Кіріспе

Адамдарды рационалды, өзін-өзі қызықтыратын агенттер ретінде модельдеу – экономикалық тұжырымдама. Homo economicus, яки экономикалық адам термині – адамдарды үнемі рационалды және тек өзін-өзі қызықтыратын, сондай-ақ өздерінің субъективті анықталған мақсаттарын ең тиімді жолмен іске асыруға ұмтылатын агенттер ретінде бейнелеу. Бұл Homo sapiens сөзімен жасалған ойын, ол кейбір экономикалық теорияларда және оқыту саласында қолданылады. Ойын теориясында Homo economicus көбінесе (бірақ міндетті емес) толыққанды рационалдылық тұжырымы арқылы моделендіріледі. Ол агенттер әрқашан тұтынушы ретінде пайдасын, ал өндіруші ретінде табысын барынша арттыруға тырысады және осы мақсатқа жету үшін кез келген күрделі есептеулер жасауға қабілетті деп есептейді. Олар әрқашан барлық мүмкін нәтижелерді қарастырып, ең жақсы нәтижеге әкелетін әрекеттерді таңдай алады. Homo economicus-тағы рационалдылық қандай да бір қалаулардың болуына шектеу қоймайды. Homo economicus моделінің тек қарапайым қолданылуы агенттердің ұзақ мерзімді физикалық және психикалық денсаулығы үшін не дұрыс екенін білетінін болжайды. Мысалы, агенттің пайда функциясы басқа агенттердің (мысалы, күйеуінің немесе балаларының) пайдалылығымен байланысты болуы мүмкін, бұл Homo economicus-ті басқа модельдермен, мысалы, адамдардың ынтымақтастығын баса назарлайтын Homo reciprocans сияқты модельдермен үйлесімді етеді. Адам мінез-құлқы туралы теория ретінде ол когнитивтік бұрмалаулар және басқа да иррационалдықтарды зерттейтін мінез-экономикасы тұжырымдарына және когнитивтік және уақыт шектеулері сияқты нақты факторлар агенттердің рационалдығын шектейді деп санайтын шектеулі рационалдылыққа қарсы келеді.

Терминнің пайда болуы

"Экономикалық адам" термині алғаш рет XIX ғасырдың соңында Джон Стюарт Миллдің саяси экономикаға қатысты еңбегін сынағандар қолданды. Миллдің еңбегінен сыншылар сілтеме жасаған үзінді төменде келтірілген: [саяси экономика] адамның табиғатын әлеуметтік жағдай өзгертетіндей, адамның қоғамдағы барлық мінез-құлқын қарастырмайды. Ол оны тек байлыққа ие болуға ұмтылатын және осы мақсатқа жету үшін құралдардың тиімділігін бағалай алатын тұлға ретінде қарастырады. Кейінірек сол жұмысында Милл "адамның шартты анықтамасын ұсынғанын" айтты, ол "ең аз еңбек пен физикалық қиындықтарды шегу арқылы ең көп қажеттіліктерге, ыңғайлылықтарға және сән-салтанатқа ие бола алатын нәрсені міндетті түрде жасайды". Адам Смит "Әдептік сезімдер теориясында" адамдардың басқалардың игілігіне көңіл бөлгенін айтқан. Ал "Халықтардың байлығы" еңбегінде Смит былай деп жазды: "Біз қазандықтан, сыра қайнатушыдан немесе нан пісірушіден қайырымдылық күтпейміз, біз олардың өз мүдделерін қорғауын күтеміз". Бұл пікір "Homo economicus" түсінігімен және Смиттың "Халықтардың байлығы" және 20 ғасырда Айн Рэнд сияқтылардың (мысалы, "Өзімшілдіктің қадір-қасиеті" кітабында) ұсынған идеясымен толық сәйкес келеді: жеке мүдделерді ұстанғанның әлеуметтік әл-ауқатты арттыруы. Смит V кітаптың I тарауында былай дейді: "Өмірін бірнеше қарапайым операцияларды орындауға арнаған адам, олардың нәтижесі әрқашан бірдей немесе дерлік бірдей болса, ешқашан туындамайтын қиындықтарды жоюдың жолдарын табу үшін өзінің ақылын жұмылдыруға немесе ойлап табуға қажеттілік сезінбейді. Сондықтан ол мұндай күш-жігерге бейімділігін жоғалтады және адам баласы бола алатын ақымақтық пен білімсіздікке ұшырайды". Бұл Маркстің еңбек бөлінісі туралы теориясының бір бөлігін болжау ретінде қарастырылуы мүмкін, сондай-ақ еңбек бөлінісі мен оның кәсіптік еркіндікке қоятын шектеулеріне қарсы жұмысшылардың аргументі ретінде қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, жұмыстың тұтас контексінде Смит оны капитализмге, буржуазияға жақындатады: "қиындықтарды жою", мысалы, сапар мен саудаға жұмсалатын уақытты қысқарту, "шешімдер" арқылы, мысалы, бу машиналары бар кемелер, капитализм кәсіпкерлік пен инновацияның еркіндігін әкеледі деген дәлелді білдіреді, бұл өркендеуге әкеледі. Смитты "Капитализмнің әкесі" деп бекер айтпайды, ол бүгінгі күні капитализмге қарсы кең таралған және терең түбірленген көптеген аргументтерді теориялық тұрғыдан қалыптастырды. Неоклассикалық теориядағы "Homo economicus" рөлі ұлттық экономикадағы одан әрі өсуді және қарапайым азаматтардың әл-ауқатын жеделдету үшін заңдар мен қағидаларды анықтаудың жалпы мақсатын қамтыды. Бұл заңдар мен қағидалар екі фактормен анықталды: табиғи және әлеуметтік. Ол жеке агенттер басқа рационалды адамдар арасында рационалды түрде әрекет ететінін болжайтын фирманың неоклассикалық теориясының негізі болды. Адам Смит түсіндіргендей, "Homo economicus" шеңберінде рационалды және өзін-өзі қызықтыратын адамдардың іс-әрекеті жалпы игілікті қамтамасыз етеді, бұл материалдық байлықты тиімді бөлу ретінде түсініледі. Алайда, әлеуметтік ғалымдар қоғамдағы жалпы бақыт үшін табыс пен байлықтың маңыздылығына күмән келтірді. "Экономикалық адам" термині бастапқыда Адам Смит пен Джон Стюарт Миллдің еңбектерінен күшті әсер алған экономикалық агентті ақша табуға бағытталған жануар ретінде бейнелеуі үшін сынға түсті. Англиялық тарихи экономика мектебінің авторлары бұл модельді "Homo" туысынан төмендетуге тырысты, ол адамның шешім қабылдауының күрделі этикалық және мінез-құлқылық аспектілерін жеткіліксіз көрсетеді деп мәлімдеді. Олардың сынығы экономикалық рационалдылықты ұмтылудан тыс, адамның іс-әрекетін нюанстарлы түсіну қажеттігін атап өтті. 19 ғасырдың соңындағы Франсис Эджворт, Уильям Стэнли Джевонс, Леон Вальрас және Вильфредо Парето сияқты экономистер осы экономикалық болжамдарға негізделген математикалық модельдер құрды. 20 ғасырда Лионель Роббинстің рационалды таңдау теориясы экономиканың бағытын анықтады. "Экономикалық адам" термині одан әрі нақты мағынаға ие болды: толық білімге негізделген, өзімшілдік пен байлыққа ұмтылыспен рационалды әрекет ететін адам.

Сындар

Homo economicus өзінің таңдауларын жеке "құрамына пайданы кіргізетін функцияны" ескере отырып жасайды. Экономикалық адам (homo economicus) тұжырымдамасымен құрылған жүйе экономикада қолданылатын ұғымдардың негізіне айналды. "Өз мүддесі – адамдардың амал-қимылдарындағы басты қозғаушы күш" – бұл homo economicus тұжырымдамасының теориялық құрылымы. Сонымен қатар, жылдар бойы экономистер институционалдық экономиканы, мінез-құлық экономикасын, саяси экономиканы, экономикалық антропологияны және экологиялық экономиканы зерттеп, талқылады. Экономикалық адамға қатысты шешімдер жеткіліксіз және кемшіліктері бар деп есептеледі.

Экономистер

Экономистер Торстейн Веблен, Джон Мейнард Кейнс, Герберт А. Саймон және Австрия мектебінің көптеген өкілдері Homo economicus-ты шешім қабылдауда макроэкономика мен экономикалық болжамды тым жақсы түсінетін қағидалы актер ретінде сынға алады. Олар экономикалық шешімдерді қабылдауда белгісіздік пен шектеулі рационалдылықты баса көрсетеді, барлық жағдайды толық білетін рационалды адамға сүйенудің орнына. Олардың пікірінше, толық білім ешқашан болмайды, демек, барлық экономикалық әрекет тәуекелмен байланысты. Австриялық экономистер модельдік құрал ретінде Homo agens-ті пайдалануды ұсынады. Амос Тверскидің эмпирикалық зерттеулері инвесторлардың рационалды екендігі туралы болжамға күмән келтірді. 1995 жылы Тверски инвесторлардың пайда табуда тәуекелден қашық болатын, ал шығынға ұшырағанда тәуекелге баратын бейімділігін көрсетті. Инвесторлар шағын шығынға өте сезімтал, бірақ үлкен шығынға аз мүмкіндік болғанда бейжай қарады. Бұл дәстүрлі түсінік бойынша экономикалық рационалдылыққа қайшы келеді. Осы тақырып бойынша жүргізіліп жатқан қосымша зерттеулер дәстүрлі экономикалық рационалдылықтан ауытқуларды көрсетеді және тәжірибелік немесе мінез-құлық экономикасының дамитын саласында жүргізілуде. Осы сынға қатысты кең ауқымды мәселелер шешім қабылдау теориясында зерттеледі, онда рационалды таңдау теориясы – тек кіші жиынтығы. Мінез-құлық экономикасын зерттеуші Ричард Талер мен Дэниел Канеман экономикалық агенттердің тұрақты және анықталған артықшылықтары бар екендігі және олар өз мүдделерін қамтамасыз ету үшін үнемі әрекет ететіні туралы түсінікті сынға алды. Психологиялық эксперименттерден алынған түсініктерді пайдалану арқылы рационалды таңдау теориясын бұзатын экономикалық шешім қабылдаудағы аномалияларды түсіндіруге мүмкіндік болды. «Экономикалық перспективалар» журналында «Аномалиялар» деген тақырыпта жариялаған Талер нарықтағы экономикалық мінез-құлықтың теориядан қалай ауытқатындығын көрсетті. Мұндай аномалиялардың бірі – индоумент эффектісі, онда жеке артықшылықтар эталондық жағдайларға байланысты қалыптасады (Kahneman және басқалар, 1990). Бір топқа кружка беріліп, екінші топтан оны сатып алуға қанша төлеуге дайын екендері сұралған экспериментте, кружкаға ие болғандардың сатуға дайын бағасы (WTA) сатып алуға дайын бағадан (WTP) әлдеқайда жоғары болды. Бұл Коуз теоремасын жоққа шығарады, онда әр адам үшін WTA тиімді нарық гипотезасының негізі болып табылатын WTP-ге тең. Осыдан олар индоумент эффектісі бізге әсер етеді, кружканы беру бізге ауыр тиеді деген қорытындыға келді. Канеман да рационалды агенттік моделіне қарсы болды, онда агенттер барлық тиісті контекстпен, соның ішінде барлық болашақ мүмкіндіктер мен тәуекелдерді ескере отырып шешім қабылдайды. Деректер шешімдер көбінесе «шектеулі көзқарас» арқылы қабылданатынын растайды, инвесторлар портфельдік шешімдерді бүкіл портфельдерінен оқшаулайды (Николас Барберис және басқалар, 2003). Шломо Бенарци мен Талер инвесторлар өздерінің инвестицияларын бағалауда орынсыз уақыт кезеңдерін пайдаланатынын анықтады. Канеман мен Тверскинің Homo Economicus моделін сынауынан кейін көптеген бағытты экономистер Homo Economicus идеясын одан әрі дамыту үшін дедуктивті логиканы қолданды, ал Дэниел Канеман мен Амос Тверски индуктивті логиканы қолданды. Олардың эксперименттерінің қосымша нәтижелері Homo Economicus-қа қарсы болды және адамдар өздерінің таңдауларын табыс пен нарықтық бағалардың өзгеруіне сәйкес үнемі реттейтінін көрсетті. Сонымен қатар, Канеман мен Тверски перспективалық теорияны зерттейтін эксперименттер жүргізді, онда бірнеше эксперименттердің нәтижелері адамдар, әдетте, пайда табудан гөрі шығыннан аулақ болуға көбірек мән беретінін көрсетті. Карл Поланьи, Марсель Мосс және Морис Годелье дәстүрлі қоғамдарда адамдардың өндіріс пен тауар алмасуға қатысты таңдаулары өзара қарым-қатынас үлгілерін ұстанатынын көрсетті, бұл үлгілер Homo economicus моделінен айтарлықтай өзгеше. Мұндай жүйелер нарықтық экономиканың орнына сыйлық экономикасы деп аталады. Этикалық тұрғыдан алғанда, Homo economicus моделіне қатысты сын-тексерулер көбінесе дәстүрлі қоғамды біріктірген туыстық байланысқа негізделген өзара қарым-қатынастың дәстүрлі этикасына сілтеме жасайды. Философтар Амартия Сен және Аксель Хоннет өзімшіл пайдалылық функциясы жасаған нормативтік болжамдарды сынға алғанымен белгілі. Швейцариялық экономист Бруно Фрей, әлеуметтік ортадан алатын сыртқы ынталандыруға (сыйлықтар мен жазалар) ішкі ынталандырудан (құмарлық) артық көңіл бөлуге назар салады. Мысалы, соғыста Homo economicus қаһарман болатынын немесе қолөнерден шынайы ләззат алатынын түсіну қиын. Фрей және басқалар тым көп сыйлықтар мен жазалар ішкі ынталандыруды «қысып тастауы» (тоқтатуы) мүмкін екенін айтады: балаға үй шаруасына көмектескені үшін ақы төлеу, оны «отбасыға көмектесу» үшін емес, тек сыйлық алу үшін жасауға итермелейді.

Әлеуметтанушылар

Экономикалық социологтар тағы бір кемшілікке назар аударады, олар Homo economicus өте маңызды бір мәселені назардан тыс қалдыратынын айтады, атап айтқанда, әлеуметтік ықпал, оқыту, білім беру және т.б. арқылы талғамдардың қалыптасуы мен пайдалы функциялардың параметрлері. Бұл модельдегі талғамдардың (артықшылықтардың) сыртқы факторға тәуелділігі – Homo sociologicus-тан басты айырмашылық, онда талғамдар қоғамдық ортамен ішінара немесе тіпті толығымен анықталады деп есептеледі. Экономика және социология арасындағы салыстырулар 1958 жылы неміс социологі Ральф Дарендорф ұсынған Homo sociologicus терминіне әкелді, бұл кейбір социологиялық модельдердегі адам табиғатының бейнесін пародиалау мақсатында жасалды, олар жеке мүдделер мен әлеуметтік құндылықтарды анықтайтын әлеуметтік күштерді шектеуге тырысады. (Бұл мәселенің баламалы немесе қосымша көзі биология болуы мүмкін.) Hirsch және авторлар Homo sociologicus негізінен бос бет (tabula rasa) екенін айтады, онда қоғам мен мәдениет құндылықтар мен мақсаттарды жазады; экономикус емес, социологиус өзімшіл мүдделерді іске асыру үшін емес, әлеуметтік рөлдерді орындау үшін әрекет етеді (бірақ әлеуметтік рөлдерді орындаудың өзімшіл себептері болуы мүмкін, мысалы, саясаткерлер немесе әлеуметтік беделді тұлғалар). Бұл «жеке тұлға» кейде қоғамның өзі болып көрінуі мүмкін. 2015 жылға қарай дамып келе жатқан «нейроэкономика» ғылымы экономикалық рационалдылықтың дәстүрлі теорияларында елеулі кемшіліктер бар екенін көрсетеді. Ұтымды экономикалық шешімдер қабылдау кортизол, адреналин және кортикостероидтердің жоғары деңгейін тудырады, бұл жоғары деңгейдегі стресспен байланысты. Дофаминдік жүйе тек сыйлыққа қол жеткізген кезде ғана белсендіріледі, ал қалған уақытта «ауырсыну» рецепторлары, әсіресе мидың сол жартышарындағы префронталды қабықта жоғары деңгейде белсенділік көрсетеді. Серотонин мен окситоцин деңгейі төмендейді және жалпы иммундық жүйе әлсірейді. Мұндай үлгі сенім деңгейінің жалпы төмендеуімен байланысты. Homo economicus тұрғысынан қарағанда, иррационалды саналатын, сұралмаған «сыйлық беру» бүкіл мидың ләззат орталықтарын белсенділендіреді, стресс деңгейін төмендетеді, иммундық жүйенің қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, кортикостероидтар мен адреналин мен кортизол деңгейін төмендетеді, қара зат, стриатум және ядро accumbens (плацебо әсерімен байланысты) белсенділігін арттырады, бәрі де әлеуметтік сенімді нығайтумен байланысты. Көзілдірік нейрондар сыйлық берушіге сыйлық алған адамға тең қуаныш сыйлайтын, яғни барлық тараптарға пайдалы (win-win) жағдайды тудырады. Бұл антропологияның «сыйлық экономикасы» нарықтық жүйелерге дейін болғанын растайды, онда жеңіске жетемін немесе қауіптен сақтану есебінен ұтыламын (lose-lose) есептеулері қолданылады.

Психологтар мен антропологтар

Психоаналитикалық дәстүрден үйренген сыншылар, Homo economicus моделін сынға алады, өйткені ол нақты әлемдегі адамдардың қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді мақсаттар арасындағы (мысалы, шоколад торт жеу және салмақ жоғалту) немесе жеке мақсаттар мен қоғамдық құндылықтар арасындағы ішкі қақтығыстарды ескермейді. Мұндай қақтығыстар "ұтымсыз" мінез-құлыққа, тұрақсыздыққа, психологиялық салдануға, неврозға және психикалық ауыртпалыққа алып келуі мүмкін. Адамның ұтымсыз мінез-құлқының басқа да себептері әдет, жалқаулық, еліктеу және қарапайым мойынсұну болуы мүмкін. Серджио Карузо пікірінше, экономикалық салада практикалық қолдануға бағытталған Homo economicus-тың "әдістемелік" нұсқасы мен белгілі бір адам түрін немесе тіпті жалпы адам табиғатын бейнелеуге бағытталған "антропологиялық" нұсқасын ажырату қажет. Біріншісі шындыққа сай емес болып шықты және экономикалық психологияға жүгіну арқылы түзетілуі мүмкін. Мәдени антропология мен әлеуметтік психологияның көмегімен "экономикалық адамның" әртүрлі түрлерін бейнелеуге болады, егер бұл типтер әлеуметтік және/немесе тарихи тұрғысынан анықталған абстракциялар ретінде құрылса (мысалы, Вебердің, Корш пен Фроммның идеалдық тип, "тарихи ерекшелік" және "әлеуметтік мінез" ұғымдары). Марксистік теоретик Грамши Homo economicus-ты экономикалық теория негізінде пайдалы абстракция ретінде мойындады, егер өндіріс тәсілдеріне сәйкес көптеген homines oeconomici бар екенін қабылдасақ. Дегенмен, Homo economicus ұғымы адам табиғатының басқа барлық аспектілерін (мысалы, Homo faber, Homo loquens, Homo ludens, Homo reciprocans және т.б.) назардан тыс қалдырады.

Сын-пикірлерге жауап беру

Жоғары деңгейдегі теориялық экономикада ғалымдар модельдерді осылай өзгертті, олар нақты өмірдегі шешім қабылдауды көбірек шындыққа жақын бейнелейді. Мысалы, әдебиетте шектеулі рационалдылық аясында жеке тұлғаның мінез-құлқы және қызғаныштан зардап шегетін адамдардың үлгілерін кездестіруге болады.