Кіріспе

Басқалардың сенімдерін дұрыс қабылдамау

Әлеуметтік психологияда плюралистік надандық (ұжымдық иллюзия деп те аталады) – адамдардың басқалары өздерінен өзгеше пікірде деп қате түсінуі. Осы құбылыста, топтағы көптеген адамдар өздері ұстанбайтын көзқарасқа келісуі мүмкін, себебі олар топтағы көпшіліктің оны қолдайды деп дұрыс емес ойлайды. Плюралистік надандыққа белгілі бір мәселе бойынша азшылықтың позициясын көпшілік деп, ал көпшіліктің позициясын азшылық деп қате қабылдау жағдайлары кіреді. Плюралистік надандық түрлі себептермен туындауы мүмкін. Адам қорқыныш, ұят, әлеуметтік қажеттілік немесе әлеуметтік шектеулер салдарынан мәселенің жалпы түсінігін қате бағалауы мүмкін. Жеке адамдар өздерінің сенімдері қоғамның сенімдерінен өзгеше деп ойлағанда, қарсылыққа ұшырайтынынан сезініп, ұжымдық иллюзияларды дамытуы мүмкін. Топтық деңгейдегі тұрғыдан қарағанда, және плюралистік надандықты талдаудың ең дәл жолы ретінде, қоғамдық мінез-құлық пен жеке пікірлер арасындағы айырмашылықтың себептері консервативті кешігулер (көзқарастың өзгеруі, мінез-құлықтың өзгермей қалуы), либералды секірулер (мінез-құлықтың өзгеруі, көзқарастың өзгермей қалуы) және әлеуметтік идентификациялар (топтың дәстүрлі идеалдарына сәйкес, қоғамның күтулеріне қалай әрекет ету керектігін ұстану) салдарынан туындайды. Дегенмен, плюралистік надандық сенімнің дұрыс емес қабылдаулармен сәйкес келуін ғана сипаттайды, бірақ осы дұрыс емес қабылдауларға қалай жету процесін емес. Сымбаттылық спиралі және жалған консенсус эффектісі сияқты байланысты құбылыстар плюралистік надандықтың басқалардың пікірлерін дұрыс емес қабылдауымен ерекше емес екенін көрсетеді, және осы қате түсініктер топтық ойлау және жауапкершіліктен жалтарту сияқты жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін.

Тарих

Флойд Олпорт алғаш рет 1924 жылы «әдеби көзқарас пен мінез-құлықтың үйлесімсіздігі» құбылысын талқылады, қоғамның үлкен масштабта әлеуметтік нормаларға сәйкес келу бейілімділігін байқады, тіпті осы әлеуметтік нормаларға жеке келісім болмаған жағдайда да. Оллпорт пен Кац сияқты әлеуметтік психологтар плюралистік білімсіздіктің дамуын бастағанмен, осы құбылысқа қатысты жұмыстар содан бері әлеуметтанушылар мен қоғамдық пікірді зерттеушілер тарапынан белсенді жүргізілуде. Бұл плюралистік білімсіздікті зерттеген барлық мамандардың бірауыздан келісетін ұстанымы емес. Саргент пен Ньюман плюралистік білімсіздіктің жекелеген аспектілерін талқылаудың маңызды екенін мойындайды, бірақ плюралистік білімсіздікті зерттеудегі барлық факторлардың толық картинасын беруде кемшілік бар екенін айтады. Авторлар орташа есеп бойынша, кампустағы ішімдік ішуге қатысты студенттердің жеке жайлылық деңгейі, қабылданатын орташа деңгейден әлдеқайда төмен екенін анықтады. Эксперименттердің бір тобында олар семестр бойы еркектер мен әйелдердің алкогольге қатысты көзқарастарының өзгеруін бақылады. Ерлерде авторлар осы қабылданатын нормаға жеке көзқарастардың ығысуын анықтады, бұл когнитивтік диссонанстың бір түрін көрсетеді. Әйелдерде семестр бойы көзқарас өзгерісі байқалмады. Сонымен қатар, студенттердің алкогольді пайдаланудың әлеуметтік нормасынан ауытқуын қабылдауы, кампустағы оқшаланудың әртүрлі өлшемдерімен байланысты болды. Әлеуметтік нормадан ауытқу тек қана сезілгенімен, бұл үлкен топтан оқшауланудың жеке адамның сенімі мен топтың сенімі арасындағы айырмашылықтарға әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, нәтижесінде плюралистік білімсіздік туындайды. Бұл зерттеу университет студенттерінің плюралистік білімсіздікті көрсеткенін көрсетті, яғни олардың көпшіліктің ішімдік ішуге қатысты жайлылық деңгейі жеке жайлылық деңгейінен әлдеқайда жоғары деп ойлаған, бірақ шындығында жеке адамдардың жайлылық деңгейі көпшіліктің жайлылық деңгейіне ұқсас болды. Қосымша зерттеулер плюралистік білімсіздіктің тек осымен айналысатындарға ғана емес, сонымен қатар одан бас тартатындарға да әсер ететінін көрсетті. Мысалдарға құмар ойындар, темекі шегу және ішімдік ішу сияқты дәстүрлі жаман әдеттерге, сондай-ақ вегетариандық өмір салтына қатысты адамдардың сенімдері жатады. Соңғысы плюралистік білімсіздіктің негізгі әлеуметтік желінің құрылымынан туындауы мүмкін екенін көрсетіп, тек когнитивтік диссонанс емес, плюралистік білімсіздіктің әртүрлі механизмдер арқылы қалай пайда болатынын көрсетеді.

АҚШ-тағы нәсілдік сегрегация

Америка Құрама Штаттарында нәсілдік сегрегацияны қолдауды күшейтуде көпшілдік қате түсінік кінәлі болды. Бұл, сондай-ақ, Кеңес Одағының Коммунистік партиясын билікте ұстап тұрған сыңар жақ қолдаудың себебі ретінде аталды, себебі көптеген адамдар режимге қарсы болғанмен, басқалары оны қолдайды деп есептеді. Осылайша, көпшілік өз қарсылығын білдіруден қорқып жүрді.

Колледж кампустарында алкогольді ішу

Плюралистік надандықтың тағы бір мысалы – алкогольді көп қолданылатын елдердегі колледждер мен университеттерде кампуста арақ ішу мәселесі. Студенттер демалыс күндері және кейде кешкі оқу үзілісінде ішімдік ішеді. Көптегендер шамадан тыс ішіп, ал кейбіреулері тұрақты түрде ішеді. Кампустағы шектен тыс арақ ішудің көп көрінуі, студенттердің алаңдаушылықты немесе наразылықты ашық білдіруге тартынғандығы, плюралистік надандыққа алып келеді: студенттер өздері сезінгеннен гөрі, әріптестерінің осы мінез-құлыққа көбірек бейім деп ойлайды.

"Императордың жаңа киімі" ертегісі

Ханс Кристиан Андерсеннің "Императордың жаңа киімі" ертегісі – көпшілдік надандығының танымал ойдан шығарылған мысалы. Осы әңгімеде екі алаяқ императордың мемлекетіне келіп, оны елдегі ең әдемі киімдерді тек ақымақ емес адамдар ғана көре алатынына көндіреді. Алаяқтар өздерінің "ерекше туындылары" үшін алтын, жібек және басқа да құнды заттарды ұрлауды жалғастырды. Ақымақ болып көрінуден сескеніп, императордың барлық қызметкерлері мен қала тұрғындары императордың киімін көре алмайтындарын айтпады, соңында бір кішкентай бала шығып, императордың киімі жоқ екенін айтады. Бала императордың киімін көре алмайтынын мойындағаннан кейін, император мен қала тұрғындары императордың алданып қалғанын және ешқандай киім тігілмегенін мойындайды.

Климаттың өзгеруіне қатысты қоғамдық алаңдаушылық

Көпшілік білімсіздігі климаттың өзгеруіне қатысты көпшіліктің үнсіздігіне де себепкер деп есептеледі. АҚШ және Ұлыбритания халқының көп бөлігі климаттың өзгеруіне алаңдаса да, көпшілігі бұл алаңдаушылықтарымен өзінің азшылықта екенін жаңылыс пікірде санайды. Ластауға қарсы күрестің қарқынды жүргізілмейтін салалары халықтың климаттық мәселелерді шешуге қолдауын төмен бағалауына әсер еткен болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-та ластануға баға қоюға қолдау жоғары, бірақ халықтың бұл қолдау туралы қабылдауы одан да төмен.

1634 жылғы лала маньягы

Плюралистік надандықтың тағы бір мысалы – 1634 жылғы лала гүлдеріне деген құмарлық. Бұл инвесторлардың ұжымдық іллюзияға байланысты қаржылық азабаға түсіп қалуының көрнекті мысалы. Голландия элитасы көктемде гүлдейтін бақша гүлдерінің жеке коллекциясына ие болуды қажеттілік деп санады. Осылайша, гүлдің ешқандай ішкі құндылығы болмаса да, бағасы өсуге басталды.

Ерлер нормалары

Ерлердің еркектік нормаларына қалай сәйкес болу керектігі туралы түсініктері плюралистік надандықтың тағы бір мысалы болып табылады. Атап айтқанда, көптеген колледж жасындағы еркектер басқа еркектердің "жыныстық қатынас туралы мақтанып, толыққанды айтуынан" ұялады, бірақ өздерінің ұялу сезімінен тек қана өзінің аздығын дұрыс емес түсінеді. Сол сияқты, колледж жасындағы еркектер басқа еркектердің "жыныстық қатынас кезінде келісімді қамтамасыз етуге" деген ниетін төмен бағалайды. Бұл "рольдік қайшылық" ерлердің физикалық және психикалық денсаулығына, сондай-ақ қоғамға зиян келтіруі мүмкін.

Сауд Арабиясындағы әйелдер үйден тыс жұмыс істейді

2020 жылғы зерттеуге сәйкес, Сауд Арабиясындағы көптеген жас үйленген ерлер әйелдердің үйден тыс жұмыс істеуін жекелей қолдайтындарын білдіреді, бірақ басқа да осындай ерлердің қаншалық деңгейде қолдайтынын дұрыс бағаламайды. Олар бұл қолдаудың кең таралғанын білгеннен кейін, әйелдеріне жұмыс табуға көбірек көмектеседі.

Америкадағы колледжге басымдық беру

2023 жылғы сауалнама бойынша, көптеген американдықтар жоғары білімге басымдық бермейді, бірақ көпшілігі басқа американдықтардың оған басымдық беретініне сенеді. Сол сияқты, қоғам жеке құлшыныс тудыратын жұмысты бағаламайды немесе басқалардың білім берудің барлыққа бірдей үлгісін қалайтыны туралы пікір – бұл жалпыға ортақ қате түсінік.

Қоғамдық және жеке пікірлердің айырмашылығы

Көптеген адамдардың білмеушілігі адамдардың өзара әрекеттесуінің әртүрлі жақтарына байланысты туындауы мүмкін. Топ деңгейінде осы құбылысты талдағанда, осыған себеп болатын үш негізгі фактор бар.

Консервативті кеуде

Консервативті артта қалу – плюралистік білімсіздіктің ең көп кездесетін себебі және «консервативті бейімділік» деп те аталады. Егер адамның жеке көзқарасы топтағылардың көпшілігінен, тіпті барлығынан да өзгеше болса, ол адам «ашуланып», айналасындағыларға күдікпен қарауы мүмкін. Бұл оны көпшілік пікіріне қарсы сөйлеуге немесе толығымен үндемеуге итермелеуі де мүмкін. Осыған ұқсас жағдайға қатысты жалған консенсус – студенттің көптеген басқа адамдар шамадан тыс ішімдік ішуді ұнатпайды деп ойлауы, ал шындығында көптеген адамдар оны ұнатып, пікірлерін ашық білдіреді. Грин, Хаус және Росс жүргізген зерттеуде Стэнфорд студенттерінен алынған қарапайым жағдайлық сауалнамалар жалған консенсус әсері туралы ақпарат жинау үшін пайдаланылды. Олар адамдардың ұялшақтық, ынтымақтастық, сенімділік және еріншектік сияқты қасиеттерін ескере отырып, олардың таңдаулары туралы ойларды жинақтады. Зерттеулер көрсеткендей, өз шешімдерін түсіндіргенде қатысушылар таңдауларын «жалпы адамдар» және «типикалық» жауаптар туралы түсініктеріне сүйеніп бағалады. Әрбір оқиға бойынша, субъектілер берілген мінез-құлыққа жеке өзі келісетінін айтса, сол мінез-құлықты «жалпы адамдар» үшін де салыстырмалы түрде ықтимал деп бағалады: ал олар одан бас тартатындарын мәлімдегендер, оны «жалпы адамдар» үшін салыстырмалы түрде ықтимал емес деп бағалады. Зерттеуге қатысушылардың өз мінез-құлық таңдауының ортақтық туралы бағалауға әсер еткені анық болды. Бұл екеуі де әлеуметтік нормаларға негізделген сияқты көрінсе де, олар ұқсас құбылысқа қатысты екі қарама-қарсы ұстанымды білдіреді. Жалған консенсус әсері болғанда, адамдар нәтиже болжағанда көпшілік өз пікірлерімен келіседі және мәселе бойынша олар сияқты ойлайды деп есептейді, ал плюралистік білімсіздіктің керісінше, адам белгілі бір әрекетке келіспесе де, онымен бірге жүреді, өйткені оның көзқарасы көпшілікпен бөліспейді деп санайды (әдетте бұл дұрыс емес).

Жалған бірегейлік әсері

Бұл құбылыс плюралистік надандыққа ұқсас, себебі ол өзгелермен салыстырғанда өзіндегі ерекшеліктерді байқаумен байланысты, ал ұқсастықтарды емес. Өзгелерді мұндай бағалау көбінесе теріс болып келеді, себебі адам өзін айналасындағылардан жақсы қасиеттерге ие деп санайды. Плюралистік надандықтан өзгеше, жалған бірегейлік әсері – топтық динамикамен байланысты бастамасы немесе салдары жоқ, жеке құбылыс.

Тыныштықтың спиралі

Көптік надандық пен үндемеу спиралі арасындағы параллель, олардың екеуінің де қоғамдық пікірдің нақты көзқарастарына қатысты қоғамдық пікірдегі өзгерістердің себептерін түсінудегі ортақ қызығушылығынан туындайды. Көптік надандықты әлеуметтік тұрғыдан қарастырғанда, оның кеңінен таралған, көзге түсетін адамдар тарапынан бөлісетін бұрмаланған ақпарат арқылы қалай пайда болатынын бағалауға болады. Осы тұста көріну ұғымы көптік надандық пен үндемеу спиралінің өзара байланыстылығын түсіну үшін ең маңызды болып табылады. Егер бір топ ең көп шу шығарып немесе ең көп дүрбелең тудырып көзге түсетін болса, бұл топтың шын мәнінде болғаннан гөрі ықпалдырақ екенін көрсетуі мүмкін. Бұл спиральдік процеске ең көзге түсетін және айтылған пікірлердің жоғалап, ашық түрде таралғандығы бастама береді, ал топтың нақты және әртүрлі пікірлері айтылмайды (немесе сондай масштабта емес), бұл топтың нақты көзқарастары мен сенімдерін қате көрсетуге әкеледі. Осылайша, көптік надандық пікірлердің климатындағы өзгеріске жол ашады, бұл өз кезегінде, өз ұстанымдарын және сенімдерін азшылық пікірі деп санайтындар (бірақ олар солай болмауы мүмкін) үндемеуді таңдағанда, үндемеу спиралінің жалғасуына себеп болады.