Уильям Джеймс: Америкалық философ, психолог және прагматизмнің негізін қалаушы

Кіріспе

Американдық философ, психолог және прагматик (1842–1910) Уильям Джеймс (11 қаңтар 1842 – 26 тамыз 1910) – американдық философ және психолог, АҚШ-та психология курсын ұсынған алғашқы педагог. Джеймс XIX ғасырдың соңындағы жетекші ойшыл, АҚШ-тың ең ықпалды философтарының бірі және «Америкалық психологияның әкесі» деп есептеледі. Чарльз Сандерс Пирспен бірге Джеймс прагматизм деп аталатын философиялық мектепті құрды, сондай-ақ функционалдық психологияның негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» журналы Джеймсті ХХ ғасырдың ең көрнекті психологтарының 14-шісі деп бағалады. 1991 жылы «American Psychologist» журналында жарияланған сауалнамада Джеймстің беделі, эксперименталды психологияның негізін қалаушы Вильгельм Вундттан кейін екінші орында тұрды. Джеймс сондай-ақ радикалды эмпиризм деп аталатын философиялық көзқарасты дамытты. Джеймстің еңбектері Эмиль Дюркгейм, В. Э. Б. Дю Буа, Эдмунд Гуссерль, Бертран Рассел, Людвиг Витгенштейн, Хилари Путнам, Ричард Рорти және Мэрилин Робинсон сияқты философтар мен ғалымдарға әсер етті. Бай отбасында дүниеге келген Джеймс, Шведенборгтық теолог Генри Джеймс ағаның ұлы және әйгілі жазушы Генри Джеймс пен күнделік жазушы Элис Джеймстің бауыры болды. Джеймс дәрігерлік білім алып, Гарвардта анатомиядан сабақ берді, бірақ медициналық тәжірибеден бас тартты. Оның орнына психология, содан кейін философия саласын зерттеді. Ол эпистемология, білім беру, метафизика, психология, дін және мистика сияқты көптеген тақырыптар бойынша жазды. Оның ең әсерлі кітаптары: психология саласындағы маңызды еңбек – «Психология қағидалары»; философиядағы маңызды мәтін – «Радикалды эмпиризм туралы эсселер»; және «Діни тәжірибе түрлері» – діни тәжірибе түрлерін, соның ішінде сананы емдеу теорияларын зерттейтін еңбек.

Ерте өмір

Уильям Джеймс 1842 жылдың 11 қаңтарында Нью-Йорктегі Астор үйінде дүниеге келді. Ол Генри Джеймс ағаның ұлы, ол өз заманының көрнекті және тәуелсіз бай Шведенборг теологы және сол кездегі әдеби және зиялы элитамен жақсы таныс болған. Джеймс отбасының зиялылық деңгейі және оның бірнеше мүшелерінің көрнекті хат жазу қабілеті тарихшылардың, өмірбаян жазушылардың және сыншылардың қызығушылығын тудырды. Уильям Джеймс Атлант мұхитының екі жағында эклектикалық білім алып, неміс және француз тілдерін еркін меңгерді. Джеймс отбасындағы білім беру космополитизмді қадағалады. Уильям Джеймс бала кезінде отбасымен бірге Еуропаға екі рет сапар шекті, бұл оның өмірінде тағы он үш еуропалық саяхатқа әкелген үлгіні қалыптастырды. Джеймс сурет салуға құмар болды, оның ертедегі көркемдік бейілі Ньюпорттағы Род-Айлендтегі Уильям Моррис Хант студиясында шәкірттікке алып келді, бірақ әкесі оны дәрігер болуға ынталандырды. Бұл Джеймстің қызығушылығына сай келмегендіктен, ол физиология саласында мамандық алғысы келетінін айтты. Бұл да оның қалаған ісі емес екенін түсінген соң, ол жүйке жүйесі мен психологияны зерттегісі келетінін мәлімдеді. Содан кейін 1861 жылы Джеймс Гарвард колледжінің Лоуренс ғылыми мектебінде ғылыми зерттеулерге ауысты. Жас кезінде ол көз, арқа, асқазан және тері ауруларынан зардап шекті. Ол сондай-ақ музыкаға құлағы нашар болды. Ол әртүрлі психологиялық симптомдарға ұшырады, сол кезде неврастения деп диагноз қойылды, оның ішінде депрессия кезеңдері де болды, ол бірнеше ай бойы өзін-өзі өлтіруді ойлады. Оның кіші ағалары Гарт Уилкинсон (Уилки) және Робертсон (Боб) Азамат соғысына қатысты. Джеймс өзі бейбітшілікті жақтады. Ол жастардың әскери қызметке шақырылуының орнына, "балалық қасиеттерін жою үшін" белгілі бір мерзімге қоғамға қызмет етуді ұсынды. Қалған үш бауыр (Уильям, Генри және Элис Джеймс) әрқайсысы денсаулығына байланысты қиындықтарға тап болды. Ол 1864 жылы Гарвард медицина мектебінде медициналық білім алуды бастады (авторы - ағасы Генри Джеймс). 1865 жылдың көктемінде ол табиғатты зерттеуші Луи Агассизбен бірге Амазонка өзенінің жоғары ағысына ғылыми экспедицияға қатысу үшін үзіліс жасады, бірақ сегіз айдан кейін сапарын тоқтатты, өйткені ол ауыр теңіз ауруына және жеңіл шешекке шалдықты. 1867 жылдың сәуір айында ауруына байланысты оқуы тағы да тоқтатылды. Ол емделу үшін Германияға барып, 1868 жылдың қарашасына дейін сол жерде болды. Осы кезеңде ол жариялай бастады; оның еңбектеріне шолулар «Солтүстік Америка шолуы» сияқты әдеби журналдарда жарияланды. Джеймс 1869 жылдың маусымында медицина ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды, бірақ ешқашан медицинамен айналыспады. Ол өзінің «жан ауруы» деп атаған мәселесін ұзақ философиялық ізденістерден кейін 1872 жылы ғана шеше алды. Ол 1878 жылы Элис Гиббенске үйленді. 1882 жылы Теософиялық қоғамға қосылды. Германияда өткізген уақыты Джеймске зиялылық тұрғысынан жемісті болды, оған оның нағыз қызығушылығы медицинада емес, философия мен психологияда екенін түсінуге көмектесті. Кейінірек, 1902 жылы ол былай деп жазды: «Мен бастапқыда физиолог болу үшін медицинаны оқыдым, бірақ психология мен философияға бір түрлі тағдырдың ықпалымен келдім. Мен ешқашан философиялық сабақтар алған емеспін, мен психология бойынша алғаш рет тыңдаған дәрісім – мен берген алғашқы дәрісім болды».

William James was born at the Astor House in New York City on January 11, 1842. He was the son of Henry James Sr., a noted and independently wealthy Swedenborgian theologian well acquainted with the literary and intellectual elites of his day. The intellectual brilliance of the James family milieu and the remarkable epistolary talents of several of its members have made them a subject of continuing interest to historians, biographers, and critics. William James received an eclectic trans Atlantic education, developing fluency in both German and French. Education in the James household encouraged cosmopolitanism. The family made two trips to Europe while William James was still a child, setting a pattern that resulted in thirteen more European journeys during his life. James wished to pursue painting, his early artistic bent led to an apprenticeship in the studio of William Morris Hunt in Newport, Rhode Island, but his father urged him to become a physician instead. Since this did not align with James's interests, he stated that he wanted to specialize in physiology. Once he figured this was also not what he wanted to do, he then announced he was going to specialize in the nervous system and psychology. James then switched in 1861 to scientific studies at the Lawrence Scientific School of Harvard College. In his early adulthood, James suffered from a variety of physical ailments, including those of the eyes, back, stomach, and skin. He was also tone deaf. He was subject to a variety of psychological symptoms which were diagnosed at the time as neurasthenia, and which included periods of depression during which he contemplated suicide for months on end. Two younger brothers, Garth Wilkinson (Wilkie) and Robertson (Bob), fought in the Civil War. James himself was an advocate of peace. He suggested that instead of youth serving in the military that they serve the public in a term of service, "to get the childishness knocked out of them." The other three siblings (William, Henry, and Alice James) all suffered from periods of invalidism. He took up medical studies at Harvard Medical School in 1864 (according to his brother Henry James, the author). He took a break in the spring of 1865 to join naturalist Louis Agassiz on a scientific expedition up the Amazon River, but aborted his trip after eight months, as he suffered bouts of severe seasickness and mild smallpox. His studies were interrupted once again due to illness in April 1867. He traveled to Germany in search of a cure and remained there until November 1868; at that time he was 26 years old. During this period, he began to publish; reviews of his works appeared in literary periodicals such as the North American Review. James finally earned his MD degree in June 1869 but he never practiced medicine. What he called his "soul sickness" would only be resolved in 1872, after an extended period of philosophical searching. He married Alice Gibbens in 1878. In 1882 he joined the Theosophical Society. James's time in Germany proved intellectually fertile, helping him find that his true interests lay not in medicine but in philosophy and psychology. Later, in 1902 he would write: "I originally studied medicine in order to be a physiologist, but I drifted into psychology and philosophy from a sort of fatality. I never had any philosophic instruction, the first lecture on psychology I ever heard being the first I ever gave".

Мансап

Джеймс өмір бойы көптеген жазушылармен және ғалымдармен байланыс тастады, оның ішінде оның тәрбиешісі Ральф Уолдо Эмерсон, оның құс ұлы Уильям Джеймс Сидис, сондай-ақ Чарльз Сандерс Пирс, Бертран Рассел, Джосия Ройс, Эрнст Мах, Джон Дьюи, Македонио Фернандес, Уолтер Липман, Марк Твен, Хорацио Алгер, Г. Стэнли Холл, Генри Бергсон, Карл Юнг, Джейн Адамс және Зигмунд Фрейд. Джеймс өзінің академиялық мансабының басым бөлігін Гарвардта өткізді. Ол 1873 жылғы көктемгі семестрде физиологиядан оқытушы, 1873 жылы анатомия және физиологиядан оқытушы, 1876 жылы психологиядан ассистент-профессор, 1881 жылы философиядан ассистент-профессор, 1885 жылы профессор, 1889 жылы психология кафедрасының иеленуші профессоры, 1897 жылы философияға оралып, 1907 жылы философиядан зейнетке шықты. Джеймс медицина, физиология және биологияны оқыды, осы пәндерден сабақ берді, бірақ психология ғылым ретінде қалыптасқан кезде адам психикасын ғылыми тұрғыдан зерттеуге қызығушылық танытты. Джеймстің Германиядағы Герман Гельмгольц және Франциядағы Пьер Жанет сияқты ғалымдардың еңбектерімен танысуы Гарвард университетінде ғылыми психология курстарын ашуға мүмкіндік берді. Ол Гарвардта алғашқы эксперименталды психология курсын 1875–1876 оқу жылында оқыды. Гарвардта оқыған жылдары Джеймс Чарльз Пирс, Оливер Венделл Холмс және Чонси Райтпен философиялық талқылар мен пікірталастарға қатысты, олар 1872 жылы «Метафизикалық клуб» деп аталатын белсенді топқа айналды. Луи Менанд (2001) бұл клубтың американдық зияли ой-санасының негізін бірнеше онжылдықтар бойы қалағанын айтты. Джеймс 1898 жылы Филиппиннің АҚШ-қа қосылуына қарсы болғандықтан Антиимпериалистік лигаға қосылды. Джеймстің Гарвард университетіндегі студенттерінің арасында Борис Сидис, Теодор Рузвельт, Джордж Сантаяна, В. Е. Б. Дю Бойс, Г. Стэнли Холл, Ральф Бартон Перри, Гертруда Штайн, Хорас Каллен, Моррис Рафаэль Коэн, Уолтер Липпман, Ален Локк, К. И. Льюис және Мэри Уиттон Калкинс болды. Антикварлық кітап сатушы Габриэль Уэллс 1890 жылдардың соңында Гарвардта оның жетекшілігімен оқыды. Студенттері оның зеректігіне, оқыту әдісіне риза болды. Олар оны мейірімділігі мен қарапайымдылығымен еске алады. Оның оларға көрсеткен құрметі оның мінез-құлқының жақсы көрсеткіші. 1907 жылғы қаңтарда Гарвардтан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Джеймс жазу және дәріс беруді жалғастырды, «Прагматизм», «Көп түрлі ғалам» және «Шындықтың мәні» атты еңбектерін жариялады. Джеймс өмірінің соңғы жылдары жүрек ауруынан жиі зардап шекті. 1909 жылы философиялық мәтінге (аяқталмаған, бірақ қайтыс болғаннан кейін «Философиядағы кейбір мәселелер» деген атпен жарияланған) жұмыс істеген кезде жағдайы нашарлады. 1910 жылдың көктемінде ем алу үшін Еуропаға сапар шекті, бірақ ем сәтті болмады және 18 тамызда үйіне оралды. 1910 жылғы 26 тамызда Нью-Гэмпшир штатының Шокоруа қаласындағы үйінде жүрегі тоқтады. Ол Кембридж, Массачусетс штатындағы Кембридж зиратындағы отбасылық жерге жерленді. Ол психологиядағы функционализм және философиядағы прагматизм мектептерінің ықпалды жақтаушыларының бірі болды. Ол Америкалық психикалық зерттеулер қоғамын құрды, сондай-ақ дәстүрлі емес емдеу тәсілдерін қолдады. 1884 және 1885 жылдары ол «Mind» және «Psychological Review» журналдарында жариялаған Британдық психикалық зерттеулер қоғамының президенті болды. Ол әріптестерін осы сенімдерді адал бағалауға кедергі келтіретін тар көзқарасқа жол бермеуге шақырды. Haggbloom және тағы басқалардың эмпирикалық зерттеуінде, цитаталар мен танымалдық сияқты алты критерийді пайдалана отырып, Джеймс 20 ғасырдың ең көрнекті психологтарының 14-орында тұрды.

James interacted with a wide array of writers and scholars throughout his life, including his godfather Ralph Waldo Emerson, his godson William James Sidis, as well as Charles Sanders Peirce, Bertrand Russell, Josiah Royce, Ernst Mach, John Dewey, Macedonio Fernández, Walter Lippmann, Mark Twain, Horatio Alger, G. Stanley Hall, Henri Bergson, Carl Jung, Jane Addams and Sigmund Freud. James spent almost all of his academic career at Harvard. He was appointed instructor in physiology for the spring 1873 term, instructor in anatomy and physiology in 1873, assistant professor of psychology in 1876, assistant professor of philosophy in 1881, full professor in 1885, endowed chair in psychology in 1889, return to philosophy in 1897, and emeritus professor of philosophy in 1907. James studied medicine, physiology, and biology, and began to teach in those subjects, but was drawn to the scientific study of the human mind at a time when psychology was constituting itself as a science. James's acquaintance with the work of figures like Hermann Helmholtz in Germany and Pierre Janet in France facilitated his introduction of courses in scientific psychology at Harvard University. He taught his first experimental psychology course at Harvard in the 1875–1876 academic year. During his Harvard years, James joined in philosophical discussions and debates with Charles Peirce, Oliver Wendell Holmes, and Chauncey Wright that evolved into a lively group informally known as The Metaphysical Club in 1872. Louis Menand (2001) suggested that this Club provided a foundation for American intellectual thought for decades to come. James joined the Anti Imperialist League in 1898, in opposition to the United States annexation of the Philippines. Among James's students at Harvard University were Boris Sidis, Theodore Roosevelt, George Santayana, W. E. B. Du Bois, G. Stanley Hall, Ralph Barton Perry, Gertrude Stein, Horace Kallen, Morris Raphael Cohen, Walter Lippmann, Alain Locke, C. I. Lewis, and Mary Whiton Calkins. Antiquarian bookseller Gabriel Wells tutored under him at Harvard in the late 1890s. His students enjoyed his brilliance and his manner of teaching was free of personal arrogance. They remember him for his kindness and humble attitude. His respectful attitude towards them speaks well of his character. Following his January 1907 retirement from Harvard, James continued to write and lecture, publishing Pragmatism, A Pluralistic Universe, and The Meaning of Truth. James was increasingly afflicted with cardiac pain during his last years. It worsened in 1909 while he worked on a philosophy text (unfinished but posthumously published as Some Problems in Philosophy). He sailed to Europe in the spring of 1910 to take experimental treatments which proved unsuccessful, and returned home on August 18. His heart failed on August 26, 1910, at his home in Chocorua, New Hampshire. He was buried in the family plot in Cambridge Cemetery, Cambridge, Massachusetts. He was one of the strongest proponents of the school of functionalism in psychology and of pragmatism in philosophy. He was a founder of the American Society for Psychical Research, as well as a champion of alternative approaches to healing. In 1884 and 1885 he became president of the British Society for Psychical Research for which he wrote in Mind and in the Psychological Review. He challenged his professional colleagues not to let a narrow mindset prevent an honest appraisal of those beliefs. In an empirical study by Haggbloom et al. using six criteria such as citations and recognition, James was found to be the 14th most eminent psychologist of the 20th century.

Отбасы

Уильям Джеймс Олбани қаласында Генри Джеймс (үлкен) пен Мэри Робертсон Уолштің ұлы болды. Оның төрт бауырласы болды: Генри (жазушы), Гарт Уилкинсон, Робертсон және Элис. Уильям 1878 жылдың 10 мамырында Элис Хоу Гиббенспен никелесіп, 10 шілдеде үйленді. Олардың 5 баласы болды: Генри (18 мамыр 1879 – 1947), Уильям (17 маусым 1882 – 1961), Герман (1884, нәресте кезінде қайтыс болды), Маргарет (1887 – 1950) және Александр (22 желтоқсан 1890 – 1946). Уильям Джеймстің көптеген ата-бабалары 18 ғасырда Шотландиядан немесе Ирландиядан Америкаға келген. Олардың көпшілігі Нью-Йорк пен Нью-Джерсидің шығыс бөлігіне қоныстанды. Джеймстің барлық ата-бабалары протестант дінінде болған, жақсы білім алған және ізгі мінезді адамдар еді. Олар өздерінің қауымдарында фермерлер, саудагерлер және көпестер болып жұмыс істеді, сонымен қатар шіркеу ісіне де белсенді қатысты. Америкаға соңғы болып келген Уильям Джеймстің әкесінің әкесі, сонымен аталған Уильям Джеймс болды. Ол 1789 жылы 18 жасында Ирландияның Каван графтығындағы Баллиджеймсдуффтен Америкаға келді. Оның отбасының оны дін қызметкері болуға мәжбүрлеуінен қашқан болуы мүмкін деген күдік бар. Америкаға ақшасыз келгеннен кейін ол дүкенде клерк болып жұмысқа орналасты. Ұдайы еңбек еткеннен кейін ол дүкеннің иесі болды. Батысқа жұмыс іздеп сапарлағанда ол тұз өнеркәсібі және Эри каналы жобасы сияқты түрлі салаларда жұмыс істеді. Эри каналы жобасында маңызды рөл атқарғаннан және Олбани қаласын ірі сауда орталығына айналдыруға көмектескеннен кейін ол Олбани жинақ банкінің бірінші вице-президенті болды. Уильям Джеймс (әжесінің әкесі) кедей ирланд иммигрантынан Нью-Йорктегі ең бай адамдардың біріне айналды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Генри Джеймс оның мүлігін мұраға алды және өмірдің мәнін іздеп Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында өмір сүрді. Джеймстің бес баласының екеуі – Маргарет және Александр – балалы болған. Александрдың ұрпақтары әлі күнге дейін тірі.

Жазбалар

Уильям Джеймс өмір бойы мол жазды. Джон Макдермот жинаған оның жазбаларының толық емес библиографиясы 47 беттен тұрады. Ол 1890 жылғы монументалды "Психология негіздері" еңбегімен кеңінен танылды, оның көлемі екі томдық 1200 бетті құрайды және оны аяқтауға он екі жыл кетті. "Психология: Ғылыми курс" 1892 жылы жарық көрген, бұл салаға енгізу үшін арналған, азырақ талапты қысқартылған нұсқа болды. Бұл еңбектер ағылшын ассоциационизмінің мектебін де, оның заманындағы гегельдік ілімді де, түсіндіру құндылығы аз догматизмдер деп сынады және адам ақыл-ойының өзіндік мақсаттылығы мен таңдаулылығын қайта қарастыруға тырысты. Президент Джимми Картердің 1977 жылғы 17 сәуірдегі "Соғысқа моральдық баламасы" сөзі, АҚШ-тың 1970-ші жылдардағы энергетикалық және мұнай дағдарыстарын, сондай-ақ Картер ұсынған жоспарлармен байланысты болатын өзгерістер мен құрбандықтарды "соғысқа моральдық баламасы" деп теңестірді. Бұл сөздің тақырыбы мен мазмұны Джеймстің 1906 жылы Стэнфорд университетінде сөйлеген соңғы сөзінен, ал 1910 жылы жарық көрген "Соғысқа моральдық баламасы" атты классикалық эссесінен алынған болуы мүмкін. Онда "Джеймс саясаттағы классикалық мәселелердің бірін қарастырды: соғыс немесе сенімді қауіп болмаған жағдайда саяси бірлік пен азаматтық қадір-қасиетті қалай сақтауға болады", және ол "жеке адам мен ұлттың мүддесі үшін қызмет етуге шақыру үндерін" көтеріп, айтты. Қарапайым тілмен айтқанда, оның философиясы мен жазбаларын идеялардың практикалық салдарына назар аудару, яғни "жеміске тамырдан" басымдық беру ретінде түсінуге болады, бұл оның идеялардың практикалық нәтижелерін бағалауға бейімділігінің көрінісі, ал өнімсіз метафизикалық пікірталасқа немесе абстрактілі жолмен шындықты табуға жасалған нәтижесіз әрекеттерге батып қалмайды. Әрқашан эмпирик болған Джеймс, ойлардың жемістілігін өмірлік тәжірибеде сынау арқылы бағалаудың жақсырақ екеніне сенеді. Джеймс Американың көрнекті ойшылдарының, психологтарының және философтарының бірі ретінде есте қалды. Уильям Джеймс сонымен қатар дін, психикалық зерттеулер және өзін-өзі жетілдіру туралы ықпалды жазушы болды.

William James wrote voluminously throughout his life. A non exhaustive bibliography of his writings, compiled by John McDermott, is 47 pages long. He gained widespread recognition with his monumental The Principles of Psychology (1890), totaling twelve hundred pages in two volumes, which took twelve years to complete. Psychology: The Briefer Course, was an 1892 abridgement designed as a less rigorous introduction to the field. These works criticized both the English associationist school and the Hegelianism of his day as competing dogmatisms of little explanatory value, and sought to re conceive the human mind as inherently purposive and selective. President Jimmy Carter's Moral Equivalent of War Speech, on April 17, 1977, equating the United States' 1970s energy crisis, oil crisis, and the changes and sacrifices Carter's proposed plans would require with the "moral equivalent of war", may have borrowed its title and much of its theme from James's classic essay "The Moral Equivalent of War" derived from his last speech, delivered at Stanford University in 1906, and published in 1910, in which "James considered one of the classic problems of politics: how to sustain political unity and civic virtue in the absence of war or a credible threat", and which "sounds a rallying cry for service in the interests of the individual and the nation". In simple terms, his philosophy and writings can be understood as an emphasis on "fruits over roots," a reflection of his pragmatist tendency to focus on the practical consequences of ideas rather than become mired in unproductive metaphysical arguments or fruitless attempts to ground truth in abstract ways. Ever the empiricist, James believes we are better off evaluating the fruitfulness of ideas by testing them in the common ground of lived experience. James was remembered as one of America's representative thinkers, psychologist, and philosopher. William James was also an influential writer on religion, psychical research, and self help.

Инстинкттер

Зигмунд Фрейд сияқты, Джеймс Чарльз Дарвиннің табиғи іріктелу теориясының ықпалында болды. Алайда, 1920 жылдары психология эволюциялық теориядан мойын бұрып, радикалды мінез-құлыққа басымдық берді.

Тарих философиясы

Тарих философиясындағы ұзақ жылдардан бері сақталып келе жатқан даулардың бірі – әлеуметтік өзгерістерде жеке тұлғалардың атқаратын рөлі. Бір топ адамдар (Диккенстің "Екі қаланың әңгімесі" және Томас Карлайлдың "Француз революциясы, тарих" еңбектерінде көрініп тұрғандай) жеке тұлғаларды тарихтың қозғаушы күші деп санайды, ал қоғамды олардың істерін жазатын қағаз ретінде қарастырады. Екінші топ қоғамды тұтас қағидалар немесе заңдарға сәйкес дамитын күш деп есептейді және жеке тұлғаларды оның ерікті құралдары ретінде қарастырады. 1880 жылы Джеймс "Ұлы адамдар, ұлы ойлар және орта" атты мақаласымен ("Atlantic Monthly" журналында жарияланған) осы пікір таласына араласты. Ол Карлайлдың пікірін қолдады, бірақ Карлайлдың саяси/әскери салаға, мемлекеттер мен империяларды құрушы немесе құлатушы батырларға жасаған бір жақты басымдығын мойындамады. Джеймстің пікірінше, философ гениальды тұлғаларды биолог Дарвиннің "спонтандық өзгерістерін" қабылдағандай, нақты бірлік ретінде қабылдауы керек. Жеке тұлғаның рөлі оның әлеуметтік ортаға, эпохаға, сәттерге және т.б. сәйкес келу дәрежесіне байланысты болады. Джеймс сәттегі қабылдаушылық туралы ұғымды енгізеді. Қоғамдық өзгерістер ұрпақтан ұрпаққа (тікелей немесе жанама түрде) негізінен гениальдылығы сол сәттегі қабылдауға бейімделген немесе кездейсоқ билікке ие болған адамдардың іс-әрекеттері мен мысалдары арқылы анықталады. Олар қозғалыстардың бастамашылары, үрдістерді белгілеушілер, жемқорлық ошақтары немесе басқа адамдарды жойғандар болуы мүмкін. Егер олардың қабілеттері толыққанды пайдаланылғанда, қоғамды басқа бағытқа жетелеуі мүмкін еді.

Әлеуметтік дарвинизмге көзқарас

Джеймс Дарвиннің биологиялық эволюция теориясын қабылдағанмен, Герберт Спенсер сияқты философтар таратып жүрген әлеуметтік дарвинизмді жалғандық деп есептеді. Ол Дарвиннің табиғи іріктеу заңын адам қоғамына қолданып, англосаксондықтарды жоғарырақ деңгейге қоятын тәсілге күдікпен қарады. Джеймстің әлеуметтік дарвинизмді қабылдамауы 1870 және 1880 жылдары Гарвардта кең таралмаған пікір болды.

Спиритизм мен ассоциационизмге қатысты көзқарас

Джеймс ассоциационизм және спиритизм деп аталатын ойлау мектептерін мұқият зерттеді. Ассоциационисттер пікірінше, әрбір тәжірибе келесі бір тәжірибеге алып келеді, осылайша оқиғалар тізбегі құрылады. Ассоциация екі идеяны емес, физикалық объектілерді байланыстырады. Бұл байланыс атомдық деңгейде жүзеге асады. Мида кішкентай физикалық өзгерістер болады, олар ақырында күрделі идеялар немесе ассоциациялар құрайды. Ойлар осы күрделі идеялардың бірлесіп жұмыс істеуінен және жаңа тәжірибелерге әкелуінен қалыптасады. Исаак Ньютон мен Дэвид Хартли осы ойлау мектебінің алға басушылары болды, олар «мидегі, жұлын мен жүйкелердегі физикалық дірілдер барлық сезімдердің, барлық идеялардың және барлық қозғалыстардың негізі» сияқты идеяларды ұсынды.

James studied closely the schools of thought known as associationism and spiritualism. The view of an associationist is that each experience that one has leads to another, creating a chain of events. The association does not tie together two ideas, but rather physical objects. This association occurs on an atomic level. Small physical changes occur in the brain which eventually form complex ideas or associations. Thoughts are formed as these complex ideas work together and lead to new experiences. Isaac Newton and David Hartley both were precursors to this school of thought, proposing such ideas as "physical vibrations in the brain, spinal cord, and nerves are the basis of all sensations, all ideas, and all motions "
James disagreed with associationism in that he believed it to be too simple. He referred to associationism as "psychology without a soul"
because there is nothing from within creating ideas; they just arise by associating objects with one another. On the other hand, a spiritualist believes that mental events are attributed to the soul. Whereas in associationism, ideas and behaviors are separate, in spiritualism, they are connected. Spiritualism encompasses the term innatism, which suggests that ideas cause behavior. Ideas of past behavior influence the way a person will act in the future; these ideas are all tied together by the soul. Therefore, an inner soul causes one to have a thought, which leads them to perform a behavior, and memory of past behaviors determine how one will act in the future. The lending of his name made Leonora Piper a famous medium. In 1885, the year after the death of his young son, James had his first sitting with Piper at the suggestion of his mother in law. He was soon convinced that Piper knew things she could only have discovered by supernatural means. He expressed his belief in Piper by saying, "If you wish to upset the law that all crows are black, it is enough if you prove that one crow is white. My white crow is Mrs. Piper." However, James did not believe that Piper was in contact with spirits. After evaluating sixty nine reports of Piper's mediumship he considered the hypothesis of telepathy as well as Piper obtaining information about her sitters by natural means such as her memory recalling information. According to James the "spirit control" hypothesis of her mediumship was incoherent, irrelevant and in cases demonstrably false. James held séances with Piper and was impressed by some of the details he was given; however, according to Massimo Polidoro a maid in the household of James was friendly with a maid in Piper's house and this may have been a source of information that Piper used for private details about James. Bibliographers Frederick Burkhardt and Fredson Bowers who compiled the works of James wrote "It is thus possible that Mrs. Piper's knowledge of the James family was acquired from the gossip of servants and that the whole mystery rests on the failure of the people upstairs to realize that servants [downstairs] also have ears." James was convinced that the "future will corroborate" the existence of telepathy. Psychologists such as James McKeen Cattell and Edward B. Titchener took issue with James's support for psychical research and considered his statements unscientific. Cattell in a letter to James wrote that the "Society for Psychical Research is doing much to injure psychology".

Джеймс ассоциационизмнің тым қарапайым екендігіне сенеді, сондықтан онымен келіспеді. Ол ассоциационизмді «жансыз психология» деп атады, себебі идеяларды құраудың іштен шығатын түрткісі жоқ; олар тек объектілерді бір-бірімен байланыстыру арқылы пайда болады. Ал спиритистер ақыл-ойдағы құбылыстардың жанға байланысты екеніне сенеді. Ассоциационизмде идеялар мен мінез-құлық бөлек болса, спиритизмде олар байланысты. Спиритизмнің құрамында иннатизм термині бар, ол идеялар мінез-құлықты тудырады дегенді білдіреді. Өткен мінез-құлықтың идеялары адамның болашақта қалай әрекет ететініне әсер етеді; осы идеялардың барлығы жанмен байланысқан. Сондықтан, ішкі жан адамның ойлауына себеп болады, бұл оны мінез-құлықты орындауға итермелейді, ал өткен мінез-құлықтардың естелігі болашақта қалай әрекет ететінін анықтайды. Оның есімін атау Леонора Пайперді танымал медиумға айналдырды. 1885 жылы, жас ұлының қайтысынан кейін, Джеймс анасының ұсынысымен Пайпермен алғашқы сеансын өткізді. Көп ұзамай ол Пайпердің тек табиғаттан тыс жолмен ғана біле алатын нәрселерді білетіндігіне көз жеткізді. Пайперге сенім білдірерліктей, ол былай деді: «Егер сіз барлық қарғалар қара екенін жоққа шығаруды қаласаңыз, бір қарғаның ақ екенін дәлелдеу жеткілікті. Менің ақ қарғам – Миссис Пайпер». Алайда Джеймс Пайпердің рухтармен байланыста екеніне сенбеді. Пайпердің медиумдық қабілеті туралы жиырма тоқсан тоғыз хабарламаны бағалағаннан кейін, ол телепатия гипотезасын, сондай-ақ Пайпердің өз клиенттері туралы ақпаратты есте сақтау арқылы, мысалы, жады арқылы алуы мүмкін екенін қарастырды. Джеймстің пікірінше, оның медиумдығына қатысты «рухты басқару» гипотезасы түсініксіз, маңызсыз және кейбір жағдайларда нақты түрде жалған болды. Джеймс Пайпермен сеанстар өткізді және оған берілген кейбір егжей-тегжейлермен әсерленді; алайда, Массимо Полидороның айтуынша, Джеймстің үйіндегі қызметші Пайпердің үйіндегі қызметшімен дос болған, және бұл Пайпердің Джеймс туралы жеке мәліметтерді алу үшін пайдаланған ақпарат көзі болуы мүмкін. Джеймстің еңбектерін жинақтаған библиографтар Фредерик Буркхардт пен Фредсон Бауэрс былай деп жазды: «Осылайша, миссис Пайпердің Джеймс отбасы туралы білімі қызметшілердің әңгімелерінен алынған болуы мүмкін және бүкіл құпия жоғарыдағы адамдардың төмендегілердің де құлақтары бар екенін түсінбеуіне байланысты болуы мүмкін». Джеймс телепатияның бар екендігін «болашақ растайды» деп сенді. Джеймс Маккин Каттелл және Эдвард Б. Титченер сияқты психологтар Джеймстің психикалық зерттеулерді қолдауына қарсы шығып, оның мәлімдемелерін ғылыми емес деп санады. Каттелл Джеймске жазған хатында «Психологиялық зерттеулер қоғамы психологияға зиян келтіру үшін көп нәрсе жасап жатыр» деп жазды.

Джеймстің өзіндік теориясы

Джеймс өзіндік туралы теориясында адамның өзіне қатысты ой-шағылысын екі категорияға бөлді: "Мен" және "Менің". "Мен" – адам өзінің жеке тәжірибесін сипаттағанда сілтейтін жеке объекті немесе тұлға ретінде қарастырылады; ал "Менің" – бұл кім екенін және өмірінде не істегенін білетін өзі. Джеймс "Мен" өзіндігінің бөлігін төмендегіше үшке бөлді: материалдық, әлеуметтік және рухани өзіндік.

Материалдық өзіндік

Материалдық өзің – адамға тиесілі немесе адамның кіріп отырған тобына тиесілі нәрселерден құралады. Осылайша, дене, отбасы, киім, ақша сияқты заттар материалдық өзіңді құрайды. Джеймс үшін материалдық өзіңнің ядросы – дене. Денеден кейін, Джеймс адамның киімдері материалдық өзің үшін маңызды деп ойлады. Ол адамның киімі – адамның өзін қалай сезінетінін білдірудің бір жолы екеніне сенді; немесе киім – мәртебе көрсетудің бір жолы, осылайша өзіңнің бейнесін қалыптастыруға және сақтауға көмектеседі. Джеймс таза эгоны жан немесе сана деп білдіретін нәрсеге ұқсас деп есептеді. Таза эго – зат емес, сондықтан ғылым оны зерттей алмайды.