Кіріспе

Экономикалық құбылыс

Экономикада, ығыстыру – нарықтық экономиканың бір саласына мемлекеттік араласудың күшеюі нарықтың қалған бөлігіне, ұсыныс немесе сұраныс жағынан маңызды әсер ететін құбылыс. Көп талқыланатын түрі – кеңейтімді фискалдық саясаттың жеке сектордың инвестициялық шығындарын азайтуы. Мемлекеттік шығындар инвестицияларды "ығыстырып" жатыр, себебі ол несиелік қаражатқа сұранысты арттырады, соның салдарынан пайыздық ставкалар өсіп, инвестициялық шығындар төмендейді. Бұл негізгі талдау көптеген арналарға дейін кеңейтілді, бұл жалпы өнімнің аз өзгеруіне, тіпті қысқаруына әкелуі мүмкін. Басқа экономистер "ығыстыру" терминін мемлекеттік қызметтерді немесе тауарларды ұсыну үшін қолданады, бұл әйтпесе жеке кәсіпкерлік үшін мүмкіндік болар еді және тек ерікті айырбастағы экономикалық күштерге бағынышты болар еді. Мінез-экономистер және басқа әлеуметтік ғалымдар да "ығыстыру" терминін жеке айырбасқа негізделген шешімдердің теріс жағын сипаттау үшін қолданады: ерікті нарықтық айырбастың қаржылық стимулдарына жауап ретінде ішкі мотивация мен қоғамдық нормалардың ығыстырылуы.

Тарих

Шығып кету әсерінің идеясы, бірақ оның термині ғана емес, кем дегенде 18 ғасырдан бері талқыланып келеді. Экономика тарихшысы Джим Томлинсон 2010 жылы былай деп жазды: "20 ғасырдағы Ұлыбританиядағы барлық ірі экономикалық дағдарыстар мемлекеттік сектордың кеңеюінің экономикалық көрсеткіштерге тигізетін әсері туралы пікірталастарды қайта жақтандырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі "Геддс балтасынан" бастап, Джон Мейнард Кейнстің соғыстар аралық кезеңде "Қаржылық көзқарасқа" жасаған шабуылына дейін, 1970 және 1980 жылдардағы мемлекеттік секторға жасалған "монетаристтік" шабуылдарға дейін, мемлекеттік сектордың өсуі, әсіресе мемлекеттік қарыз есебінен қаржыландырылса, ұлттық экономикаға зиян келтіреді деп айтылды". 1970 жылдардағы пікірталастардың көп бөлігі бір елдегі жинақтардың шектеулі көлемі туралы болжамға негізделген, бірақ 21 ғасырдың жаһандық капитал нарықтарымен "халықаралық капиталдың еркіндігі қарапайым шығып кету моделін толығымен жоққа шығарады".

Мемлекеттік қарыз алудан тыс қалу

Шығудың бір жолы – жеке инвестициялардың азаюы және мемлекеттік шығыстардың артуы салдарынан нақты ресурстардың жинақталуы. Мемлекеттік шығыстардың артуы экономикада өндірілген нақты ресурстардың жеке қолданудан мемлекеттік қолдануға ауысуына әкеледі. Осылайша, капиталдың нақты инвестицияларының және басқа да ресурстардың "ығысуы" жеке секторға қолжетімділікті азайтады. Алайда, бұл мемлекеттік мақсаттар үшін ресурстарды тарту ұзақ мерзімді перспективада өнімді емес деп есептеуді білдіреді. Қазіргі заманғы макроэкономикада бұл мәселе бойынша пікір таласы бар, себебі экономикалық ойдың әртүрлі мектептері әртүрлі жағдайларда шаруашылықтар мен қаржы нарықтарының мемлекеттік қарыз алуға қалай реакция жасайтыны туралы әртүрлі пікірде. Ресурстардың ығысу деңгейі экономикалық жағдайға байланысты. Егер экономика толық қуатпен жұмыс істесе, үкімет бюджет тапшылығын кенеттен ұлғайтса (мысалы, ынталандыру бағдарламалары арқылы) шектеулі ресурстар үшін жеке сектормен бәсекелестік туғызуы мүмкін, нәтижесінде экономикада өндіріс қайта бөлінеді. Осылайша, ынталандырудың әсері ығысудың әсерімен теңестіріледі. Екінші жағынан, егер экономика толық қуатынан төмен жұмыс істесе және қолдануда емес, артық ресурстар болса, мемлекеттік тапшылықтың өсуі жеке сектормен бәсекелестікке әкелмейді. Бұл жағдайда ынталандыру бағдарламасы әлдеқайда тиімді болар еді. Қорыта айтқанда, мемлекеттік бюджет тапшылығын өзгерту экономика толық қуатынан төмен болған кезде ЖІӨ-ге күштірек әсер етеді. 2008 жылғы субпримдік ипотекалық дағдарыстан кейін АҚШ экономикасы толық қуатынан төмен болды және инвестициялар жасалған жағдайда қолдануға дайын әлеуетті өндірістің үлкен мүмкіндігі болды, сондықтан бюджет тапшылығын арттыру, әйтпесе бос жатқан қаражатты пайдалануға мүмкіндік берді.

Өтімділік тұзағы

Егер экономика гипотетикалық өтімділік тұзаққа түскен болса, "Өтімділік ақша" (LM) қисығы көлденең болады, мемлекеттік шығыстардың артуы тепе-теңдік табысқа толық мультипликаторлық әсер етеді. Мемлекеттік шығыстардың өзгеруімен байланысты пайыздық ставка өзгермейді, демек инвестициялық шығыстар төмендемейді. Сондықтан мемлекеттік шығыстардың табысқа әсерін әлсіздету болмайды. Егер ақшаға деген сұраныс пайыздық ставкаларға өте сезімтал болса, LM қисығы дерлік көлденең болса, фискалдық саясаттың өзгеруі өнімге салыстырмалы түрде үлкен әсер етеді, ал ақша-кредиттік саясаттың өзгеруі тепе-теңдік өнімге аз әсер етеді. Осылайша, егер LM қисығы көлденең болса, ақша-кредиттік саясат экономиканың тепе-теңдігіне әсер етпейді, ал фискалдық саясат максималды әсер етеді.

Классикалық жағдай және сыртқа шығару

Егер LM қисығы тік болса, мемлекеттік шығыстардың артуы тепе-теңдік табысқа әсер етпейді, тек пайыздық ставкаларды ғана арттырады. Егер ақшаға деген сұраныс пайыздық ставкаға байланысты болмаса, ақша нарығы тепе-теңдікте болатын жалғыз табыс деңгейі болады. Осылайша, LM қисығы тік болғанда мемлекеттік шығыстардың артуы тепе-теңдік табысын өзгерте алмайды және тек тепе-теңдік пайыздық ставкаларын көтереді. Бірақ мемлекеттік шығыстар жоғарылап, өнім өзгермесе, жеке шығыстардың өтемалдық азаюы болуы керек. Бұл жағдайда пайыздық ставканың артуы мемлекеттік шығыстардың артуына тең жеке шығыстардың көлемін ығыстырып тастайды. Осылайша, LM тік болса, толық ығыстыру орын алады.

Ақпарат көздерін жою

Егер мемлекеттік облигацияларды шығарудың өсуімен мемлекеттік шығындардың өсуі Орталық банктің пайыздық мөлшерлемелерді көтеруіне әкелсе, демек "баға" жоғарылайды (ceteris paribus), пайыздық мөлшерлемелерге сезімтал жеке сектор төменгі табыс деңгейіне байланысты инвестицияларды азайтуы мүмкін. Бұл – инвестициялардың ығысуы. Тұрақты инвестициялар мен басқа да пайыздық мөлшерлемеге сезімтал шығыстардың әлсіреуі мемлекеттік бюджеттің тапшылығының кеңею әсерін әртүрлі деңгейде тежейді. Ең маңыздысы, бизнестің негізгі инвестицияларының төмендеуі ұзақ мерзімді экономикалық өсімге, яғни әлеуетті өнімнің өсуіне зиян келтіруі мүмкін. Осылайша, қатаң монетарлық саясат компаниялардың өндірістік қуатты кеңейтуге ниет білгенімен, жоғары пайыздық мөлшерлемелерге байланысты қарыз алуға мүмкіндік таппаған жағдайларын тудыруы мүмкін. 2011 жылы американ экономисі Джаред Бернштейннің айтуынша, бұл сценарий "артық өндірістік қуаттылығы бар, ФРС-тің пайыздық мөлшерлемесі нөлде тұрған және компаниялар инвестициялауға себептер болса, қолдарында ақшасы бар жағдайда мүмкін емес". Тағы бір американ экономисі Пол Кругман 2008 жылы дағдарыс басталғаннан кейін федералды үкіметтің қарызы жүздеген миллиард долларға өсті, бұл ығысу туралы ескертулерге әкелді, бірақ керісінше пайыздық мөлшерлемелер төмендеді. Жалпы сұраныс төмен болған кезде мемлекеттік шығындар жеке сектор өнімдеріне нарықты фискалдық көбейткіш арқылы кеңейтуге бейім, осылайша тұрақты инвестицияларды ынталандырады ("жеделдеткіш әсер" арқылы). Бұл жеделдеткіш әсері бизнестің пайдаланылмаған өндірістік қуаттан зардап шеккен кезде, яғни ауыр рецессия немесе депрессия кезінде маңыздырақ. Чартист және посткейнсиан экономистер номиналдық қаражаттың ығысуы туралы күмән білдіреді, себебі мемлекеттік шығындар алдымен банктік жүйеге өтімділік құйып, қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемелерді төмендетудің нақты әсерін береді, оларды көтермейді. Дегенмен, қысқа мерзімді қарыз бойынша мөлшерлеме әрқашан Орталық банктердің араласуымен белгіленеді – олар банкаралық несиелеу мөлшерлемелеріне және банк клиенттеріне несие беру мөлшерлемелеріне ең төменгі шегін белгілеу үшін резервтік баланстарға пайыз төлейді. Сонымен қатар, жеке несие "қаражат көлемімен" немесе "ақша ұсынысымен" немесе осыған ұқсас түсінікпен шектелмейді. Керісінше, банктер несиеге лайықты кез келген клиентке несие береді, олардың капитализация деңгейімен және тәуекелдік ережелерімен шектелген. Нәтижесінде алынған несие бірден депозит құрайды, сол кездегі эндогендік ақшаның көлемін арттырады. Ығысу экономиканың әлеуетті өніміне немесе толық жұмыспен қамтылуына жеткен кезде ғана тиімді болады. Осыған байланысты, үкімет тарапынан жүргізілетін кеңеюші фискалдық саясат бағаларды көтеруге ықпал етеді, бұл ақшаға деген сұраныстың өсуіне әкеледі. Бұл өз кезегінде, егер Орталық банк оларды көтеруге шешім қабылдаса, пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне және пайыздық мөлшерлемеге сезімтал шығыстардың ығысуына әкеледі. Әлеуетті өнім деңгейінде кәсіпорындар нарыққа мұқтаж емес, сондықтан жеделдеткіш әсерге орын жоқ. Тікелей айтқанда, егер экономика толық жұмыспен қамтылған жалғыз ұлттық өнімде қалып отырса, мемлекеттік сатып алудың кез келген өсуі жеке сектордан ресурстарды ауыстырады. Бұл құбылыс кейде "нақты" ығысу деп аталады және мемлекеттік шығындардың өсуімен байланысты болатын жалғыз ығысу болып табылады. Басқа бір түрдегі (көбінесе халықаралық ығысу деп аталады) ығысу, Mundell-Fleming моделі көрсеткендей, өзгермелі валюта бағамының кең таралғандығына байланысты пайда болуы мүмкін. Мемлекеттік қарыз алу Орталық банк пайыздық мөлшерлемелерді көтерсе, жоғары пайыздық мөлшерлемелерге әкелуі мүмкін, бұл шетелдік қаржы нарықтарынан ішкі валютаға (яғни сол валютада көрсетілген активтерге) капитал есебі бойынша ақша ағынын тартады. Өзгермелі валюта бағамы жағдайында бұл валюта бағамының өсуіне және осының салдарынан ішкі экспорттың ығысуына (шетел валютасын пайдаланатындар үшін қымбаттауына) әкеледі. Алайда, ішкі валютаның өсуі ішкі импортқа деген сұранысты арттырады, осылайша шетелде өндірілген нақты өнімді импорттауға мүмкіндік береді. Тауарлардың таза экспортының әсері мемлекеттік бюджет тапшылығының сұранысты ынталандыру әсеріне әсер етеді, бірақ ұзақ мерзімді экономикалық өсімге ешқандай анық кері әсер тигізбейді.

Сұранысты ығыстыру

Денсаулық сақтау экономикасы тұрғысынан алғанда, "ығысу" құбылысы – бұл сақтандырылмағандарды қамтуға бағытталған жаңа немесе кеңейтілген бағдарламалардың, бұрыннан жеке сақтандыруға тіркелгендерді жаңа бағдарламаға ауысуға итермелеуі. Мұндай әсер, мысалы, 1990 жылдардың соңында Medicaid және Мемлекеттік балалар медициналық сақтандыру бағдарламасы (SCHIP) кеңейтілген кезде байқалды. Сондықтан, жаңа немесе кеңейтілген бағдарламаларға жоғары деңгейде қатысу, тек бұрын сақтандырылмағандарды ғана емес, сонымен қатар жеке сектордан мемлекеттік секторға денсаулық сақтандыруын ауыстыруға мәжбүр болғандарды да көрсетеді. Осы ауысулардың нәтижесінде, саясат өзгергеннен кейін денсаулық сақтаудың жақсаруы күтілгендей айқын болмауы мүмкін. CHIP талқылауы аясында, Конгресс Бюджет Кеңсесі жасаған болжамдар бұл тұжырымға қарсы шықты. Ол CHIP қайта бекітілуінің барлық нұсқаларын "бағалады" және осы бағдарламаларға қаржыландырудың ұлғаюының әсеріне қатысты ең жақсы болжамдарды қосты. CBO көптеген балалардың жаңа қаржыландыру мен CHIP қайта бекітілу саясатының нәтижесінде тіркелетінін, бірақ кейбіреулері жеке сақтандыруға құқылы болады деп болжады. Көпшілігі, тіпті кедейлік шегінен екі есе жоғары тіркелген штаттарда да (төрт адамдық отбасы үшін шамамен 40 000 АҚШ доллары), балаларына жасқа сай денсаулық сақтандыруға қол жеткізе алмады. SCHIP бағдарламасында ысырапшылдыққа үлгі ретінде саналатын Нью-Джерси штаты, федералды кедейлік деңгейінің 350%-ына дейін жарамдылықты ұсынды және өз CHIP бағдарламасында 14% "ығысуды" анықтай алатынын мәлімдеді. CHIP және Medicaid аясында көптеген балаларға құқық бар, бірақ олар тіркелмеген. Осылайша, 64 жастан асқан адамдарға дерлік "автоматты тіркеуге" мүмкіндік беретін Medicare-мен салыстырғанда, балаларға күтім жасайтын адамдар 17 беттік нысандарды толтыруы, бірнеше тізбектелген жалақы шот-фактураларын ұсынуы, жыл сайын қайтадан өтініш беруі және тіпті баланың құқықтылығын дәлелдеу үшін жеке сұхбаттардан өтуі қажет болуы мүмкін. Мұндай "ығысуды болдырмау" шаралары балаларға арналған күтімді қиындатуы, олардың медициналық мекемелерімен байланысын үзуі және денсаулық сақтау көрсеткіштерінің нашарлауына әкелуі мүмкін.

Жабдықты ығыстыру

Көпшілікке ығыстыру қайырымдылық саласында да орын алады, егер мемлекеттік саясат бұрын жеке ерікті қайырымдылықпен айналысқан салаларға араласса, жеке қайырымдылықты қажетсіз етеді. Көпшілікке ығыстыру тәуекелдік капитал саласында да байқалды, мемлекеттің коммерциялық кәсіпорындарды қаржыландыруға араласуы жеке қаржыландыруды ығыстырып тастайды дегенді көрсетеді.