Кіріспе
Феникс дактилиферасы, көбінесе құрма деп аталады, құрма тұқымдасына жататын гүлді өсімдік, Arecaceae, жеуге жарамды тәтті жемісі – құрма үшін өсіріледі. Бұл түр Солтүстік Африка, Таяу Шығыс, Африка мүйізі, Австралия, Оңтүстік Азия және Калифорнияда кеңінен тараған. P. dactylifera – Phoenix туысының типтік түрі, онда 12–19 жабайы құрма түрлері бар. Құрма жемісі (құрма) сорттарына байланысты қою қоңырдан ашық қызыл немесе сары түске дейін болатын, цилиндрлі, ұзын және диаметрі шамамен овал тәрізді болады. Құрғатылғанда массасының 61–68% қанттан тұратын құрма өте тәтті, оны жеке немесе тәттілерде пайдаланады. Арабияда б.з.д. 6 мыңжылдықта құрма өсірудің археологиялық дәлелдері бар. Құрма – «оазис шаруашылығының символы және мұсылман, христиан және еврей діндерінде ыстық құрметке ие». Жапырақтары ұзын, сабақтарында тікендері бар, қауырсын тәрізді, шамамен 150 жапырақшасы бар. Жапырақшалар ұзын және ені шамалы. Толық тәждің ұзындығы құрманың екі жапырағы бар, оның еркек және әйел өсімдіктері бөлек. Оларды тұқымнан оңай өсіруге болады, бірақ көшеттердің тек 50% ғана әйел болады, демек, жеміс береді, ал тұқымнан өсірілген құрмалар көбінесе кішкентай және сапасы нашар. Сондықтан коммерциялық плантациялардағы көптеген құрмалар жоғары өнімді сорттардан алынған кесінділерден өсіріледі. Кесінділерден өсірілген өсімдіктер көшеттерге қарағанда 2–3 жыл ертерек жеміс береді. Құрмалар табиғи түрде желмен тозаңданады, бірақ дәстүрлі оазис шаруашылығында және қазіргі заманғы коммерциялық бақшаларда олар толығымен қолмен тозаңданады. Табиғи тозаңдану шамамен бірдей мөлшердегі еркек және әйел өсімдіктерімен жүреді. Көмекпен бір еркек 100 әйелге дейін тозаңдата алады. Еркек өсімдіктер тозаңдаушы ретінде ғана құнды болғандықтан, оларды әдетте жеміс беретін әйел өсімдіктерінің пайдасына кесіп тастайды. Кейбір өсірушілер еркек өсімдіктерін ұстамайды, өйткені еркек гүлдер тозаңдау уақытында жергілікті нарықтарда қол жетімді болады. Қолмен тозаңдатуды білікті жұмысшылар баспалдақпен немесе жел машинасының көмегімен жасайды. Кейбір аймақтарда, мысалы, Иракта, тозаңдаушы ағашқа көтерілу үшін ағаш діңі мен көтерілушінің арқасына оралатын арнайы құралды (араб тілінде تبلية деп аталады) пайдаланады, бұл оны көтерілу кезінде діңгеге бекітеді. Құрма жемісі цилиндрлі, ұзын және диаметрі бар, піскен кезде сорттарына байланысты ашық қызылдан ашық сарыға дейін түсі өзгереді. Құрманың ішінде шамамен ұзындығы және қалыңдығы бар бір тас (тұқым) болады. Үш негізгі сорттық топтар бар: жұмсақ (мысалы, Меджул); жартылай құрғақ (мысалы, Деглет Нур) және құрғақ (мысалы, Тоури).
other species of date palms
Phoenix dactylifera, commonly known as the date palm, is a flowering plant species in the palm family, Arecaceae, cultivated for its edible sweet fruit called dates. The species is widely cultivated across northern Africa, the Middle East, Horn of Africa, Australia, South Asia, and California. P. dactylifera is the type species of genus Phoenix, which contains 12–19 species of wild date palms. Date fruits (dates) are oval cylindrical, long, and about in diameter, with colour ranging from dark brown to bright red or yellow, depending on variety. Containing 61–68percent sugar by mass when dried, dates are very sweet and are enjoyed as desserts on their own or within confections. There is archaeological evidence of date cultivation in Arabia from the 6thmillennium BCE. Dates are "emblematic of oasis agriculture and highly symbolic in Muslim, Christian, and Jewish religions". The leaves are long, with spines on the petiole, and pinnate, with about 150 leaflets. The leaflets are long and wide. The full span of the crown ranges from
The date palm is dioecious, having separate male and female plants. They can be easily grown from seed, but only 50% of seedlings will be female and hence fruit bearing, and dates from seedling plants are often smaller and of poorer quality. Most commercial plantations thus use cuttings of heavily cropping cultivars. Plants grown from cuttings will fruit 2–3 years earlier than seedling plants. Dates are naturally wind pollinated, but in traditional oasis horticulture and modern commercial orchards, they are entirely hand pollinated. Natural pollination occurs with about an equal number of male and female plants. With assistance, one male can pollinate up to 100 females. Since the males are of value only as pollinators, they are usually pruned in favor of fruit producing female plants. Some growers do not maintain male plants, as male flowers become available at local markets at pollination time. Manual pollination is done by skilled labourers on ladders, or by use of a wind machine. In some areas such as Iraq the pollinator climbs the tree using a special climbing tool that wraps around the tree trunk and the climber's back (called تبلية in Arabic) to keep him attached to the trunk while climbing. Date fruits are oval cylindrical, long, and diameter, and when ripe, range from bright red to bright yellow in colour, depending on variety. Dates contain a single stone (seed) about long and thick. Three main cultivar groups exist: soft (e. g., Medjool); semi dry (e. g., Deglet Noor), and dry (e. g., Thoory).
Геном
P. dactylifera (Khalas түрінің) геномының жобасы 2011 жылы жарияланды, одан кейін 2013 және 2019 жылдары одан да толық геномдық жинақтар құрастырылды. Нью-Йорк университетінің Абу-Дабидегі зерттеушілері 2015 жылы бірнеше құрма сортының геномдарын қайта секвенциялап, құрма пальмасы геномының алғашқы бір нуклеотидтік полиморфизм картасын жасады.
Этимология
Дактилифера түрінің атауы латын тілінде "жеміс беретін" мағынасында берілген және латын тіліндегі dactylus сөзі грек тіліндегі daktylos (δάκτυλος) сөзінен (яғни "құрма", сонымен қатар "саусақ") алынған, ал латын тіліндегі fero сөзі "береді" дегенді білдіреді. Бұл жеміс құрма деп аталады. Жемістің ағылшын тіліндегі атауы (көне француз және латын тілі арқылы) грек тіліндегі "саусақ" деген мағынаны білдіретін δάκτυλος сөзінен шыққан, ал басқалары оның Перс шығанағы аймағында туындағанын айтады. Қазба жәдірелері құрма ағашының кем дегенде 50 миллион жылдан бері бар екенін көрсетеді.
Экология
Қызыл пальма қоңызы (Rhynchophorus ferrugineus) – маңызды пальма зиянкесі, қазіргі уақытта Таяу Шығыстың кейбір аймақтарындағы құрма өндірісіне, сондай-ақ Жерорта теңізі аймағындағы танымал ландшафттық пальмаларға елеулі қауіп төндіріп отыр. Тағы бір маңызды жәндік – Ommatissus lybicus, кейде "дубас жуандығы" деп аталады, оның шырышты соруы салдарынан қара көбелек пайда болады. 1920 жылдары Мароккодан АҚШ-қа он бір сау Меджуль пальмасы жеткізілді, оларды Невада штатының шалғай аймағындағы Чемехуеви тайпасының өкілдері күткен. Олардың тоғызы тірі қалды және 1935 жылы осы сорттар Калифорния штатының Индио қаласындағы АҚШ Құрма бағына ауыстырылды. Соңында бұл қор Африкаға қайта енгізілді және Аризона штатының Юма және Калифорния штатының Бард қалаларында АҚШ-та құрма өндіруге мүмкіндік берді.
Өсіру
Құрма – Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада дәстүрлі өсімдік. Құрма (әсіресе Меджуол және Деглет Нур) АҚШ-тың оңтүстік-батысында, сондай-ақ Мексиканың Сонора және Баха-Калифорния штаттарында да өсіріледі. Күнпалмас пальмалары егілгеннен кейін 4-8 жылдан соң жеміс бере бастайды, ал коммерциялық жинауға лайықты өнім 7-10 жылдың арасында түседі. Есейген күнпалмас пальмалары бір маусымда көп мөлшерде құрма береді. Олардың барлығы бірдей піспейді, сондықтан бірнеше рет жинау қажет. Саудаға жарамды жеміс алу үшін, пісу алдындағы құрма шоғырларын сиретіп, қаптап немесе жауып қою керек, сонда қалған жемістері ірі болып өседі және ауа райынан, құстар сияқты оларды жегісі келетін жануарлардан қорғалады. Күнпалмас пальмаларына 8-11 pH көрсеткіші бар, жақсы дренаждалған, терең құмды-сазды топырақ қажет. Топырақ ылғалды ұстап тұруға қабілетті болуы керек, сонымен қатар кальций карбонаты болмауы тиіс. Құрма Таяу Шығыста және Инд өзені аймағында мыңдаған жылдар бойы өсіріліп келеді. Мәхергархта, Батыс Пәкістандағы неолиттік мәдениетте б.з.д. 7000 жылға дейін құрма өсірудің археологиялық дәлелдері табылды, сондай-ақ б.з.д. 5530-5320 жылдар аралығындағы Шығыс Арабияда да өсірілген. Құрма ежелгі заманнан бері Месопотамиядан Ежелгі Египетке дейін өсіріліп келген. Ежелгі египеттіктер құрмадан шарап жасап, оны жинау кезінде жеген. Инд өзені аймағындағы кейінгі мәдениеттерде, соның ішінде б.з.д. 2600-1900 жылдар аралығындағы Хараппа кезеңінде де өсірудің дәлелдері үнемі табылуда. Барлығы 2000 жылға жуық сақталған жеті тұқым өніп, Матусалах, Ханна, Адам, Юдит, Боаз, Юнус және Уриел деп аталған ағаштарға айналды. Дұрыс сақталған тұқымның өмір сүру шегі әлі белгісіз. Нью-Йорк университетінің Абу-Дабидегі Геномика және жүйелік биология орталығының жүргізген геномдық зерттеуі Солтүстік Африкадан шыққан үйретілген құрма сорттарының, соның ішінде Меджуол және Деглет Нур сияқты танымал сорттардың геномдарының үлкен бөлігін Таяу Шығыс құрмаларымен, Крит жабайы құрмаларымен (P. theophrasti), сондай-ақ үнді жабайы пальмаларымен (Phoenix sylvestris) бөлісетінін көрсетті. Құрма өсіру туралы мақала 12 ғасырдағы Ибн әл-Ауамның «Егіншілік туралы кітап» атты ауыл шаруашылық еңбегінде қамтылған.
Өсімдіктер
Тарихта көптеген құрма түрлері мен сорттары пайда болды, бірақ олардың нақты санын анықтау қиын. Хусейн мен Эль Зейд (1975) 400 сортты, ал Никсон (1954) 250-ге жуық түрді атады. Олардың көпшілігі белгілі бір аймаққа ғана тән, ал ондаған ғана кеңінен коммерциялық маңызға ие. Әлемдегі ең танымал сорттарға Алжирден шыққан Деглет Нур, Ирактан Яхиди және Халлави, Марокконың Меджуль, Иранның Мазафати жатады. + Құрма өндірісі – 2022 млн тонна 1.7 1.6 1.2 1.0 0.7 0.7 Әлемдік 9.7 Көздер: БҰҰ Тамақ және Ауыл шаруашылығы ұйымы, Статистика бөлімі.
Өндіріс
2022 жылы әлемдегі құрма өндірісі 9,7 миллион тоннаны құрады, оның ішінде Египет, Сауд Арабиясы және Алжир 46% құрады (кестеде көрсетілген).
Тамақ
Күрма жемістерінің құрамында 21% су, 75% көмірсулар (63% қант және 8% диеталық талшық), 2% ақуыз және 1% -дан аз май бар (кесте). 100 граммдық порцияда, күрма тағамдық энергияны қамтамасыз етеді және калийдің бай көзі болып табылады (Күнделікті қажеттіліктің 22%), сондай-ақ пантотен қышқылы, В6 витамині, магний және марганец минералдарының орташа мөлшерін (10-19%) қамтиды, ал басқа да микроэлементтердің мөлшері аз (кесте). Көмірсулардың негізгі бөлігін глюкоза (23-30%), фруктоза (19-28%) және крахмал емес полисахаридтер (7-10%) құрайды, бұл жемістің жалпы салмағының құрамын білдіреді. Сахарозаның мөлшері өте аз. Күрма жемісінің гликемиялық индексі (ГИ) әртүрлі сорттарында 38-71 аралығында, орташа есеппен 53-ке тең, яғни күрма салыстырмалы түрде төмен ГИ-ға ие тағамдық көз. 27 грамм салмақтағы үш жемістен тұратын порцияға есептелген күрма жемісінің гликемиялық жүктемесі (GL) орташа есеппен 9-ды құрайды, бұл күрманың GL көрсеткіші төмен екенін көрсетеді.
Жемістер
Құрғақ немесе жұмсақ құрмаларды қолмен жейді, немесе олардың дәнегін алып, ішіне бадам, жаңғақ, пекан, қандырылған апельсин және лимон қабығы, тахини, марципан немесе қаймақ сияқты толтырғыштар салады. Дәнегі алынған құрмалар – дәнекті құрмалар деп те аталады. Жартылай кептірілген құрмаларды глюкоза сиробымен жалап, шамамен жеуге болатын тағам ретінде қолдануға болады. Құрманы турап, түрлі тәтті және тұзды тағамдарға қосуға болады, мысалы, Мароккодағы тажиннен бастап пудингтерге, каакқа (араб печеньелерінің түрлері) және басқа десерттерге дейін. АҚШ-та, әсіресе мерекелерде құрма жаңғақты нан пісіру өте танымал. Сондай-ақ, құрмадан текшелер, ‘аджва’ деп аталатын паста, май, құрма сиробы немесе Ливияда "дибс" деп аталатын "бал", ұнтақ (құрма қанты), сірке немесе спирт дайындалады. Құрмадан жасалған сірке – Таяу Шығыста дәстүрлі өнім. Жақындағы жаңалықтардың бірі – шоколадқа малынған құрмалар және кейбір ислам елдерінде шампанның спиртсіз нұсқасы ретінде қолданылатын, рамазан айы сияқты арнайы және діни күндерде ішілетін көпірген құрма шырыны. Рамазан айында мұсылмандар оразаларын ашқанда, дәстүр бойынша, бірінші кезекте құрма жейді. Ұлыбританияның теңіз саудасының тарихын көрсететін импортталған турау құрмалар түрлі дәстүрлі десерттердің рецептеріне қосылады немесе олардың негізгі құрамы болады, соның ішінде жабысқақ тоffee пудингі, Рождестволық пудингі және құрма мен жаңғақтан жасалған нан. Оларды әсіресе Рождествода тұтас жеуге болады. Құрма HP соусының құрамындағы ингредиенттердің бірі. Испанияның оңтүстік-шығысында (онда ЮНЕСКО қорғауындағы Эльче Пальмералы бар, үлкен құрма плантациясы орналасқан) құрмалар (әдетте қуырылған бадаммен бірге) беконға оралып, беті қуырылады. Израильде тауық етін пісіру кезінде, сондай-ақ тәттілер мен десерттерде, және балдың орнына қолданылатын құрма шырыны "силан" деп аталады. Таяу Шығыстағы жеміс шырыны – жаллабтың құрамына кіреді. Пәкістанда піскен жемістерден жасалған қою сірке суын былғарыдан жасалған сөмкелер мен құбырлардың сыртқы жағына жағып, ағуын алдындығына қолданады.
Шеңберлер
Бұрын, жабысқақ кәмпиттерді екі металл тісті арнайы кішкентай шанышқылармен, Скандинавияда "дадделгаффель" деп аталатын, ұсынып тамақтандыратын. Кейбір үлгілері патенттелген. Қазір бұлар көбінесе арзан, ақшыл түсті, дөңгелек пластмасса шанышқылармен алмастырылды, ол піскен кәмпит бұтағына ұқсайды және дәстүрлі түрде көптеген брендтердің алдын ала қапталған кәмпиттерімен бірге беріледі, бірақ қайта жабылатын қаптаманы қолданудың өсуі және бір рет қолданылатын пластикті азайту туралы шақыруларға байланысты бұл практика азайды.
Тұқымдар
Дара тұқымдары суға салынып, мал азығы ретінде ұнтақталады. Олардың майы косметикалық және дерматологиялық қолдануға жарамды. Май құрамында лаурин қышқылы (36%) және олеин қышқылы (41%) бар. Дара тұқымдарында 0,56–5,4% лаурин қышқылы кездеседі. Оларды оксаль қышқылының көзі ретінде химиялық түрде өңдеуге болады. Дара тұқымдарын кофе дәндері сияқты ұнтақтап қолдануға болады, немесе кофеге қоспа ретінде пайдалануға болады. Тәжірибелік зерттеулер көрсеткендей, егеуқұйрықтарды құрма шөпінің сулы экстрактымен қоректендіру антигенотоксикалық әсер көрсетеді және N-нитрозо-N-метилмочевинаның салдарынан туындаған ДНК зақымдануын азайтады.
Жеміс шоғыры
Жеміс шоғырлары сыпырғыш ретінде қолданылады. Жақында ғана гүл сабақтарының үйлерде әсемдік құндылығы бар екені анықталды.
Қалқыма
P. dactylifera-дан басқа, аймаққа байланысты Phoenix sylvestris және Phoenix reclinata сияқты жабайы құрмалар да шырын алу үшін қолданылуы мүмкін. Құрма шырынының шикі түрінде тұтынуы – Nipah вирусының жартастардан адамдарға жұғу жолдарының бірі. Вирусты шырынды қайнатып, қою құймаға айналдыру арқылы жоюға болады. Римдіктердің бақтарында құрма ағаштары жиі кездесетін, бірақ Италияның қоңыржай климатында жеміс бермейтін. Оны Помпеи және Италияның басқа да жерлеріндегі фрескаларда, соның ішінде Александрдың үйлену тойынан салынған бақ суретінде табуға болады. Құрмалар Киелі кітапта 50-ден астам рет, ал Құранда 20 рет еске алынады. Құрма ағашы Ибраһим діндерінде маңызды орынға ие. Бұл ағаш ежелгі Израильде тамақ ретінде кеңінен өсірілген, содан кейін Иудаизм және Христиандық діндер дамыған. Христиан дінінде Пальма жексенбісінде құрма жапырақтары қолданылады. Көптеген еврей ғалымдары, Шығу кітабының 3-тарауындағы «сүт пен бал ағып жатқан жер» деген сипаттамадағы «бал» сөзі, ара балды емес, құрманың «балы»н білдіреді деп санайды. Тауратта құрма ағаштары гүлдену мен жеңістің символы ретінде көрсетілген. 92-забурдың 12-тарыбында: «Тәухидшілер құрма ағашы сияқты гүлденеді», - делінген. Пальма бұтақтары Иерусалимдегі Екінші еврей ғибадатханасын безендірген мүсіндерде, еврей монеталарында және синагогтардың мүсіндерінде бейнеленген. Олар сондай-ақ Шатырлар мерекесінде әшекей ретінде де қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, құрма ағашы Яһудея және еврей халқының символы саналған. Жапырақтары еврейлердің Суккот мерекесінде лулав ретінде қолданылады. Олар сондай-ақ сукка құрылысында с’хах ретінде жиі пайдаланылады. Құранда Алла Тағала Мәриямға (Бүкіл таза Мариямға) Исаны (Исаны) дүниеге келтірген кезде босану ауыртпалығында құрма жеуді бұйырады. Ислам мәдениетінде құрма және йогурт немесе сүт, Рамазан айында күн батқаннан кейін ифтарда бірінші желінетін тағамдар болып саналады. Мандейлік дінде құрма пальмасы (мандаик: , бұл ағаштың өзін де, оның жемісін де білдіруі мүмкін) ғарыштық ағашты бейнелейді және көбінесе ғарыштық бастаумен байланысты (мандаик: ). Мандейлік мәтіндерінде еркектікті білдіретін құрма ағашы мен әйелдікті білдіретін бастау жиі бірге кездеседі және олар көктегі символдар болып саналады.