument runs like this. If the God whom we have actually come to know through Jesus Christ really is Father, Son, and Holy Spirit in his own eternal and undivided Being, then what are we to make of an independent natural theology that terminates, not upon the Being of the Triune God—i. e., upon God as he really is in himself—but upon some Being of God in general? Natural theology by its very operation abstracts the existence of God from his act, so that if it does not begin with deism, it imposes deism upon theology.|author=Thomas Torrance|title=The Ground and Grammar of Theology|source=p. 89
Emil Brunner, on the other hand, believed that natural theology still had an important, although not decisive, role. This led to a sharp disagreement between the two men, the first of several controversies that prevented the movement from acquiring a unified, homogeneous character.
Құдайдың құдіреті
Неоортодоксалдық ойшылдардың көпшілігі Құдайдың трансценденттілігін баса көрсетті. Барт Құдайдың ішкі қасиеттеріне артық көңіл бөлу адамдарды Құдайды адамзаттың үлкейтілген нұсқасынан артық емес деп ойлауға алып келді деп есептеді. Ол адам мен құдай арасындағы "шешімді сапалық айырмашылықты" атап өтті, бұл Құдайдың мәні туралы ескі протестанттық ұстанымдарға оралу және философиялық идеализмнің зихи мұрасына қарсы тұру болды. Бұл дінге философиялық және метафизикалық көзқарастардың жалпы құнсыздануына әкелді, бірақ кейбір ойшылдар, әсіресе Пол Тиллих, қатаң трансценденттілік пен адам жағдайының онтологиялық талдауы арасында орташа жол табуға тырысты, бұл қозғалыс ішінде одан әрі жікке бөлуге себеп болды.
Экзистенциализм
Неоортодоксалды теологтардың кейбіреулері экзистенциализмді пайдаланды. Рудольф Бултманн (әсіресе 1920-жылдары Барт пен Брунермен байланысты болған) Марбургтегі бұрынғы әріптесі, неміс экзистенциалистік философы Мартин Хайдеггердің күшті ықпалына түсті. Рейнхольд Нибур және (көп жағдайда, оның ерте жазбаларында) Карл Барт, керісінше, 19-ғасырлық даниялық философ Сорен Кьеркегордың жазбаларымен әсерленді. Кьеркегор христиан дінін "ұқсату" үшін, яғни Фридрих Шлейермакер "дінді жек көретін білімді адамдар" деп атаған топтарға ұнамды ету үшін жасалған либералды христиандық модернизмнің күш-жігерін сынады. Оның орнына, Иоганн Климак сияқты псевдонимдермен Кьеркегор христиан дінінің "абсурдты" (яғни, ол адам ақылына түсініксіз) екенін және жеке тұлғаға парадоксалды таңдаулар ұсынатынын айтты. Кьеркегордың пікірінше, христиан болу туралы шешім негізінен рационалды емес, құштарлық – сенімге жасалған секіріс. Кьеркегордың көзқарасына қарсы болғандар және жалпы неоортодоксизм осыны фидеизм деп атады, ол сенімді өзінен тыс жерден қолдау іздеуден түбегейлі бас тарту. Көптеген жақтаушылар мұндай қолдау жоқ екенін, сенімнің себептері мен дәлелдері күнәлі адамның қиялынан туған, және мәні бойынша олар бұзылған құдайға табыну екенін жауап береді. Кейбір неоортодоксалды жақтаушылар Кьеркегор өзінің кейінгі еңбектерінде қатты айыптаған "христиандық әлемнің" теологиялық және мәдени атрибуттарына қарағанда, осы мәселеде атеистермен жақын екенін айтуға дейін барды.
Күнә мен адам табиғаты
Неоортодоксияда күнә тек қате немесе білімсіздік ретінде қарастырылмайды; ол ақыл-ойымен немесе әлеуметтік институттармен (мысалы, мектептермен) жеңілуге болатын нәрсе емес; оны тек Иса Мәсіх арқылы Құдайдың рақымымен жеңуге болады. Күнә адам табиғатының өзіндегі жамандық ретінде қарастырылады. Бұл түпкі күнә туралы тарихи ұғымдарды жаңаруға тең (әсіресе Гипполық Августинге сілтеме жасап), бірақ ойшылдар көбінесе оның соттық-медициналық тұрғыдан түсіндірілуін және тотальдік бұзылу туралы одан арғы егжей-тегжейлі әңгімелерден аулақ болды. Неоортодоксалдық ойлар үшін күнәның қалай берілуінің мәні, оның кең таралғандығымен салыстырғанда, осыншалықты маңызды емес. Түпкі күнәні сексуалдық қатынаспен байланыстыру – берік идея – морализмге алып келеді, ол адамның сенімсіздік пен бағынбаушылық күшіне қарсы тұру қабілетіне өмірдің барлық саласында, тек сексуалдық мінез-құлықта ғана емес, тым оптимистік көзқарас танытады. Күнәнің барлыққа ортақтығы және өзгермейтіндігі туралы бұл негізгі сенімде детерминизм элементтері бар және адамдар өз құтқарылуларын толығымен немесе ішінара өздері іске асыруға қабілетті деп ойлайтындарды таң қалдырмайды (яғни синергизм). Басқаша айтқанда, неоортодоксия адам өміріндегі трагедияны консерватизм немесе либерализмге қарағанда жақсырақ түсінеді деуге болады, бұл пікірді осы қозғалыстың кейінгі түсіндірушісі, канадалық теолог Дуглас Джон Холл ерекше атап өткен.
Басқа теологиялармен қарым-қатынасы
Неоортодоксия либералды протестантизмнен де, евангелизмнен де ерекшеленеді, бірақ кейбір түсіндірушілерге қарамастан, оны екеуінің арасындағы делдалдық ұстаным деп санау дұрыс емес. Неоортодоксия түрлі протестанттық дәстүрлерден (атап айтқанда лютерандық және кальвинистік) қабылдап, ағартушылық ойдың шектеулерінен тыс догманы қайта жаңғыртуға тырысады. Алайда, сенімге жеке тәсілдерге конфессиялық немесе фундаменталистік қарсылықтардан өзгеше, неоортодокс жақтастары дәстүрді өзі үшін қайта жаңғыртудың қажеттілігін көрмейді. Бұрынғы протестанттық ілімдер Иса Мәсіхтің тірі сөзін қуаттаған жағдай ғана қолданылады. Неоортодокс үшін теологияны құру үшін, Киелі кітаптан немесе басқа жерден алынған ұсыныстар жеткіліксіз. Сонымен қатар, әлеуметтік әділеттілік, зиялық еркіндік және адалдықты қамтамасыз ету жолында неоортодокс, оларды консервативтерге ұқсас деп айыптағандардан өзгеше, либералдармен жиі практикалық одақтар құрды. Екі топ та шіркеу мен мемлекеттегі кез келген авторитарлыққа қарсы күшті наразылық білдірді. Бірақ «неоортодокс» терминінің кең қолданылуы оны пайдалы жіктеме ретінде қолданудан бас тартуға әкелді, әсіресе 1960 жылдары басты протестанттық теологияда жаңа басымдықтар пайда болғаннан кейін. Олардың ішінде барлық бұрынғы теологияның тілдік және мәдени негіздеріне шабуыл жасаған «Құдайдың өлімі» қозғалысы және Киелі кітап зерттеушілері арасында «тарихи Исаға» деген қызығушылықтың қайта оянуы болды, бірақ неоортодокс теологтар мұны маңызды христиандық сенімге қатысы жоқ деп есептеді. Дегенмен, қозғалыстың кейбір ұстанымдары мен көзқарастары 1970 және 1980 жылдардағы бостандық теологиясы және 1990 және 2000 жылдардағы постлиберализм сияқты кейінгі қозғалыстарға әсер етті, теологиялық және этикалық айырмашылықтарға қарамастан (мысалы, бостандықшылардың марксистік тұжырымдамалық талдауын қолдануы және жақсылық теориясына сүйенуі).
Америка протестантылығына әсері
Бұл ойлау мектебі пайда болғаннан бастап, протестант фундаментализміне көбінесе қабылданбады, себебі неоортодоксия әдетте Библияны сынауды қабылдайды; эволюциялық ғылымның тудырғандай көрінетін қайшылықтарына көбінесе үн қатпады; және осы екі көзқарасты қолдау арқылы, ол 19 ғасырдың либералды теологиясының кем дегенде бірнеше ерекшеліктерін сақтап қалды.