Кіріспе

Northrop Frye-дің әдеби сын кітабы, Northrop Frye-дің "Сын анатомиясы: Төрт эссе" (Princeton University Press, 1957) – бұл канадалық әдеби сыншы және теоретик Northrop Frye-дің әдебиеттен ғана алынған әдеби сынның көлемін, теориясын, принциптерін және әдістерін жалпылай қарастыруға тырысатын кітабы. Фрай нақты және практикалық сынды әдейі түрде жіберіп, оның орнына классикалық үлгідегі режимдер, символдар, мифтер және жанрлар теорияларын ұсынады, оны "бір-бірімен байланысты ұсыныстар жиынтығы" деп атады. Фрайдың "Сын анатомиясы" кітабында ұсынған әдеби көзқарасы деконструктивтік сын және постмодернизмнің басқа да түрлері 1980 жылдары американдық академиялық ортада кеңінен танылмас бұрын көптеген жылдар бойы зор ықпалға ие болды. Фрайдың төрт эссесі "Полемикалық кіріспе" мен "Алдын ала қорытынды" арасында орналасқан. Төрт эссе "Тарихи сын: Режимдер теориясы", "Әдептік сын: Символдар теориясы", "Архетиптік сын: Мифтер теориясы" және "Риторикалық сын: Жанрлар теориясы" деп аталады.

Келесі сөз

Кіріспеде әдебиет сынның қажеттілігін қорғау, әдебиет сынының нағыз мәнін басқа сын түрлерінен ажырату және әдебиеттің тікелей сезімі мен әдебиет сынығын жүйелі зерттеу арасындағы ерекшелікті түсіндіру мақсаты тұр. Кіріспе «полемикалық» деп аталуының бірнеше себебі бар. Әдебиет сынның қажеттілігін қорғай отырып, Фрай Толстой мен романтизмде кең таралған «табиғи талғам» ғылыми білімнен (демек, сыннан) артық деген пікірге қарсы шығады. Фрай сондай-ақ сынның бірқатар әдістерін (мысалы, марксистік, фрейдистік, юнгиандық, неоклассикалық және т.б.) детерминизмнің қателігін бейнелейтіндей деп айыптайды. Ол осы идеологиялардың өзіне қарсы емес, бірақ кез келген сыртқы, дайын идеологияны әдебиетке қолдануды нағыз сыннан ауытқу деп санайды. Бұл әдебиет туындыларын жеке философияға бағындырып, авторларды осы философияға сәйкестігіне қарай жоғарылатуға немесе төмендетуге алып келеді. Тағы бір мәселе – жеке талғам мен нағыз сын арасындағы айырмашылықты аңғару. Жеке талғам оңай-ақ сол кезеңдегі басым моральдық құндылықтар мен талғамдарға ықпалданады. Егер талғам мұндай әлеуметтік күштерге толыққанды бағынса, нәтиже жоғарыда сипатталған сыртқы идеологияны саналы түрде қабылдаумен бірдей болады. Мәселен, Джон Милтонның туындылары Ричард Блэкмордан гөрі жемісті деген пікірге сыншылар келіссе де, мұны айту арқылы көп үлес қоспайды. Яғни, құндылықтарға баға беру мағыналы сынға елеулі үлес қоспайды. Мағынасыз сынның орнына Фрай әдебиеттің өзінен әдіс-тәсілін алатын нағыз әдебиет сынығын ұсынады. Әдебиет сынығы әдебиет туындыларын жүйелі түрде зерттеуі керек, дәл физика табиғатты, ал тарих – адамның іс-әрекетін зерттейтіндей. Фрай жүйелі зерттеу мүмкін болуы үшін әдебиеттің өзінде жүйелі құрылым болуы керек деп тұжырымдайды. Фрай бұл жүйе туралы әлі біздің біліміміз аз екенін және әдебиетті жүйелі зерттеу Аристотельден бері көп дамымағанын айтады. Фрай кіріспесін өзінің аргументінің әлсіз жақтарын атап өтумен аяқтайды. Ол кіріспенің өзінің жеке көзқарастарын мойындау үшін бірінші жақта жазылғанын, яғни полемикалық екенін мойындайды. Ол келесі эсселер әдебиет жүйесінің алдын ала және мүмкін толық емес суретін ғана бере алатынын мойындайды. Ол нақты мысалдарға қарсы келгенде жиі жалған болып шығатын жалпылама тұжырымдар жасағанын мойындайды. Соңында, көптеген адамдар поэзияны схемалауға «эмоционалдық қарсылық» білдіретінін, бірақ схемалауды туындының өзінің жанды, жеке, тікелей сезімінен емес, сынның бір аспектісі ретінде қарастыру керек екенін атап өтеді, дәл геолог жүйелі жұмысынан айнылып, таулардың сұлулығын тамашалайтындай.

Әр түрлі

Бастауындағы латынша арнау, "Helenae Uxori" – Нортроптың әйелі Хеленге арналған. Бергсонның "Күлкі" комедияны толықтыратын көзқарас ұсынуы мүмкін. Бұл кітап Спенсердің "Фери-Квин" поэмасына жазған кіріспеден өркендеді: "Спенсерге жазған кіріспе аллегория теориясына кіріспеге айналды" деп Фрай айтқан (б. vii).