Кіріспе

XII ғасырдағы ғалым Иоанн Севильский (лат. Иоанн Испанский) (шамамен 1133-1153 жж.) – Толедо аудармашылар мектебінің алғашқы кезеңінде Доминик Гундиссалинмен бірлесіп араб тілінен кастиль тіліне аударған маңызды аудармашылардың бірі. Иоанн Севильский араб тіліндегі көптеген астрологиялық еңбектерді аударған, сонымен қатар латын тілінде бірнеше авторлық жұмыстың авторы ретінде танылған.

Өмір жолы және мәнмәтін

Иоанн Севильский шомылдырылған яһуди болды, оның яһуди есімі (қазір белгісіз) "Авендеут", "Авендехут", "Авендар" немесе "Авен Дауд" деп бұрмаланған. Бұл "Дәуіт" деген ортаңғы есімге айналды, сондықтан ол Толедо қаласының тумасы ретінде көбінесе Иоганн (Дәуіт) Толетан деп аталады. Оның қайтыс болған күні шамамен 1157 жылға жатады, бірақ бұл әлі де нақты емес. Ол 1153 жылы араб астрологы Альбохалидің "Туған шақ туралы кітабын" латын тіліне аударды. Бұл Аль Фарганидің тағы бір еңбегін, "Китаб фи Джавами’ ‘Илм ан-Нужум" ("Аспан денелерінің қозғалысы туралы астрономияның негіздері") кітабын аударуды да қамтиды. Сондай-ақ, ол Әбу Машар әл-Балхидің "Китаб тахавиль сини әл-‘алам" ("Әбу Машардың гүлдері") кітабын латын тіліне аударды. Иоанн Севильскийдің маңызды еңбектерінің ішінде Сент-Маркс кітапханасындағы қолжазбаның аудармасы, Альбамасардың Ұлы кіріспесі және Тебиттың жазба жұмысы бар. Astroligi(c)e speculationis exercitium habere volentibus еңбегі де Иоанн Севильскийге жатқызылады, оның бір шетіндегі жазба арқылы, қазір Германияның Бамберг округіндегі Поммерсфельденде сақталып тұр.

Медицина және алхимия

Оның кемінде үш аудармасы – Тарасия патшайымына арналған "Secretum Secretorum" еңбегінің қысқа нұсқасы, папа Григорийге ұсынылған подагра туралы трактат және 9 ғасырлық араб философы Куста ибн Луканың "De differentia spiritus et animae" ("Рух пен жанның арасындағы айырмашылық") атты түпнұсқасы – испан-араб дәстүрінде алхимиямен ұштасқан медициналық аудармалар еді. Оның "Secretum Secretorum" еңбегін ішінара аударғаны оның ең ертедегі белгілі жұмысы саналады. Көптеген келешек жұмыстарынан өзгеше, бұл аударма бірінші тұлғада жазылған. Иоанн Севильский араб тілінен аударған тағы бір маңызды еңбек – Герметик дәстүрінің алхимиялық туындысы "Изумрудный скрижаль" (Emerald Tablet), ол бастапқыда Гермес Трисмегистке жатқызылып, көптеген алхимиялық құпияларды қамтиды делінеді.

Бастапқы

Оның көптеген аудармаларынан өзге, Иоанн Севильскийдің 1142 жылы жазылған "Epitome artis astrologiae" атты жеке еңбегі де бар, ол астрология ғылымының толық шолуын қамтиды.

Көшіру қателері

Кейіннен ортағасырлық ғалымдар Иоанн Севильскийдің еңбегін оның аудармаларының көшірмелері арқылы сақтап қалды. Бұл көшірмелерде кейде Иоаннның түпнұсқа мәтінінен ауытқулар кездеседі, бұл қателіктер оның кім екені туралы мәселені одан әрі ушықтырады. Егер аудармашының аты қолжазбаға дұрыс емес көшірілсе, осы қолжазбаның келесі көшірмелері де сол қатемен таратылып, көптеген көшірмелер бойында есімдер мен даталардың өзгеруіне себеп болады. Салмақтылық бұл мәселені одан әрі қиындатты. Мысалы, 1503 жылғы қолжазбада "Ioh Hisp" (Iohannes Hispalensis – Иоаннның тағы бір мүмкін аты) сияқты аббревиатуралар қолданылған. Ақыр соңында, бірқатар факторлар Иоанн Севильскийге тиесілі аудармаларды анықтауға көмектесті. Ол көбінесе аудармаларына "Cum laude Dei et eius adiutorio" деп қол қоятын, бұл қателіктерге толы қолжазбаларды оның аудармалары деп анықтауға мүмкіндік берді.