Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үнді математигі және астрономы (1444–1544)
Indian mathematician and astronomer (1444–1544)
Кельлур Нилакантха Сомаяджи (14 маусым 1444 – 1544), сондай-ақ Кельлур Коматири деп те аталады, Керала астрономия және математика мектебінің көрнекті математигі және астрономы болған. Оның ең әсерлі еңбектерінің бірі – 1501 жылы аяқталған «Тантрасамграха» атты кең ауқымды астрономиялық трактаты. Ол сонымен қатар «Арьябхатия бхасья» деп аталатын Ариабхатияға арналған толық түсіндірме жазған. Осы Бхасьяда Нилаканта тригонометриялық функциялардың шексіз қатарға жіктелуін және алгебра мен сфералық геометрия мәселелерін талқылаған. «Грахапариксакрама» – сол кездегі құралдарға негізделген астрономиялық бақылаулар жасау жөніндегі нұсқаулық.
Keļallur Nīlakaṇṭha Somayāji (14 June 1444 – 1544), also referred to as Keļallur Comatiri, was a major mathematician and astronomer of the Kerala school of astronomy and mathematics. One of his most influential works was the comprehensive astronomical treatise Tantrasamgraha completed in 1501. He had also composed an elaborate commentary on Aryabhatiya called the Aryabhatiya Bhasya. In this Bhasya, Nilakantha had discussed infinite series expansions of trigonometric functions and problems of algebra and spherical geometry. Grahapariksakrama is a manual on making observations in astronomy based on instruments of the time.
Ерте өмір
Нилаканта Кераланың Оңтүстік Малабар аймағынан келген брахман отбасында туған.
Nilakantha was born into a Brahmin family which came from South Malabar in Kerala.
Өмірбаяндық деректері
Нилакант Сомаяджи – өзінің өмірі мен заманы туралы егжей-тегжейлі жазған Үндістанның ғалымдық дәстүріндегі санаулы авторлардың бірі болды. Нилакант Сомаяджи өзінің "Сиддханта жұлдызы" атты еңбегінде, сондай-ақ "Сиддханта дәрпанасы" туралы жазған түсіндірмесінде, 1444 жылдың 14 маусымына сәйкес келетін Кали күнінің 1660181-ші жылы туғанын айтқан. Нилакант Сомаяджи туралы малаялам тіліндегі астрологиялық еңбекте айтылғандай, Сомаяджи өте ұзақ өмір сүрген, тіпті жүз жасқа да жеткен. Нилакант Сомаяджидің шәкірті Шанкара Вариар, "Тантрасамграха виахья" атты түсіндірмесінде, "Тантрасамграханың" бірінші және соңғы шумақтарында Сомаяджинің "Тантрасамграха" еңбегінің басталуының (1680548) және аяқталуының (1680553) Кали күндерін көрсететін хронограммалар бар екенін атап көрсетеді. Бұл екі күн де 1500 жылға сәйкес келеді. "Арьябхатия бхашья" еңбегінде Нилакант Сомаяджи өзінің Джатаведаның ұлы екенін және Шанкара есімді ағасы болғанын мәлімдеген. Сомаяджи өзінің Гаргья готрасына жататын Бхатта екенін және Ригведаның Ашвалаяна сутрасын ұстанғанын айтқан. Оның "Лагхурамаяна" еңбегіндегі сілтемелерге сәйкес, Нилакант Сомаяджи Кундаграмада тұратын Келлаллур әулетінің мүшесі болған (санскритте – Керала сад грама), қазіргі Кераланың Тирур қаласындағы Трикандиюр деп аталады. Оның әйелі Ария есімді болса, екі ұлы – Рама мен Дакшинамурти. Нилакант Сомаяджи Ведантаны және астрономияның кейбір салаларын Равиден оқыған. Алайда, астрономия ғылымына оны баулыған және математикалық есептеулердің негізгі принциптерін үйреткен Кералалық "Дрғанита" авторы Парамешвараның ұлы Дамодара болды. Ұлы малаялам ақыны Тунчаттху Раманужан Ежутачан Нилакант Сомаяджинің шәкірті болған деседі. "Сомаяджи" атағы – Сомаяжна ведалық рәсімін орындаған Нампутириге берілетін немесе олардың өздері қабылдайтын лақап есім. Сондықтан Нилакант Сомаяджи да Сомаяжна рәсімін орындап, кейін өмірінде "Сомаяджи" атағын алған болуы мүмкін. Малаялам тілінде "Сомаяджи" сөзі "Коматири" деп бұрмаланған.
Nilakantha Somayaji was one of the very few authors of the scholarly traditions of India who had cared to record details about his own life and times. In one of his works titled Siddhanta star and also in his own commentary on Siddhanta darpana, Nilakantha Somayaji has stated that he was born on Kali day 1,660,181 which works out to 14 June 1444 CE. A contemporary reference to Nilakantha Somayaji in a Malayalam work on astrology implies that Somayaji lived to a ripe old age even to become a centenarian. Sankara Variar, a pupil of Nilakantha Somayaji, in his commentary on Tantrasamgraha titled Tantrasamgraha vyakhya, points out that the first and last verses of Tantrasamgraha contain chronograms specifying the Kali days of the commencement (1,680,548) and of completion (1,680,553) of Somayaji's magnum opus Tantrasamgraha. Both these days occur in 1500 CE. In Aryabhatiya bhashya, Nilakantha Somayaji has stated that he was the son of Jatavedas and he had a brother named Sankara. Somayaji has further stated that he was a Bhatta belonging to the Gargya gotra and was a follower of Asvalayana sutra of Rigveda. References in his own Laghuramayana indicate that Nilakantha Somayaji was a member of the Kelallur family (Sanskritised as Kerala sad grama) residing at Kundagrama, now known as Trikkandiyur in modern Tirur, Kerala. His wife was named Arya and he had two sons Rama and Dakshinamurti. Nilakantha Somayaji studied vedanta and some aspects of astronomy under one Ravi. However, it was Damodara, son of Kerala drgganita author Paramesvara, who initiated him into the science of astronomy and instructed him in the basic principles of mathematical computations. The great Malayalam poet Thunchaththu Ramanujan Ezhuthachan is said to have been a student of Nilakantha Somayaji. The epithet Somayaji is a title assigned to or assumed by a Namputiri who has performed the vedic ritual of Somayajna. So it could be surmised that Nilakantha Somayaji had also performed a Somayajna ritual and assumed the title of a Somayaji in later life. In colloquial Malayalam usage the word Somayaji has been corrupted to Comatiri.
Нилаканта Сомаяджи - полимат
Нилакантаның еңбектері оның үнді философиясы мен мәдениетінің бірнеше саласы туралы білімін көрсетеді. Ол пікір таласта өз ұстанымын қорғау үшін Мимамса авторитетіне сілтеме жасап, дәл сол мақсатта грамматикалық ережелерді де тиянақты қолдана білген. Жазбаларында ол Мимамса авторитетіне сілтеме жасайды, Пингаланың Чанддас-сутрасынан, қасиетті мәтіндерден, Дхармашастралардан, Бхагаватадан және Вишнупуранадан кеңінен цитаталар келтіреді. Оның замандасы, тамил астрономы Сундарраджа Нилакантаны "сад даршани парангата" деп атады, яғни ол үнді философиясының алты жүйесін толық меңгерген адам. "Арьябхатиябхасия" атты түсіндірмесінде Нилаканта Меркурий, Венера, Марс, Юпитер және Сатурн планеталары Күнді, ал Күн Жерді айналатын жартылай гелиоцентрлік планеталық модель үшін есептеу жүйесін жасады, бұл 16 ғасырдың соңында Тихо Брахе ұсынған Тихоникалық жүйеге ұқсас. Одан кейін Керал мектебінің көптеген астрономдары осы планеталық модельді қабылдады.
Nilakantha's writings substantiate his knowledge of several branches of Indian philosophy and culture. It is said that he could refer to a Mimamsa authority to establish his view point in a debate and with equal felicity apply a grammatical dictum to the same purpose. In his writings he refers to a Mimamsa authority, quotes extensively from Pingala's chandas sutra, scriptures, Dharmasastras, Bhagavata and Vishnupurana also. Sundararaja, a contemporary Tamil astronomer, refers to Nilakantha as sad darshani parangata, one who had mastered the six systems of Indian philosophy. In his Aryabhatiyabhasya, a commentary on Aryabhata's Aryabhatiya, Nilakantha developed a computational system for a partially heliocentric planetary model in which Mercury, Venus, Mars, Jupiter and Saturn orbit the Sun, which in turn orbits the Earth, similar to the Tychonic system later proposed by Tycho Brahe in the late 16th century. Most astronomers of the Kerala school who followed him accepted this planetary model.