Жаппай қозғалыстар табиғаты: Эрик Хоффердің ойлары

Кіріспе

Эрик Хоффердің кітабы "Нағыз сенуші: жаппай қозғалыстардың табиғаты туралы ойлар" – американдық әлеуметтік философ Эрик Хоффердің еңбегі. 1951 жылы жарық көрген бұл кітапта қолданылған тарих және әлеуметтік психология негізінде жаппай қозғалыстардың туындауы мен даму себептері түсіндіріледі. Хоффер бастапқыда жаппай қозғалыстарды қозғаушы тұлғалардың мотивтерін, сондай-ақ кейбір әрекеттердің табысқа жететінін, ал басқаларының сәтсіздікке ұшырауын түсіндіруге тырысады. Ол тарихты циклдік тұрғысынан қарастырады, яғни қозғалыстардың қалай басталып, дамып, аяқталуын зерттейді. Хоффер мәдени, идеологиялық, діни сипаттағы қозғалыстардың, олардың мақсаттары мен құндылықтары айырмашылығына қарамастан, өзара алмастырылатынын айтады. Сондықтан, адамдар өз жеке өмірін үлкен ұжымның бір бөлігіне айналдыруға мүмкіндік беретін қозғалысқа қосылуға бейім. Көшбасшылар жаппай қозғалыстың өсуінде маңызды рөл атқарады, бірақ олардың табысқа жетуі үшін, қозғалыстың идеялары халықтың санасында қалыпты болуы керек. Жаппай қозғалыстар көбінесе ұлтшылдық, саяси және діни идеялардың қосындысы болып табылады. Бірақ Хоффердің пікірінше, оларда екі маңызды ортақ белгі бар: "Барлық жаппай қозғалыстар бәсекеге қабілетті" және жаңа мүшелерді тартуды шектеусіз деп қарастырады; және "барлық жаппай қозғалыстар бір-бірімен алмастырылады". Мұның мысалы ретінде Хоффер 2000 жыл бұрын Саулдың, христиан дінінің жақтаушысы болмай, оның қарсыласынан Пауылға, оның жақтаушысы мен насильшісіне айналғанын келтіреді. Жаппай қозғалыстарда нәсілдік және діни азшылықтар да жиі кездеседі, әсіресе негізгі мәдениетке толық сіңбегендер. Дәстүрлі өмір салтын ұстанатындар көбінесе қанағатқа толы болады, ал жартылай сіңгендер өздерін ата-бабаларынан және негізгі мәдениеттен шеттетілгендей сезінеді ("ортодоксалды еврей эмансипацияланған еврейге қарағанда аз мазасыздық сезінеді"). Хоффер "бейімделмегендер" деп атаған түрлі топтар да жаппай қозғалыстарға тартылады. Оларға созылмалы жалыққандар, дене мүкіяттігінен айырылғандар немесе ауруға шалдыққандар, қабілетсіздер, қылмыскерлер немесе "күнәкарлар" жатады. Хоффердің сөзіне сүйенсек, мұндай адамдардың барлығы өз жеке өмірінің мәнсіз және құнды емес екенін сезінеді. Хоффер сол кездегі АҚШ-та жаппай қозғалыстардың азаюын ұлттық, нәсілдік және діни топтар арасындағы шекаралардың бұзылуымен және жеке жетістіктерге мүмкіндік берумен байланыстырады.

Book by Eric Hoffer

The True Believer: Thoughts on the Nature of Mass Movements is a non fiction book authored by the American social philosopher Eric Hoffer. Published in 1951, it depicts a variety of arguments in terms of applied world history and social psychology to explain why mass movements arise to challenge the status quo. Hoffer initially attempts to explain the motives of the various types of personalities that give rise to mass movements in the first place and why certain efforts succeed while many others fail. He goes on to articulate a cyclical view of history such that why and how said movements start, progress and end is explored. Whether intended to be cultural, ideological, religious, or whatever else, Hoffer argues that mass movements are broadly interchangeable even when their stated goals or values differ dramatically. Thus, such people are ripe to participate in a movement that offers the option of subsuming their individual lives in a larger collective. Leaders are vital in the growth of a mass movement, as outlined below, but for the leader to find any success, the seeds of the mass movement must already exist in people's hearts. While mass movements are usually some blend of nationalist, political and religious ideas, Hoffer argues there are two important commonalities: "All mass movements are competitive" and perceive the supply of converts as zero sum; and "all mass movements are interchangeable". As examples of the interchangeable nature of mass movements, Hoffer cites how almost 2000 years ago Saul, a fanatical opponent of Christianity, became Paul, a fanatical apologist and promoter of Christianity. Racial and religious minorities, particularly those only partly assimilated into mainstream culture, are also found in mass movements. Those who live traditionalist lifestyles tend to be content, but the partially assimilated feel alienated from both their forebears and the mainstream culture ("the orthodox Jew is less frustrated than the emancipated Jew"). A variety of what Hoffer terms "misfits" are also found in mass movements. Examples include "chronically bored", the physically disabled or perpetually ill, the talentless, and criminals or "sinners". In all cases, Hoffer argues, these people feel as if their individual lives are meaningless and worthless. Hoffer argues that the relatively low number of mass movements in the United States at that time was attributable to a culture that blurred traditionally rigid boundaries between nationalist, racial and religious groups and allowed greater opportunities for individual accomplishment.

3-бөлік.

Бұқаралық қозғалыстарда жеке адамның мақсаттары мен пікірлері маңызсыз. Керісінше, бұқаралық қозғалыстың "басты мақсаты – біріккен әрекет пен өзінен құрбандық етуге дайындықты дамыту, жетілдіру және жалғастыру". Бұқаралық қозғалыстардың әр түрлі құралдары бар. Бұқаралық қозғалыстар "ерекше өзіндік пеннен толық бас тартуды" талап етеді. Адам ең алдымен өзін "бір тайпаның немесе отбасының мүшесі" деп сезінеді, ол діни, саяси, революциялық немесе ұлтшылдық болуы мүмкін. Шынайы сенушінің тұлғасының және өмірінің барлық маңызды аспектісі соңында үлкен қоғамдық бірлікпен байланысты болуы керек; тіпті жалғыз болғанда да, шынайы сенуші өзін оқшауланған және бақыланбайтын сезінбеуі керек. Хоффер бұл қоғамдық сезімталдықты ежелгі мәдениеттерге тән "алғашқы күйге оралу" деп сипаттайды. Бұқаралық қозғалыстар ойын-сауық пен тамашаны пайдаланады, олар жеке адамды тайпаға мүшелігімен мақтандырып, әсерлі әсер қалдыруға бағытталған, мысалы, нацистердің әскери шерулері мен сөздері сияқты. Бұқаралық қозғалыстар өткенді идеалдайды және болашақты дәріптейді, ал қазіргі әлемді кемсітеді: "Радикалдар мен консерваторлар қазіргі заманды жек көреді". Осылайша, қазіргі заманды жаман және құндысыз деп есептеу арқылы, бұқаралық қозғалыстар қазіргі заманға қарсы үздіксіз күреске шақырады. Бұқаралық қозғалыстар сенімді ақылдан жоғары қоятын және "сенушілер мен шындықтың арасындағы фактілерді жоққа шығаратын қалқан" болып табылатын доктриналарды белсенді түрде қолдайды. Бұқаралық қозғалыстың доктринасына ешқандай жағдайда күмән келтіруге болмайды. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанын мойындағысы келмейтін жапондықтар немесе большевиктердің жасаған қылмыстарының айқын дәлелдерін жоққа шығарған Кеңес Одағының адал жақтастары. Доктриналарын тарату және нығайту үшін бұқаралық қозғалыстар ықпалдау, мәжбүрлеу және дінді таратуды пайдаланады. Ықпалдау ыңғайлырақ, бірақ бұқаралық қозғалысқа көзқарасы ұқсас адамдарға ғана қолданылады. Сонымен қатар, ықпалдау тыңдаушыны қызықтыратын, бірақ "нашарлыққа ұшырағандардың өз ойларын естігендей болатын" екіұшты болуы керек. Хоффер нацистік пропагандист Жозеф Геббельстің сөзін келтіреді: "Пропаганда шынымен тиімді болу үшін оның артында әрқашан өткір қылыш тұруы керек". Сәтті бұқаралық қозғалыстарға құдайға сену міндетті емес, бірақ олар шайтанға сенуі керек. Жекажақтылық шынайы сенушілерді біріктіреді, ал "идеалдық шайтан – шетелдік", оған қадір-қасиетсіз жамандық күштері таңылған. Мысалы, Гитлер яһудилерді шетелдік бұзылғандар деп сипаттады, сонымен қатар, неміс жанын ластайтын, көзге көрінбейтін яһудилік те, ет пен қанды яһудилер сияқты қатты айыпталды. Шынайы сенушінің жек көруі – жасырылған өзіне деген жек көрушілік, мысалы, социалистердің капитализмді айыптауы, ал большевиктердің Ресейінде экономиканың монополиясы тарихтағы кез келген басқа елге қарағанда күшті болды. Жек көретін шайтан болмаса, бұқаралық қозғалыстар көбінесе күңкейеді (мысалы, Чианг Кай-Шек 1930 және 1940 жылдары жапондықтардың басып алуы кезінде миллиондаған қытайлықтарды тиімді басқарды, бірақ жапондықтар жеңілгеннен кейін тез арада беделін жоғалтты). Бұқаралық қозғалыстар фанатизмді ынталандырады. Хоффер "фанатик әрқашан толық емес және қауіпсіз емес" деп мәлімдейді және осылайша өміріне мән беру үшін келісімсіз әрекеттер мен жеке құрбандықтарға жүгінеді.

In mass movements, an individual's goals or opinions are unimportant. Rather, the mass movement's "chief preoccupation is to foster, perfect and perpetuate a facility for united action and self sacrifice". Mass movements have several means. Mass movements demand a "total surrender of a distinct self". One identifies the most as “a member of a certain tribe or family," whether religious, political, revolutionary, or nationalist. Every important part of the true believer's persona and life must ultimately come from their identification with the larger community; even when alone, the true believer must never feel isolated and unwatched. Hoffer identifies this communal sensibility as the reappearance of a "primitive state of being" common among pre modern cultures. Mass movements also use play acting and spectacle designed to make the individual feel overwhelmed and awed by their membership in the tribe, as with the massive ceremonial parades and speeches of the Nazis. While mass movements idealize the past and glorify the future, the present world is denigrated: "The radical and the reactionary loathe the present." Thus, by regarding the modern world as vile and worthless, mass movements inspire a perpetual battle against the present. Mass movements aggressively promote the use of doctrines that elevate faith over reason and serve as "fact proof screens between the faithful and the realities of the world". The doctrine of the mass movement must not be questioned under any circumstances. Examples include the Japanese holdouts, who refused to believe that the Second World War was over, or the staunch defenders of the Soviet Union, who rejected overwhelming evidence of Bolshevik atrocities. To spread and reinforce their doctrine, mass movements use persuasion, coercion, and proselytization. Persuasion is preferable but practical only with those already sympathetic to the mass movement. Moreover, persuasion must be thrilling enough to excite the listener yet vague enough to allow "the frustrated to hear the echo of their own musings in the impassioned double talk". Hoffer quotes Nazi propagandist Joseph Goebbels: "a sharp sword must always stand behind propaganda if it is to be really effective". Successful mass movements need not believe in a god, but they must believe in a devil. Hatred unifies the true believers, and "the ideal devil is a foreigner" attributed with nearly supernatural powers of evil. For example, Hitler described Jews as foreign interlopers and moreover an ephemeral Jewishness, alleged to taint the German soul, was as vehemently condemned as were flesh and blood Jews. The hatred of a true believer is actually a disguised self loathing, as with the condemnation of capitalism by socialists while Russia under the Bolsheviks saw more intensive monopolization of the economy than any other nation in history. Without a devil to hate, mass movements often falter (for example, Chiang Kai shek effectively led millions of Chinese during the Japanese occupation of the 1930s and the 1940s but quickly fell out of favor once the Japanese were defeated). Fanaticism is encouraged in mass movements. Hoffer argues that "the fanatic is perpetually incomplete and insecure" and thus uses uncompromising action and personal sacrifice to give meaning to his life.

4-бөлім. Басылысы мен соңы

Хоффер бұқаралық қозғалыстардың жетекшілері ретінде үш негізгі тұлғалық типті анықтайды: "сөз шебері", "фанатик" және "практикалық іс-әрекетке бейім адам". Ешбір адам толығымен бір санатқа жатпайды, ал олардың басым қасиеттері уақыт өте келе өзгеріп қана қоюы мүмкін. Бұқаралық қозғалыстар "сөз шеберлерінен" немесе қалыптасқан әлеуметтік тәртіпті айыптаушы, дін қызметкерлері, журналистер, ғалымдар және студенттер сияқты "наразы интелектуалдардан" басталады (мысалы, Троцкий, Мұхаммед және Ленин). Сөз шеберлері қоғамдағы билік иелері тарапынан әділетсіздікке ұшырап, мазақталғанын және қысымға ұшырағанын сезінеді, және олар қазіргі институттарды үздіксіз сынап, кемсітеді. Әдетте, кемтарлардың атынан сөйлейтін сөз шеберінің нағыз себебі терең жеке наразылық болып табылады. Сөз шебері "басқаша сенімдерді жоққа шығаруға" тырысады және "сенімге деген құштарлықты" тудырады, одан кейін оны "жаңа сенімнің доктриналары мен ұрандары"мен тойдырады. Сөз шеберінің айналасында жақтастардың тобы бірте-бірте қалыптасып, бұқаралық қозғалыстың келесі кезеңіне бастайды. Соңында, фанатик сөз шеберінен бұқаралық қозғалыстың басшылығын алады. "Шығармашыл сөз шебері" өзінің әдебиетінен, философиясынан немесе өнерінен ләззат алса, "шығармашыл емес сөз шебері" өзін танылмаған немесе тұншықтырылған сезінеді және осылайша әлеуметтік тәртіпке қарсы экстремизмге бет бұрады. Сөз шебері мен фанатик әлемге наразы болғанымен, фанатик қатыгездігімен және жоюға деген құштарлығымен ерекшеленеді. Фанатик тек билік пен өзгеріс үшін үздіксіз күресте ғана қанағат алады. Мысалдарға Жан-Поль Марат, Максимилиан де Робеспьер, Бенито Муссолини және Адольф Гитлер жатады. Кітап бұқаралық қозғалыстардың әлеуметтік институттар ретінде қалыптасқаннан кейінгі (немесе "белсенді кезеңнен" шыққаннан кейінгі) мінез-құлқына да тоқталады. Ортақ құрылымның жойылуымен адамдар өзінің қауіпсіздік және белгісіздік сезімдерін толық бірлестікке тиесілі болу арқылы жеңе алмайды. Егер оқшауланған адамға жеке даму, таланттарды дамыту және іс-әрекет мүмкіндіктері болмаса (мысалы, шекарадағыдай), ол орынбасарын іздейді. Олардың орнына өзіне сенімділіктің орнына мақтаныш, жаппай қозғалыс сияқты ұжымға мүшелік, түсініктің орнына абсолютті нақтылық келеді. "Практикалық іс-әрекетке бейім адамдар" фанатиктерден басшылықты алып, "динамикалық кезеңнің" аяқталуын белгілейді және бұқаралық қозғалысты фанатиктердің өзін-өзі жоюынан аулақ етеді. "Өзінің жас ұлтшыл социализмін күтіп өсірген кезде де қозғалыстың бүкіл бағытын анық көрген Гитлер, қозғалыс қазіргі уақытта ештеңе ұсына алмайтын уақытқа дейін күшін сақтайтынын ескертті. Бұл кезеңде қозғалыс әлі де көңілі толмағандарға қатысты, бірақ олардың наразылығын қазіргі уақытпен өлімге ұшырататын күресте пайдаланбау үшін, оларды онымен келістіруге, оларды шыдамды және кішіпейіл етуге тырысады". Назар революцияның бірден талап етуінен әлеуметтік институт ретінде бұқаралық қозғалысты құруға, амбициялы адамдардың ықпал етуі мен атақ-даңқ табуына ауысады. Басшылық доктринаны нығайту үшін идеологиялық қалдықтардың эклектикалық жиынтығын қолданады, нағыз сенушілердің назарын аударуда сәтті болған кез келген көзден қарыз алады. Мысалы, алғашқы христиандар фанатиктер болған, олар дүниенің соңы туралы болжам жасаған, жалған тәңірлерге табынуды айыптаған, бойдақ болуды талап еткен және отбасы мүшелері арасында наразылық себуші болған, бірақ осы тамырлардан Рим империясының күрделі бюрократиялық құрылымын еліктеген, ертедегі христиандарды қасиеттілер ретінде қастерлеген және жалған мейрамдар мен ырымдарды алған Рим католицизмі өсті. Іс-әрекетке қабілетті адам болмаған жағдайда, жаппай қозғалыс көбінесе фанатикпен бірге кеуіп, өледі (Гитлер қайтыс болғаннан кейін нацизм өмір сүруші жаппай қозғалыс ретінде жойылды). Көпшілік қозғалысы түбегейлі өзгерістерге әкелетін болса, олардың қатыгездіктері бұрынғы режимнен әлдеқайда көп болады. Ресейдегі большевиктер мен Франциядағы якобиндер өздерінің монархияларының қысымшылығына қарсылық ретінде құрылды, бірақ олар өз қарсыластарын қысымдауда әлдеқайда зұлым және қатыгез болды. Хоффер "нағыз сенушілер" мен олар бастаған жаппай қозғалыстарға тек жағымсыз көзқарас танытпайды. Ол шынайы сенушілердің бұқаралық қозғалыстарын тудыратын күштердің оң жаққа бұрылуының мысалдарына тоқталады:

Hoffer identifies three main personality types as the leaders of mass movements, "men of words", "fanatics", and "practical men of action". No person falls exclusively into one category, and their predominant quality may shift over time. Mass movements begin with "men of words" or "fault finding intellectuals" such as clergy, journalists, academics, and students who condemn the established social order (such as Trotsky, Mohammed, and Lenin). The men of words feel unjustly excluded from or mocked and oppressed by the existing powers in society, and they relentlessly criticize or denigrate present institutions. Invariably speaking out in the name of disadvantaged commoners, the man of words is actually motivated by a deep personal grievance. The man of words relentlessly attempts to "discredit the prevailing creeds" and creates a "hunger for faith" which is then fed by "doctrines and slogans of the new faith". A cadre of devotees gradually develops around the man of words, leading to the next stage in a mass movement. Eventually, the fanatic takes over leadership of the mass movement from the man of words. While the "creative man of words" finds satisfaction in his literature, philosophy or art, the "noncreative man of words" feels unrecognized or stifled and thus veers into an extremism against the social order. Though the man of words and the fanatic share a discontent with the world, the fanatic is distinguished by his viciousness and urge to destroy. The fanatic feels fulfilled only in a perpetual struggle for power and change. Examples include Jean Paul Marat, Maximilien de Robespierre, Benito Mussolini, and Adolf Hitler. The book also explores the behavior of mass movements once they become established as social institutions (or leave the "active phase"). With their collapse of a communal framework, people can no longer defeat their abiding feelings of insecurity and uncertainty by belonging to a compact whole. If the isolated individual lacks opportunities for personal advancement, development of talents, and action (such as those found on a frontier), he will seek substitutes. The substitutes would be pride instead of self confidence, memberships in a collective whole like a mass movement, absolute certainty instead of understanding. The "practical men of action" take over leadership from the fanatics, marking the end of the "dynamic phase" and steering the mass movement away from the fanatic's self destructiveness. "Hitler, who had a clear vision of the whole course of a movement even while he was nursing his infant National Socialism, warned that a movement retains its vigor only so long as it can offer nothing in the present The movement at this stage still concerns itself with the frustrated—not to harness their discontent in a deadly struggle with the present, but to reconcile them with it; to make them patient and meek." The focus shifts from immediate demands for revolution to establishing the mass movement as a social institution where the ambitious can find influence and fame. Leadership uses an eclectic bricolage of ideological scraps to reinforce the doctrine, borrowing from whatever source is successful in holding the attention of true believers. For example, proto Christians were fanatics, predicting the end of the world, condemning idolatry, demanding celibacy and sowing discontent between family members, yet from those roots grew Roman Catholicism, which mimicked the elaborate bureaucratic structure of the Roman Empire, canonized early Christians as saints, and borrowed pagan holidays and rites. In the absence of a practical man of action, the mass movement often withers and dies with the fanatic (Nazism died as a viable mass movement with Hitler's death). Mass movements that succeed in causing radical change often exceed in brutality the former regime that the mass movement opposed. The Bolsheviks in Russia and the Jacobins in France ostensibly formed in reaction to the oppression of their respective monarchies but proved themselves far more vicious and brutal in oppressing their opponents. Hoffer does not take an exclusively negative view of "true believers" and the mass movements they begin. He gives examples of how the same forces that give rise to true believer mass movements can be channelled in more positive ways:

Хоффер бұқаралық қозғалыстың "белсенді кезеңінің" ұзақтығын, фанатиктер билікте болған ең белсенді кезеңін, белгілі бір дәлдікпен болжауға болатынын айтады. Нақты мақсаты бар жаппай қозғалыстардың өмірі қысқа болады және олар аз қан төгілуге және террорға ұшырайды (мысалы, Америка революциясы). Керісінше, белгісіз мақсат ұзақ белсенді кезеңге, ондаған жылдарға соқтырады, ал емес айларға немесе жылдарға, сонымен қатар көп қан төгілуге әкеледі (мысалы, Ресейдегі большевиктер, Германиядағы ұлтшыл социализм). Қай жағдайда болса да, Хоффер бұқаралық қозғалыстарға шығармашылық жаңарудың жетіспеуімен сүйемелделетінін айтады, өйткені көп энергия бұқаралық қозғалысқа жұмсалады. Мысалы, Англияда Джон Мильтон 1640 жылдары "Жұмақ жоғалған" атты эпикалық поэмасының жобасын бастады, бірақ одан кейін өзінің әдеби дарысын Англия Республикасы үшін памфлеттер жазуға жұмсады, тек 1660 жылы үкімет өзгергеннен кейін ғана поэманы және өзінің басқа маңызды туындыларын аяқтады.

Қабылдау

1952 жылы АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэр «Нағыз сенуші» кітабын оқып, достарына таратты және басқаларға да ұсынды. 1956 жылы Look журналы Хофферді «Айкке ең ұнайтын автор» деп жариялады. Британдық философ Бертран Расселл бұл кітапты «саяси тұрғыдан да, интеллектуалдық тұрғыдан да дұрыс» деп бағалады. «Нағыз сенуші» кітабы 2001 жылдың 11 қыркүйегінде болған террористик шабуылдардан кейін қайтадан назарға ілікті, және шамамен он жыл өткен соң, «Шай партиясы» мен «Уолл-стритті басып алу» акцияларынан кейін де қайта талқыланды. Хиллари Клинтон 2017 жылы жарық көрген «Не болды» атты кітабында, онда 2016 жылғы президенттік сайлауда Дональд Трампқа ұтылуын талдайды, «Нағыз сенуші» кітабын сайлау кампаниясы кезінде қызметкерлеріне ұсынғандығын жазды.