Кіріспе

Саяси өзін-тесттеу веб-сайты

Саяси компас – екі осьті спектрде саяси идеологияны бағалау үшін 62 мәлімдемеге жауап беруге шақыратын веб-сайт. Бір осі экономикалық саясатты (солдан оңға), екіншісі әлеуметтік саясатты (авторитарлықтан либертариандыққа) көрсетеді.

Тарих

Саяси Компас веб-сайтын саяси журналист Уэйн Бриттенден құрды, бұл туралы 2003 жылы New York Times газетінің тілшісі Памела О’Коннелл жазды. 2001 жылдың 2 шілдесінде One World Action веб-серверінде веб-сайттың алғашқы нұсқасы пайда болды. Саяси Компас жасаушылары Вильгельм Райх және Теодор Адорно сияқты зияткерлік ықпалдарды осы салаға қосқан үлесі үшін мойындады. Саяси Компас қолданатын саяси модельдің негізгі теориясы саяси идеологияны екі бөлек, тәуелсіз ось бойынша өлшеуге болады. Экономикалық (солдан оңға) ось экономиканы қалай басқару керек деген пікірді өлшейді. Тест сұрақтары тест тапсыратын адамды мынандай мәселелерге ойландырады: «Халықаралық заңға қайшы келетін әскери әрекеттер кейде ақталуы мүмкін бе?», «Әйелдердің жоғары мансаптарда жұмыс істеуі керек пе?», «Егер экономикалық жаһандану сөзсіз болса, ол негізінен адамзатқа немесе көпұлтты корпорацияларға қызмет етуі керек пе?». Екінші ось (авторитарлық-либертариандық) адамның әлеуметтік тұрғыдан саяси пікірлерін, жеке бастың еркіндік деңгейін өлшейді. Либертариандық – жеке бастың еркіндігін барынша арттыруға сенім ұстану, ал авторитарлық – билікке бағынуға сенім ұстану. Бұл адамдарды төрт түсті квадрантқа бөлуге мүмкіндік береді: авторитарлық сол (сол жақтағы жоғарғы бөлікте қызыл), авторитарлық оң (оң жақтағы жоғарғы бөлікте көк), либертариандық оң (оң жақтағы төменгі бөлікте сары немесе күлгін) және либертариандық сол (сол жақтағы төменгі бөлікте жасыл). Саяси Компас авторлары квадранттардың «жеке-жеке санаттар емес, үздіксіздіктегі аймақтар» екенін айтады.

Қабылдау

Академия және БАҚ-тың бірнеше көрнекті тұлғалары «Саяси компас» тестіне сын айтты. Академик Уильям Клифтон ван дер Линденнің айтуынша, «Саяси компас» нәтижелерін сенімді ету үшін «өлшемдік қысқарту» деп аталатын әдіс қолданады. Оның сөзіне қарағанда, сенімді нәтижелер – ғалымдардың «жалпыға бірдей сынаған» тәжірибесі, себебі ол дәл нәтижелер бермейді. Ван дер Инден «Саяси компас» сияқты Дауыс беру кеңестерінің сенімділігін талдау үшін ғылыми дереккөздерді пайдаланады. Бұл дереккөздерге Acta Politica-дан Gemenis және Kostas (2013), Electoral Studies-дан Otjes және Louwerse (2014) және Acta Politica-дан Germann, Mendez, Wheatley және Serdült (2015) жүргізген зерттеулер кіреді. Экономикалық білім беру қорының экономисі Даниэль Митчелл «Саяси компас» тестін тарихи тұлғалар мен саясаткерлерді орналастыруы үшін сынап, мысалы, Адольф Гитлерді горизонталь осьтің сол жағына, ал Маргарет Тэтчерді тік осьте Иосиф Сталин мен Гитлерге жақын орналастырғаны үшін сынға алады. Ол өзінің орналасуына наразы екенін білдіріп, экономикалық мәселелер бойынша оң жақтан күштірек, ал әлеуметтік мәселелер бойынша либертариандық көзқарасқа ие болуы керек деп санайды. Митчелл тесттің белгілі тұлғаларды орналастыруымен келіспейді, мысалы, Милтон Фридман экономикада либертариандыққа аз бағаланса, ал Бенито Муссолини капитализмге қарсы болғанына қарамастан, оң жаққа орналастырылған. Ол Хиллари Клинтонның экономикалық саясатта оңға қарай бейімделгені және Дональд Трамптың Роберт Мугабе, Мао Цзэдун және Фидель Кастродан да авторитарлық деп есептелуіне қарсы. Encyclopedia Britannica бұл модельдердің ғылыми негізі жиі күмәнді екенін атап өтті. Атап айтқанда, «Саяси компас» либертариандық идеяларды таратуда айыпталды. Автор Брайан Патрик Мичелл идеологиялардың орналасуына және экономикалық еркіндіктің горизонталь осьте көрсетілуіне қарсы. Мичелл «Саяси компас» американдық либертариандарды экономикалық еркіндік шкаласының оң жағына орналастырғаны үшін сынап, бұл экономикалық еркіндік тек оңшыл идеологиямен байланысты дегенді білдіреді деп санайды. Ол компастың идеологияларды бейнелеуінің дұрыстығына күмән келтіріп, жоғары сол жақтағы коммуналдық фашизм және жоғары оң жақтағы неолибералдық фашизм мүмкіндігін атап өтеді, бұл оның пікірінше, күрделі саяси идеологияларды тым оңайлатады. Британ журналисі Том Утли тесттегі кейбір сұрақтардың тұжырымдалуын сынға алып, оларды ашулы және дұрыс жауап беру қиын деп санайды. Ол саяси көзқарастардың күрделілігін және оларды қарапайым белгілерге сығымдаудың жеткіліксіздігін атап өтеді. Ол «Саяси компаста» өзін либертариандық оңшыл деп анықтайды, бұл оны идеологиялық айырмашылықтарына қарамастан Чарльз Кеннедиге ұқсас жағдайға келтіреді. Лондон экономика мектебінің Дж.С.Лестер 2008 жылы «Әлеуметтік философия» журналына жазған мақаласында компастың саяси ұстанымдарды түсінуде, әсіресе қазіргі заманғы идеологиялық бөліністердің күрделілігін түсінуде нақтылық беретін құрал екенін айтты. Лестер компасты дәстүрлі сол және оң спектрден гөрі нюанстарлы деп сипаттап, компастың либертариандықты орналастыру қабілетін мақтап, оның саяси дискурста жиі түсініксіз немесе екіұшты болып келетінін айтады.

Ұқсас үлгілер

Саяси спектрдің бірнеше басқа көп осьті модельдері бар, олар «Саяси компаспен» ұқсастықтарды бөліседі. Олардың бірі – американдық либертариан Дэвид Нолан жасаған Нолан диаграммасы. Бұған қоса, 1970 жылы Альберт Мелтцер мен Стюарт Кристидің «Анархияның тоғандары» және 1968 жылы Морис С. Брайсон мен Уильям Р. МакДиллдің «Индивидуалистік ойлар журналында» (Rampart Journal of Individualist Thought) ұқсас кестелер ұсынылған.

Reddit-те жариялау

r/PoliticalCompassMemes – идеологияларды күлкілі түрде сынға салуға арналған сабреддит, онда пайдаланушылар өз идеологияларын «Саяси Компас» негізіндегі пайдаланушы белгілері арқылы анықтайды. 2022 жылдың маусым айында Монаш университетінің зерттеушілері бұл сабреддитті пайдаланушылардың цифрлық іздері бойынша саяси көзқарастарын болжау үшін зерттеуде қолданды.