Кіріспе
Платонның аллегориясы – грек философы Платонның «Біздің табиғатымызға білімнің әсері мен оның жоқтығын» салыстыру үшін «Республика» (514a–520a, VII кітап) еңбегінде ұсынған аллегория. Бұл Платонның ағасы Глаукон мен оның ұстазы Сократ арасындағы әңгіме түрінде жазылған және Сократ айтады. Аллегория Күн (508b–509c) және бөлінген сызық (509d–511e) аналогияларынан кейін ұсынылады. Аллегорияда Платон өмір бойы тізбекпен байланған, алдына қарап тұрған бос қабырғасы бар адамдарды сипаттайды. Олар оттың артынан өтетін заттардың қабырғаға түсетін көлеңкелерін қарайды және осы көлеңкелерге есімдер қояды. Көлеңкелер – тұтқындардың шындығы, бірақ олар нақты әлемді дәл бейнелемейді. Көлеңкелер біздің сезімдеріміз арқылы қабылдай алатын шындықтың бір бөлігін көрсетеді, ал күн астындағы заттар – біз тек ақыл-ойымызбен ғана түсіне алатын заттардың нағыз формаларын көрсетеді. Үш жоғары деңгей бар: табиғи ғылымдар; дедуктивті математика, геометрия және логика; және формалар теориясы. Сократ философтың үңгірден босатылған тұтқынға ұқсайтынын түсіндіреді, ол қабырғадағы көлеңкелердің көрінетін суреттердің тікелей көзі емес екенін түсінеді. Философ шындықтың жоғары деңгейлерін түсінуге және қабылдауға ұмтылады. Алайда, үңгірдегі басқа тұтқындар тіпті түрмеден шығуды қаламайды, себебі олар басқа жақсы өмірді білмейді. Сократ бұл аллегорияны бұрынғы жазбалармен, атап айтқанда Күннің аналогиясымен және бөлінген сызықтың аналогиясымен салыстыруға болатынын айтады.
Plato's allegory of the cave is an allegory presented by the Greek philosopher Plato in his work Republic (514a–520a, Book VII) to compare "the effect of education (παιδεία) and the lack of it on our nature". It is written as a dialogue between Plato's brother Glaucon and his mentor Socrates and is narrated by the latter. The allegory is presented after the analogy of the Sun (508b–509c) and the analogy of the divided line (509d–511e). In the allegory, Plato describes people that have spent their lives chained in a cave facing a blank wall. They watch shadows projected onto the wall by objects passing in front of a fire behind them, and they give names to these shadows. The shadows are the prisoners' reality but not accurate representations of the real world. The shadows represent the fragment of reality that we can normally perceive through our senses, while the objects under the sun represent the true forms of objects that we can only perceive through reason. Three higher levels exist: natural science; deductive mathematics, geometry, and logic; and the theory of forms. Socrates explains how the philosopher is like a prisoner who is freed from the cave and comes to understand that the shadows on the wall are actually not the direct source of the images seen. A philosopher aims to understand and perceive the higher levels of reality. However, the other inmates of the cave do not even desire to leave their prison, for they know no better life. Socrates remarks that this allegory can be paired with previous writings, namely the analogy of the Sun and the analogy of the divided line.
Үңгірдегі тұтқын
Платон Сократтың Глауконнан бала кезінен бері түрмеге қамалған үңгірді көзге елестетуін сұраумен бастайды. Бұл тұтқындар тізбекпен байланған, олардың аяқтары мен мойындары бекітілген, оларды тек алдарындағы қабырғаға қарауға мәжбүр етеді, ал үңгірді, бір-бірін немесе өздерін қарауға рұхсат етілмейді (514a–b). Тұтқындардың артында от жағылған, ал от пен тұтқындардың арасында төмен қабырғасы бар көтерілген жол салынған, оның артында адамдар "адамдар мен басқа тірі нәрселердің" (514b) бейнелерін немесе қуыршақтарын алып жүреді.
Үңгірге қайта оралу
Сократ еркін тұтқын үңгірден тыс әлемді үңгірдегі әлемнен артық деп санайды және оны үңгірде қалған тұтқындармен бөлісіп, оларды өзі бастан өткерген саяхатқа шақыруға тырысады; "оның өзі өзгеріске риза болады, ал [басқа тұтқындарға] аяныш сезінеді" және өз үңгірдегі достарын үңгірден шығарып, күнге әкелуге ұмтылады (516c). Сократ Глауконға ең ұлы адамдардың ең жоғары білімді іздеуі керектігін, ол – Жақсылықты тану екенін айтады. Дегенмен, осы ең жоғары деңгейге көтерілгендер онда тұрақтап қалмай, үңгірге қайтып, тұтқындармен бірге өмір сүріп, олардың еңбегі мен құрметін бөлісуі керек. Платонның "Фаидон" еңбегінде де үңгір туралы мысалға ұқсас суреттемелер бар; философ философиямен айналысқанға дейін оның жаны "денесіне тығыз байланған нағыз тұтқын болғанын және шындықты өзінен-өзі зерттеудің орнына, түрме таяқтары арқылы көруге мәжбүр болғанын" мойындайды.
Ықпал
Платон үңгірінің тақырыптары мен бейнелері азаматтық ой-сана мен мәдениетке әсер етті. Мысалы:
Фрэнсис Бэкон жеке адамдардың ерекше көзқарастары мен алаңдауларынан туындайтын ақыл-ойдағы қателіктерді білдіру үшін "Үңгірдің құлшындары" деген терминді қолданды. 1658 жылғы "Урнадағы жерлеу" атты еңбегінде Томас Браун былай дейді: "Дүние жайлы ана құрсағындағы екі баланың арасындағы әңгіме, біздің келесі әлем туралы білмеушілігімізді көрнекті түрде бейнелейді, менің ойымша, біз әлі де Платонның үңгірінде сөйлесіп жатырмыз және тек қана эмбриондық философтармыз". Эволюциялық биолог Джереми Гриффиттің "A Species In Denial" кітабында "Платонның үңгірдегі аллегориясын түсіндіру" деген тарау бар.
Көркем әдебиеттер мен танымал ақпарат құралдарында
Фильмдер «Конформист», «Матрица», «Үшінші қабат», «Куб», «Қараңғы қала», «Трумэн шоуы», «Біз» және «Эмбер қаласы» Платонның үңгір туралы аллегориясын бейнелейді, сондай-ақ «1899» телесериалы да осы аллегорияны қолданады. Жозе Сарамагоның «Үңгір» романы орталықтан төменде Платонның үңгірін табумен аяқталады, ол «офистік мұнара, сауда орталығы және тұрғын үй кешенінің функцияларын біріктіретін орасан зор кешен». Рей Брэдберидің 1953 жылғы «Фаренгейт 451» романы Платонның үңгір туралы аллегориясында зерттелген шындық және қабылдау тақырыптарын қарастырады, ал Брэдбери романда Платонның еңбегіне сілтеме жасайды. Orphaned Land тобының 2018 жылы шыққан «Unsung Prophets & Dead Messiahs» альбомы аллегорияға негізделген тұжырымдамалық альбом болып табылады. Платонды «танылмаған пайғамбар» деп атаған вокалист Коби Фархи, бұл «протесттік альбомның» адамзаттың қараңғылықты қалай қабылдағанын және адамдардың тізбектерін үзіп, жарыққа бет бұрудан қорқуын көрсететінін түсіндіреді.