Чарльз Спирмен: өмір жолы мен интеллектуалдық теориялары

Кіріспе

Ағылшын психологы (1863–1945)

Өмірбаян

Спирман психолог ретінде ерекше біліміне ие болды. Бала кезінде ол академиялық мансапқа ұмтылды. 1883 жылдың тамызында инженерлердің қатардағы офицері ретінде әскерге алғаш қосылды және 1893 жылдың 8 шілдесінде капитандық шенін алды, Мунстер фузилер полкінде қызмет етті. 15 жылдан кейін 1897 жылы тәжірибелік психология бойынша докторлық диссертация қорғау үшін отставкаға шықты. Ұлыбританияда психология көбінесе философияның бір саласы ретінде қарастырылды, сондықтан Спирман Лейпцигте Вильгельм Вундттың басшылығымен оқуға бел буды, себебі бұл орын "жаңа психологияның" орталығы болды – яғни, метафизикалық болжамдардың орнына ғылыми әдіс қолданатын психология. Вундттың көптеген міндеттері мен танымалдығына байланысты жиі болмауы себепті, Спирман көбінесе Феликс Крюгермен және Вильгельм Виртпен жұмыс істеді, оларды ол өте бағалайтын. 1906 жылы диссертациясын қорғады. Ол бұған дейін интеллекттің факторлық талдауына арналған маңызды еңбегін (1904) жариялаған еді. Спирман психолог Уильям Макдугаллмен танысып, оған әсер етті, ол Лондон университетінің колледжіндегі қызметінен кеткен кезде Спирманның орнын басатынын ұйымдастырды. Спирман 1931 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Университет колледжінде қалды. Бастапқыда ол оқытушы және шағын психологиялық зертхананың меңгерушісі болды. 1911 жылы Ақыл-ой және логика философиясының Гроте профессоры болып тағайындалды. 1928 жылы жеке Психология кафедрасы құрылғанда, оның атағы Психология профессоры болып өзгерді. Спирман 1924 жылы Корольдік қоғамға сайланды, бұл қабілеттер бойынша эмпирикалық зерттеулердің синтезіне куәлік еді. Спирманға Франсис Галтонның еңбектері зор әсер етті. Галтон психологияда пионерлік жұмыс жасады және Спирман қолданған негізгі статистикалық құрал – корреляцияны жасады. Статистикада Спирман рангтік корреляцияны (1904) әзірледі, бұл дәстүрлі Пирсон корреляциясының параметрлік емес нұсқасы, сондай-ақ кеңінен қолданылатын әлсіреуді түзетуді (1907) және факторлық талдаудың алғашқы нұсқасын (Lovie & Lovie, 1996, 81 б.) жасады. Спирманның өмірі Лондон қаласында басталды және сонда аяқталды. Оның үш қызы және 1941 жылы Криетте қаза болған ұлы болды. Мұнда Спирман өзінің зерттеулері мен g теориясының тұжырымын қысқаша баяндайды: Спирман ұсынғандай, тағы бір қосалқы фактор – ерекше интеллект болды. Ерекше интеллект бірдей сынақтарда жоғары нәтижелерге қол жеткізген адамдарға арналған. Алайда, кейінірек Спирман g немесе s факторларының нәтижесі емес, өзара байланыстарға тән топтық факторды енгізді. Оның идеяларын 1938 жылы психолог Луис Л. Турстон сынға алды, ол өзінің тәжірибелері арқылы интеллекттің жеті негізгі санаттан тұратынын көрсетті: сандық, логикалық, кеңістіктік, қабылдау, есте сақтау, сөздік еркіндік және сөздік түсінік. Ақырында, Турстон Спирманмен келісті, қабілет өлшемдері арасында жалпы фактор бар екенін мойындады. Кейін Джеймс Маккин Кэттелл де Спирманның теориясы бойынша жалпы қабілеттілік тұжырымдамасын қолдады, бірақ олардың қартайған кездегі дамуымен ерекшеленетін қабілеттің екі түрін атап көрсетті: икемді және кристалданған интеллект. Уақыт өте келе, Спирман g психологиялық тұрғыдан алғанда, бір қабілет емес, әдетте тығыз жұмыс істейтін екі өте әртүрлі қабілеттен тұрады деп нығайтты. Ол бұларды "шығарушылық" және "қайта жаратушылық" қабілет деп атады. Алғашқы термин латынның "educere" түбірінен шыққан, ол "сығу" дегенді білдіреді және осылайша шатасудан мағына табу қабілетіне қатысты. Ол осы әртүрлі қабілеттерді "олардың айқын қарама-қайшылығында, олардың барлық жердегі ынтымақтастығында және олардың генетикалық өзара байланысында" түсіну "жеке айырмашылықтарды және тіпті танымның өзін" зерттеу үшін "нағыз даналықтың бастамасы" болады деп мәлімдеді. Спирман g-ді кез-келген кең ауқымды танымдық өлшемдер жиынтығында анықтауға болатын болса да, оның g-нің сынақтары "мектептерде орын жоқ" деп санады, өйткені олар мұғалімдердің, оқушылардың, ата-аналардың және саясаткерлердің назарын білім беру ісінен "артқа тартты", бұл сөздің латын түбірі білдіргендей, оқушының қандай да бір талантын "шығарып алу" керек. Ол өзінің пікірлерін "Британ энциклопедиясының" 14-ші басылымындағы "Жалпы және арнайы қабілеттер" деген бөлімде баяндады. Спирманның моделі ықпалды болды, бірақ Годфри Томсон сияқты басқалар да сынға алды. Әсіресе психологиялық g-дан биологиялық g-ға көшу, яғни біртұтас биологиялық механизм немесе механизмдер белсенді зерттеу мәселесі болып қала береді.

Spearman had an unusual background for a psychologist. In his childhood he was ambitious to follow an academic career. He first joined the army as a regular officer of engineers in August 1883, and was promoted to captain on 8 July 1893, serving in the Munster Fusiliers. After 15 years he resigned in 1897 to study for a PhD in experimental psychology. In Britain, psychology was generally seen as a branch of philosophy and Spearman chose to study in Leipzig under Wilhelm Wundt, because it was a center of the "new psychology"—one that used the scientific method instead of metaphysical speculation. As Wundt was often absent due to his multiple duties and popularity, Spearman largely worked with Felix Krueger and Wilhelm Wirth, both of whom he admired.) he obtained his degree in 1906. He had already published his seminal paper on the factor analysis of intelligence (1904). Spearman met and impressed the psychologist William McDougall who arranged for Spearman to replace him when he left his position at University College London. Spearman stayed at University College until he retired in 1931. Initially he was Reader and head of the small psychological laboratory. In 1911 he was promoted to the Grote professorship of the Philosophy of Mind and Logic. His title changed to Professor of Psychology in 1928 when a separate Department of Psychology was created. When Spearman was elected to the Royal Society in 1924 and synthesis of empirical work on ability. Spearman was strongly influenced by the work of Francis Galton. Galton did pioneering work in psychology and developed correlation, the main statistical tool used by Spearman. In statistics, Spearman developed rank correlation (1904), a non parametric version of the conventional Pearson correlation, as well as both the widely used correction for attenuation (1907), and the earliest version of a 'factor analysis (Lovie & Lovie, 1996, p. 81). Spearman's life both began and ended in the city of London. He had three daughters, and a son who died in 1941 in Crete. Here, Spearman gives a compact summary of his findings and theory of g''':There was also another co factor as proposed by Spearman that was special intelligence. The special intelligence was for individuals who accomplished high success results in the same tests. However, later Spearman introduced group factor that was particular to those correlations that were not a result of factor g or s. His ideas were in 1938 criticized on paper by psychologist Louis L. Thurstone who argued his own experiments showed that intelligence formed seven primary categories: numerical, reasoning, spatial, perceptual, memory, verbal fluency and verbal comprehension. Thurstone ultimately agreed with Spearman that there was a general factor among ability measures. Subsequently, James McKeen Cattell also supported the general ability concept theorized by Spearman but highlighted two forms of ability, distinguished by their development in older age: fluid and crystallized intelligence. As time progressed, Spearman increasingly argued that g was not, from a psychological point of view, a single ability but composed of two very different abilities which normally worked closely together. These he called "eductive" ability and "reproductive" ability. The former term comes from the Latin root "educere" – which means to "draw out" and thus refers to the ability to make meaning out of confusion. He claimed that to understand these different abilities "in their trenchant contrast, their ubiquitous cooperation, and their genetic interlinkage" would, for the study of "individual differences – and even cognition itself" – be "the very beginning of wisdom." Spearman felt that though g could be detected in any sufficiently broad set of cognitive measures, he felt that the tests from which his g had emerged "had no place in schools" because they "deflected" teachers', pupils', parents' and politicians' attention from the business of education which, as the Latin root of the word implies, should be concerned with "drawing out" whatever talents a student may have. He presented a digest of his views in the entry "Abilities, general and special" in the 14th edition of the Encyclopaedia Britannica''. Spearman's model was influential, but was also critiqued by others, such as Godfrey Thomson. In particular the move from a psychological g to a biological g – that is a unitary biological mechanism or mechanisms has remained a matter of active research.

Факторлық талдау

Факторлық талдау – бірнеше өзара байланысты өлшемдер арасындағы қатынастарды анықтау үшін қолданылатын статистикалық тест, және Спирман оның дамуында маңызды рөл атқарды. Спирман «факторлық талдау» терминін енгізіп, оны танымдық қабілеттің көптеген өлшемдерін талдау үшін жиі пайдаланды. Спирманның бастапқы жалпы және арнайы факторлық қабілеттілік модельдерін ұсынуына осы факторлық талдау деректері себеп болды. Спирман математикалық әдістерді психологиялық құбылыстарға қолданды және талдауының нәтижесін қазіргі психологияға зор ықпал еткен теорияға айналдырды. Факторлық талдау және оның заманауи туыстас салалары – растаушы факторлық талдау және құрылымдық теңдеу модельдеуі – қазіргі мінез-құлықты зерттеулердің көп бөлігіне негіз болып табылады.