Кіріспе

Түстен кейін шай ішуге жиналу – түстен кейін өткізілетін әлеуметтік жиын. Ғасырлар бойы көптеген қоғамдар достармен бірге түскі уақытта шай ішуді бағалап келген. Шай ішу тойлары ресми бизнес кездесулер, әлеуметтік тойлар немесе жай ғана түстен кейінгі сергіту үшін ұйымдастырылады. Бастапқыда, шай ішу тойларында ысталған шай жапырақтары шайданға (тейпот) салынып, сүт пен қант қосылатын. Сандвичтер, скрон (scones), торттар, пирожкилер (pastries) және печеньелер сияқты әртүрлі тағамдар шаймен бірге қабаттап қойылатын табақта ұсынылатын. Ұсынылатын тағамдар мезгілге қарай өзгеріп отыратын. Адамдар көбінесе жаз және көктем айларында жеміс-жидектер сияқты жеңіл тағамдарды, ал күз және қыс айларында тоқ тағамдарды жейтін. Түстен кейінгі шай ішу тойы Ұлыбританиядағы Виктория және Эдуард дәуірлерінде, АҚШ-тағы Алтын ғасырда, сондай-ақ Еуропаның барлық континенттік бөлігінде (Франция, Германия және Ресей империясы) ірі үйлердің айрықша ерекшелігіне айналды. Формалды шай ішу тойлары кейбір бай американдық қауымдастықтардағы дебютанттардың шайларындағы сияқты, әлі де сақталған. Дәстүр бойынша, қызметшілер қажет болғанға дейін бөлмеден тыс күтіп тұратын. Бұл әлеуметтік конвенциялардың қатаңдығына және түстен кейінгі шайдың жеке сипатына байланысты болды. 18 ғасырдың авторы Генри Филдингтің «махаббат пен құпиялар – шайдың ең жақсы тәттілендіргіштері» деген сөзін растайтын, шай ішу кезінде қызметшілерді қонақ бөлмесіне кіргізбеу әдеті үй иесінің қонақтары арасында еркін әңгімелесуді ынталандыру ниетін көрсетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері, экономикалық өзгерістер үй қызметшілерін сирек кездесетін еткендіктен, сол дәуірдің көптеген формальдылықтары жойылды, бірақ түстен кейінгі шай әлі де жақын әңгімелер үшін және жеңіл тамақ ішуге жақсы мүмкіндік береді. Елизавета II-нің сүйікті шай торттары бал мен қаймақ қосылған бисквит және шоколадты печенье болған. Шайға арналған сэндвичтерге басқа да ұсыныстармен қатар, ысталған лосось, жұмыртқа майонезі немесе шұжық пен горчица (mustard) кіретін. Май жағылған нанға жұқа кесілген қиярмен бірге қабықсыз үшбұрыш тәрізді тунец сэндвичтері ұсынылуы мүмкін.

"Кетер барабандары"

"Кетел барабандары" 18-19 ғасырларда пайда болды және бұл кешкі шай ішуге арналған бейресми, үлкен жиын болған. Кетел барабанында қонақтар көбінесе қысқа ғана уақытқа келіп, қалаған уақытта еркін кетіп, көп ресмиліксіз араласып, әңгімелесіп, шай, шоколад, лимонад, торттар мен бутербродтар жеп-ішетін. Қонақтар күнделікті киіммен келуі керек еді, бірақ артық ресмилік болмайтын. Халық этимологиясы бойынша, "кетел барабан" атауы Шығыс Үндістан компаниясының немесе британдықтардың Үндістанды жаулап алған кезінде британдық лагерь офицерлерінің әйелдері ұйымдастырған бейресми шай жиналыстарынан шыққан деседі, онда кетел барабандары шай үстелі ретінде қолданылған. Басқа бір болжам бойынша, "кетел барабан" сөзі "барабан" – 18 ғасырдағы көңілді кештерді білдіретін сленг және "кетел" – берілген шайды білдіретін сөздердің қосындысы болуы мүмкін.

Элис шайға шақырады

Льюис Кэрроллдің "Әлиса ғажайыптар елінде" кітабында "Ақылсыз шай кеші" тарауында Әлиса наурыз қояны, Шляпшы және тараудың көп бөлігінде ұйықтап жатқан тышқанмен бірге шай ішуге шақырылады. Басқа кейіпкерлер Әлисаға көптеген жұмбақтар мен әңгімелер айтады, соның ішінде әйгілі "Неге қарға жазу үстеліне ұқсайды?" деген сұрақ қояды. Шляпшы олардың күні бойы шай ішетінін, себебі уақыт оны кешкі сағат 6-да (шай ішу уақыты) тоқтатып, жазалағанын айтады. Әлиса жұмбақтармен мазаланып, шаршап, бұрын қатысқан ең абсурд шай кеші деп есептеп, кетеді.

Әлемдік аналогтар

Юм ча – қытайлық шай ішу дәстүріне балама, көбінесе мейрамханада өткізіледі. Немецтің "Kaffeeklatsch" сөзі, тікелей мағынасында "кофе мен әңгіме", – бұл түстен кейінгі кездесу, көбінесе үй шаруасындағы әйелдер жиналады, кофе немесе шай ішіп, тәттілер жеп, жаңалықтармен бөліседі.