Жаффа апельсіні: тарихы мен дамуы

Кіріспе

Жаффа апельсині (ивритше: תפוז יפו), сондай-ақ Шамути апельсині (برتقال شموطي) деп те аталады. Бұл апельсиннің аз тұқымы бар және қабығы тығыз болғандықтан, экспортқа өте ыңғайлы. 19-шы ғасырдың ортасында палестиналық шаруалар өндірген бұл сорт, алғаш рет экспортқа шығарылған Яффа қаласының атымен аталады.

Сипаттамалары

Жаффа апельсині, сондай-ақ шамути деп те аталады, дерлік тұқымсыз, дәмі "тамаша" және "тәтті әрі жақсы" деп сипатталған. Аймақта өсірілетін тағы екі негізгі апельсин сорты – бұл navel апельсині және ащы апельсин; соңғысы Иранда қабығы үшін өсіріледі. Қышқыл апельсин (C. aurantium) жергілікті саудагерлер арқылы Қытай мен Үндістаннан батысқа әкелінген, олар оны Сицилия мен Испанияға енгізген болуы мүмкін, ал Жaffa апельсині 1498 жылы португалдық саяхатшы Васко да Гаманың Қытайдан Жерорта теңізі аймағына әкелген тәтті апельсиннен (C. sinensis) дамыған. Өнеркәсіптің өсуіне себеп болған тағы бір фактор – бұрын Палестинаның басты тауарлық өнімі болған мақтаға қарағанда апельсин өсіруге еуропалық бақылаудың салыстырмалы түрде аздығы, бірақ Жaffa апельсині оны басып озды. Экспорт 1845 жылы 200 000 апельсиннен 1870 жылы 38 миллионға дейін өсті. 1872 жылы еуропалық саяхатшының Жaffa туралы есебінде: "Жаффаны айнала қоршаған апельсин бақтары бар, олар оның лайықты мақтауына ие және иелері үшін айтарлықтай байлық көзі болып табылады. Жaffa-да өсірілген жемістердің жылдық құны 10 000 фунт стерлинг деп есептелді" делінген. Апельсин өнеркәсібінің өркендеуі еуропалықтардың Жaffa-ның дамуына қызығушылығын арттырды. 1902 жылы шенеуніктер апельсин өнеркәсібінің өсуін зерттегенде, әртүрлі иеленушілерді және олардың негізгі экспорттық нарықтарын – Англия, Түркия, Египет және Австрия-Мажарстан деп атады. Дәстүрлі арабтық өсіру әдістері "примитивті" деп есептелгенімен, қаржылық шығындарды терең зерттеу олардың екі онжылдықтан кейін оларға ерген сионистік еврей кәсіпорындарынан гөрі тиімдірек болғанын көрсетті. 1917 жылдан бастап Британдық мандатты Палестина деп аталатын аймаққа келген еврей иммигранттары Жaffa апельсині өнеркәсібін дамытқан озық өсіру әдістерін енгізді. 1930 жылғы Хоуп Симпсон тергеуіне сәйкес: "Еврейлердің қоныстануы басталмас бұрын арабтар енгізген апельсин өсіру осы қоныстанудың нәтижесінде үлкен дамуға жетті. Израильде апельсин мен грейпфрут өсіру техникасының жетілуі еврей шаруаларының ғылыми әдістеріне байланысты екендігі сөзсіз". Осы апельсиндерді өсіру және экспорттау бойынша серіктестік, саяси шиеленіс күшейгеніне қарамастан, араб-еврей ынтымақтастығының мысалы болды. 1928 жылдың соңына қарай еврейлер аймақтағы 60 000 дунам апельсин бақшасының 30 000 дунамын сатып алды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жемісті апельсин бақшасындағы бір дунам жердің бағасы 50-75 фунт стерлинг болса, 1929 жылы сол бақшалар 150-200 фунт стерлингке сатылды. 1933 жылы еврейлердің апельсин өндірісі арабтардың өндірісінен басып озды. 1939 жылы Палестинада еврейлер мен арабтарға тиесілі апельсин бақшалары 100 000-нан астам жұмыскерді жұмыспен қамтыды және олардың өнімдері негізгі экспорт тауары болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939-1945 жж.) цитрус өсіру төмендеді, ал арабтардың апельсин өндірісі еврейлердің өндірісінен басып озды.

Jaffa oranges, also known as shamouti, are practically seedless, with a flavour that has been described as "excellent" and "sweet and fine". The two other main orange varieties cultivated in the region are the navel orange and the bitter orange; the latter is grown in Iran for its peel. While the sour orange (C. aurantium) was brought westward from China and India by local traders, who may have introduced it to Sicily and Spain, the Jaffa orange was developed from the sweet orange (C. sinensis) which was brought from China to the Mediterranean region by Portuguese explorer Vasco da Gama in 1498. Another reason cited for the growth of the industry was the relative lack of European control over the cultivation of oranges compared to cotton, formerly a primary commodity crop of Palestine, but outpaced by the Jaffa orange. Exports grew from 200,000 oranges in 1845 to 38 million oranges by 1870. An 1872 account of Jaffa by a European traveller notes that "Surrounding Jaffa are the orange gardens for which it is justly extolled, and which are a considerable source of wealth to the owners. The annual value of fruits grown in Jaffa was said to be 10,000 pounds." The prosperity of the orange industry brought increased European interest and involvement in the development of Jaffa. In 1902, a study of the growth of the orange industry by officials outlined the different owners and their primary export markets as England, Turkey, Egypt and Austria Hungary. While the traditional Arabic cultivation methods were considered "primitive," an in depth study of the financial expenditure involved reveals that they were ultimately more cost efficient than the Zionist Jewish enterprises that followed them some two decades later

Jewish immigrants to the area, from 1917 called the British Mandate Palestine, introduced the advanced cultivation methods that spurred the Jaffa orange industry. According to the Hope Simpson Enquiry of 1930,"The cultivation of the orange, introduced by the Arabs before the commencement of Jewish settlement, has developed to a very great extent in consequence of that settlement. There is no doubt that the pitch of perfection to which the technique of plantation and cultivation of the orange and grapefruit have been brought in Israel is due to the scientific methods of the Jewish agriculturist." Partnerships in growing and exporting these oranges were an example of Arab Jewish cooperation despite rising political tensions. By the end of 1928, Jews had acquired 30,000 dunams of the region's 60,000 dunams of orange orchards. Whereas before World War I, the price of a dunam of land in a fruitful orange grove was 50 75 pounds sterling, by 1929, the same groves were selling for 150 200 pounds sterling. In 1933, Jewish owned orange production overtook Arab owned orange production. By 1939, Jewish owned and Arab owned orange orchards in Palestine covered , employed over 100,000 workers, and their produce was a primary export. During World War II (1939–1945) citrus growing declined, and Arab owned orange production overtook Jewish owned production.

Мұра

Яффа апельсиндері Израиль және Палестина аумақтарында қараша мен наурыз айлары аралығында жиналады, ал сауда маусымы қыркүйекте басталып, сәуірге дейін созылады. Жылдық өнімнің жартысынан астамы экспортталады, ал Израиль Еуропалық Одаққа басқа цитрус жемістерін де жеткізіп тұрады. Алмаз және дәлдік аспаптары сияқты өндіріс салаларына көлеңке түскенімен, Израиль Еуропаға көптеген цитрус жемістерін экспорттауды жалғастыруда. Яффа апельсині Тель-Авив-Яфо қаласына "Үлкен апельсин" деген лақап ат берумен де белгілі. Бұл палестиналықтар үшін де маңызды символ.