Міметик құштарлық және құрбандық механизмі: Рене Жирар теориясы

Кіріспе

Француз тарихшысы, әдеби сыншысы және әлеуметтік ғылымдар философы, француз футболшысы. Жирардтың философияға және басқа да ғылым салаларына қосқан ең маңызды үлесі – құмарлық психологиясы болды. Жирар адамның құмарлығы адамның жеке ерекшелігінің спонтанды нәтижесі ретінде емес, көбінесе теориялық психологияда қабылданатындай, еліктеу арқылы, яғни миметикалық жолмен қалыптасады деп мәлімдеді. Жирар адамның дамуы үшбұрышты схема бойынша жүзекетеді дейді: құмарлықтың моделі белгілі бір нысанды қалау арқылы құмарлықты тудырады. Біз сол модельдің нысанына деген құмарлықты көшіріп, оны өз қалауымыз деп қабылдаймыз, көбінесе бұл құмарлықтың көзі өзімізден басқа біреуден келгенін, миметикалық құмарлықтың үшбұрышын толықтыратынын түсінбейміз. Осы құмарлықты қабылдау процесіне (бірақ оған шектелмейді) жеке тұлғаның қалыптасуы, білім мен әлеуметтік нормалардың берілуі, сондай-ақ материалдық мүдделер кіреді, олардың барлығы басқалардың құмарлығын еліктеуден басталады, оларды саналы немесе санасыз түрде құмарлықтың үлгісі ретінде қабылдаймыз. Миметикалық теорияның екінші маңызды тұжырымы – адамның пайда болуы мен антропологияға қатысты құмарлықтың миметикалық сипатының салдарынан туындайды. Құмарлықтың миметикалық сипаты адамға әлеуметтік оқып-үйрену арқылы антропологиялық жетістікке қол жеткізуге мүмкіндік береді, бірақ сонымен қатар зорлық-зомбылықтың күшеюіне әкелуі мүмкін. Егер субъект бір нысанды екінші субъект оны қалағандықтан ғана қаласа, онда олардың құмарлықтары бірдей нысандарға бағытталады. Егер осы нысандарды оңай бөлісуге болмаса (тамақ, серік, аумақ, бедел, мәртебе және т.б.), онда субъекттер осы нысандар үшін миметикалық қақтығысқа түсуіне болады. Ертедегі адамдар қауымдастығындағы зорлық-зомбылық мәселесін шешудің ең қарапайым жолы – топтың бір мүшесін кінәлау және жаулыққа ұшырату, оны өлтіріп, қақтығыс пен жаулықтың себебі деп қарастыру. Барлығының бәріне қарсы зорлық-зомбылық күресінен, бір адамның өлімі арқылы қауымды біріктіретін және татуластыратын зорлық-зомбылыққа айналуға болады. Қауіпсіздіктің көзі ретінде қаралатын құрбан, содан кейін қауым үшін тәртіп пен мағынаның көзі ретінде құрметтеледі және қасиетті саналып, құдай ретінде қарастырылады. Адамның өз еркімен құрбандыққа ұшырауы арқылы адамзат қауымдастығын құру және оны мүмкін ету процесі миметикалық теорияда «күнәнің құрбаны» механизмі деп аталады. Ақырында, «күнәнің құрбаны» механизмі Киелі кітаптарда ашылды, онда Құдайдың позициясы қудалаушы қауымның жағына емес, құрбанның жағына қайта бағытталды. Мысалы, Ромул мен Рем сияқты басқа мифтер де қауымның көзқарасынан жазылған және құрастырылған, олардың заңдылығы құрбанның кінәсіне байланысты, осылайша біріккен қауымдастық құрылады. Жәбірленушінің салыстырмалы кінәсіздігін ашып көрсету арқылы «күнәнің құрбаны» механизмі енді бірлік пен бейбітшілікті қамтамасыз ету құралы ретінде жұмыс істей алмайды.

French historian, literary critic, and philosopher of social science
the French footballer
Girard's main contribution to philosophy, and in turn to other disciplines, was in the psychology of desire. Girard claimed that human desire functions imitatively, or mimetically, rather than arising as the spontaneous byproduct of human individuality, as much of theoretical psychology had assumed. Girard proposed that human development proceeds triangularly from a model of desire who indicates some object of desire as desirable by desiring it themselves. We copy this desire for the object of the model and appropriate it as our own, most often without recognizing that the source of this desire comes from another apart from ourselves completing the triangle of mimetic desire. This process of appropriation of desire includes (but is not limited to) identity formation, the transmission of knowledge and social norms, and material aspirations which all have their origin in copying the desires of others who we take, consciously or unconsciously, as models for desire. The second major proposition of the mimetic theory proceeds from considering the consequences of the mimetic nature of desire as it relates to human origins and anthropology. The mimetic nature of desire allows for the anthropological success of human beings through social learning, but is also laden with potential for violent escalation. If the subject desires an object simply because another subject desires it, then their desires are bound to converge on the same objects. If these objects cannot be easily shared (food, mates, territory, prestige and status, etc. ), then the subjects are bound to come into mimetically intensifying conflict over these objects. The simplest solution to this problem of violence for early human communities was to polarize blame and hostility onto one member of the group who would be killed and interpreted as the source of conflict and hostility within the group. The transition from the violent conflict of all against all would be transformed into the unifying and pacifying violence of all except one whose death would reconcile the community together. The victim who was persecuted as the source of disorder would then become venerated as the source of order and meaning for the community and seen as a god. This process of engendering and making possible human community through arbitrary victimization is called, within mimetic theory, the scapegoat mechanism. Eventually the scapegoat mechanism would be exposed within the Biblical texts who categorically reorient the position of the Divinity to be on the side of the victim as opposed to that of the persecuting community. All other myths, such as Romulus and Remus, for example, are written and constructed from the point of view of the community whose legitimacy depends on the guilt of the victim in order to be brought together as a unified community. By exposing the relative innocence of the victim within the scapegoat mechanism it is no longer able to function as a vehicle for generating unity and peace.

Ерте өмір

Жирар 1923 жылғы 25 желтоқсанда Авиньон қаласында дүниеге келген. Рене Жирар тарихшы Жозеф Жирардың екінші ұлы. Ол Париждегі Эколь де Шарт мектебінде ортағасырлық тарихты оқыды, онда оның диссертациясының тақырыбы "XV ғасырдың екінші жартысындағы Авиньондағы жеке өмір" ("La vie privée à Avignon dans la seconde moitié du XVe siècle") болды. 1947 жылы Жирар бір жылдық стипендиямен Индиана университетіне оқуға барып, мансабының көп бөлігін АҚШ-та өткізді. 1950 жылы докторлық дәрежесін алып, 1953 жылға дейін Индиана университетінде қалды. Индиана университетіндегі докторлық диссертациясының тақырыбы "1940-1943 жылдардағы Францияға қатысты американдық пікірлер" болды. Бұл ұйым миметикалық теория, күнәнің құрбаны болу, зорлық-зомбылық және дінге қатысты тақырыптарға арналған жыл сайынғы конференция өткізеді. Жирар COV&R құрметті төрағасы болды. COV&R-дің негізін қалаушы және алғашқы президенті – Рим католик теологы Реймунд Швагер. Рене Жирардың еңбектері Джон Темплтон қоры демеушілік еткен Миметикалық теория жобасы сияқты пәнаралық зерттеу жобалары мен тәжірибелік зерттеулерге әсер етті. 2005 жылғы 17 наурызда Жирар Француз академиясының мүшесі болып сайланды.

Мимикалық құмарлық

АҚШ-та француз әдебиетін он жылға жуық оқытқаннан кейін, Жирар әдеби мәтіндер туралы сөйлеудің жаңа тәсілін дамыта бастады. Жеке шығармалардың «ерекшелігінен» тыс, ол олардың ортақ құрылымдық қасиеттерін іздеді, себебі ұлы көркем әдебиеттегі кейіпкерлер романдардың кең таралған қатынастар жүйесінде дамитынын байқады. Бірақ бір айырмашылықты ескеру қажет еді:

Осылайша, Пруст айтқандай, «психологиялық заңдар» шынымен де бар еді. Бұл заңдар мен жүйе роман жазушылар ұққан негізгі шындықтың салдары, оны Жирар миметикалық құмарлық деп атады, «құмарлықтың миметикалық сипаты». Бұл оның «Алдамшылық, құмарлық және роман» (1961) атты алғашқы кітабының мазмұны. Біз өз қалауларымызды басқалардан аламыз. Біздің белгілі бір затқа деген құштарлығымыз автономды емес, әрқашан басқа адамның – осы заттың үлгісі – құштарлығымен туындайды. Бұл дегеніміз, субъект пен объект арасындағы қарым-қатынас, Жирар медиатор деп атаған, тікелей емес: ол субъект, үлгі және объект арасындағы үшбұрышты қарым-қатынаста дамиды. Объект арқылы адам үлгіге тартылады. Шын мәнінде, ізделіп отырғаны – үлгі, делдал. Бұл іздеу «делдалдық» деп аталады. Жирар құмарлықты «метафизикалық» деп атайды, себебі құмарлық жай ғана қажеттілік немесе ашкөздіктен артық болғанда, «барлық құмарлық – болуға құштарлық», ол арман, делдалға жатқызылған толықтық туралы арман. Егер құмарлықтың делдалы әлеуметтік тұрғыдан субъектінің қол жеткізбейтін деңгейінде болса немесе, мысалы, Амадис де Гола мен Дон Кихот сияқты ойдан шығарылған кейіпкер болса, делдалдық «сыртқы» деп аталады. Батыр ақымақтықпен өмір сүреді, бірақ оптимизмін сақтайды. Егер делдал субъектімен бірдей деңгейде болса, делдалдық «ішкі» деп аталады. Онда делдал бәсекелес пен объектіні алуға кедергі жасайтын нәрсеге айналады, оның құндылығы бәсекелестік күшейген сайын артады. Бұл Стендаль, Флауберт, Пруст және Достоевский романдарының әлемі, олар осы кітапта ерекше зерттеледі. Олардың кейіпкерлері арқылы біздің мінез-құлқымыз көрінеді. Әркім өз құштарлығының шынайылығына берік ұстанады; романдар жазушылары өтірік, жалғандық, маневрлер және прусттық батырлардың мақтаншақтығының барлық түрлерін аяусыз ашады; бұлардың бәрі – шындыққа қарауға кедергі жасайтын «құмарлықтың айла-шарғылары»: қызғаныш пен ашу. Бұл кейіпкерлер, делдал болуды қалап, оған адамнан жоғары қасиеттерді жатқызады, сонымен бірге өздерін кемсітеді, оны құдай етеді, ал өздерін құл етеді, себебі делдал оларға кедергі жасайды. Кейбіреулер осы логиканы ұстанғаннан кейін, өздері ұмтылған идеалға жақындығының белгісі болып табылатын сәтсіздіктерді іздеуге кіріседі. Бұл мүмкін емес нәрсеге ұмтылудың жалпы псевдомазохизмінің күшейген тәжірибесі ретінде көрінеді, ал актер бұл рөлді керісінше ойнаса, бұл, әрине, садизмге айналуы мүмкін. Миметикалық құмарлыққа негізделген бұл негізгі назарды Жирар өзінің қалған өмірінде де жалғастыра берді. Гирар теориясын дамытқан кезде адамда еліктеуге баса назар аударған тақырып кең таралған жоқ, бірақ бүгінде психология мен нейробиологияның эмпирикалық зерттеулерінен (төменде қараңыз) оның тұжырымдамаларына тәуелсіз қолдау бар. Farneti (2013) сонымен қатар Израиль-Палестина қақтығысының мысалын келтіре отырып, Жирар теориясына сілтеме жасай отырып, шешілмейтін қақтығыстардағы миметикалық құмарлықтың рөлін талқылайды. Ол күшейген қақтығыстың Израиль мен Палестинаның имитациялық мінез-құлықтарының нәтижесі екенін айтады, оларды «сиамдық егіздер» деп атап, осылайша олардың арасындағы байланысты көрсетеді. Материалдық байлыққа ие болудың қоғамға зиянды екені туралы ой жаңалық емес. Жаңа өсиеттегі ақшаға деген сүйіспеншілік барлық жамандықтардың түбі екендігі туралы аяттардан бастап, Гегельдік және марксистік сынға дейін, материалдық байлық пен капитал адамды өз адамгершілігінен және қауымдастығынан алыстату механизмі ретінде қарастырылды, ал 1950 жылы Бертран Расселдің әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын қабылдағандағы сөзінде құмарлық барлық әдебиетте бүлдіруші күш ретінде түсіндірілді. Жирардың осы тұжырымдамаға қосқан үлесі – бұл қалаған нәрсе, негізінен, объектінің өзі емес, оны иеленетін субъектінің онтологиялық жағдайы, ал мимика бәсекелестіктің мақсаты екендігі туралы идея. Демек, Парис Еленаны емес, Менелай немесе Агамемнон сияқты ұлы патша болуды қалады. Адамның арманына еліктейтін адам, еліктейтін адамның иелігіндегі зат арқылы, еліктейтін адамға ұқсауға тырысады. Жирар былай деп мәлімдейді: «Әлемді ерекшелік емес, миметикалық өзара байланыс жояды, ол өзінің әмбебаптығымен мәңгілік ерекшеліктің иллюзия екенін көрсетеді». Бұл, және қазір де солай болып отыр, адам өміріне қарай пессимистік көзқарас, себебі ол біреулікті іздеу және бейбітшілікке қол жеткізу әрекетінің өзінде парадокс бар: адамдар арасындағы ерекшеліктердің мимика арқылы жойылуы қақтығысты тудырады, ал ерекшелену емес».

So there did indeed exist "psychological laws" as Proust calls them. These laws and this system are the consequences of a fundamental reality grasped by the novelists, which Girard called mimetic desire, "the mimetic character of desire." This is the content of his first book, Deceit, Desire and the Novel (1961). We borrow our desires from others. Far from being autonomous, our desire for a certain object is always provoked by the desire of another person—the model—for this same object. This means that the relationship between the subject and the object, what Girard calls the mediator, is not direct: but unrolls within a triangular relationship of subject, model, and object. Through the object, one is drawn to the model. In fact, it is the model, the mediator who is sought. This search is called "mediation." Girard calls desire "metaphysical" in the measure that, as soon as a desire is something more than a simple need or appetite, "all desire is a desire to be", it is an aspiration, the dream of a fullness attributed to the mediator. Mediation is called "external" when the mediator of the desire is socially beyond the reach of the subject or, for example, a fictional character, as in the case of Amadis de Gaula and Don Quixote. The hero lives a kind of folly that nonetheless remains optimistic. Mediation is called "internal" when the mediator is at the same level as the subject. The mediator then transforms into a rival and an obstacle to the acquisition of the object, whose value increases as rivalry grows. This is the universe of the novels of Stendhal, Flaubert, Proust and Dostoevsky, which are particularly studied in this book. Through their characters, our own behaviour is displayed. Everyone holds firmly to the illusion of the authenticity of one's own desires; the novelists implacably expose all the diversity of lies, dissimulations, maneuvers, and the snobbery of the Proustian heroes; these are all but "tricks of desire", which prevent one from facing the truth: envy and jealousy. These characters, desiring the being of the mediator, project upon him superhuman virtues while at the same time depreciating themselves, making him a god while making themselves slaves, in the measure that the mediator is an obstacle to them. Some, pursuing this logic, come to seek the failures that are the signs of the proximity of the ideal to which they aspire. This can manifest as a heightened experience of the universal pseudo masochism inherent in seeking the unattainable, which can, of course, turn into sadism should the actor play this part in reverse. This fundamental focus on mimetic desire would be pursued by Girard throughout the rest of his career. The stress on imitation in humans was not a popular subject when Girard developed his theories, but today there is independent support for his claims coming from empirical research in psychology and neuroscience (see below). Farneti (2013) also discusses the role of mimetic desire in intractable conflicts, using the case study of the Israeli Palestinian conflict and referencing Girard's theory. He posits that intensified conflict is a product of the imitative behaviors of Israelis and Palestinians, entitling them "Siamese twins". The idea that desire to possess endless material wealth was harmful to society was not new. From the New Testament verses about the love of money being the root of all kinds of evil, to Hegelian and Marxist critique that saw material wealth and capital as the mechanism of alienation of the human being both from their own humanity and their community, to Bertrand Russell's famous speech on accepting the Nobel Prize in Literature in 1950, desire has been understood as a destructive force in all of literature – with the theft of Helen by Paris a frequent topic of discussion by Girard. What Girard contributed to this concept is the idea that what is desired fundamentally is not the object itself, but the ontological state of the subject which possesses it, where mimicry is the aim of the competition. What Paris wanted, then, was not Helen, but to be a great king like Menelaus or Agamemnon. A person who desires seeks to be like the subject he imitates, through the medium of the object that is possessed by the person he imitates. Girard claims: "It is not difference that dominates the world, but the obliteration of difference by mimetic reciprocity, which itself, being truly universal, shows the relativism of perpetual difference to be an illusion. This was, and remains, a pessimistic view of human life, as it posits a paradox in the very act of seeking to unify and have peace, since the erasure of differences between people through mimicry is what creates conflict, not the differentiation itself.

Негізгі антропология

Бұл заттардың иелігі үшін күреспен дамыған миметикалық бәсекелестік жұқпалы болғандықтан, зорлық-зомбылық қаупіне әкеледі. Жирардың өзі: "Егер қоғамда қалыпты тәртіп болса, ол бұрынғы дағдарыстың жемісі болуы керек" дейді. Антропологиялық салаға қызығушылық танытқан Жирар антропологиялық әдебиетті зерттей бастады және өзінің екінші үлкен гипотезасын ұсынды: күнәнің құрбандық қасы механизмі, ол архаикалық діннің бастауында және ол өзінің екінші кітабында баяндады – "Зорлық және қасиетті" (1972), фундаменталдық антропология туралы еңбек. Егер екі адам бір нәрсені қаласа, көп ұзамай үшіншісі, содан кейін төртіншісі келеді. Бұл процесс тез қарқын алады. Бастапқыда қалауды басқа адам қозғайды (бұйым емес), сондықтан объект тез ұмытылады және миметикалық қақтығыс жалпы антагонизмге айналады. Дағдарыстың осы кезеңінде қарсыластар бір-бірінің бір нысанаға деген құмарлықтарын емес, бір-бірінің қарсыластығын еліктейді. Олар бір мақсатпен бірге болды, бірақ қазір олар бір жауды жойғысы келеді. Осылайша, зорлық-зомбылық кездейсоқ құрбанға бағытталған және оған қарсы бір ауыздан жек көрушілік, миметикалық түрде, өседі. Жәбірленушіні аяусыз жою бір сәт бұрын барлығын билеп алған зорлық-зомбылыққа деген құмарлықты азайтады және топты кенеттен тыныштап, тыныш қалдырады. Құрбан топ алдында тұрып, бір мезгілде дағдарыстың бастауы ретінде және жаңа бейбітшілік кереметіне жауапты ретінде көрінеді. Ол қасиетті болады, яғни дағдарысты жою және бейбітшілікті қалпына келтірудің ғажайып күшін иеленеді. Жирар бұл архаикалық діннің пайда болуы деп санайды, яғни, ритуалдық құрбандық жасау бастапқы оқиғаның қайталануы ретінде, миф осы оқиғаның есебі ретінде, барлық объектілерге қол жеткізуге тыйым салатын табулар, бұл тап осы абсолютті травматикалық дағдарысқа айналған бәсекелестіктің бастауы. Бұл діни өңдеу миметикалық дағдарыстардың қайталануы барысында біртіндеп жүзеге асады, олардың шешімі уақытша тыныштық әкеледі. Салт-дәстүрлер мен табуларды әзірлеу зорлық-зомбылық туралы "эмпирикалық" білімнің бір түрін құрайды. Барлаушылар мен антропологтар осыған ұқсас оқиғаларды ешқашан көріп, дәлел келтіре алмады, олар ерте заманнан бастау алады. Алайда, "тұрақты дәлелдер" табуға болады, мысалы, жалпыға бірдей ырымдық құрбандықтар және көптеген халықтардан жиналған сансыз аңыздар. Егер Жирардтың теориясы дұрыс болса, онда біз мифтерден құрбан құдайдың кінәсін табамыз, құрбанды таңдау және оның билігін топты басқаратын тәртіпті тудыру. Жирар бұл элементтерді көптеген аңыздарда тапты, олар Одиптің осы және кейінгі кітаптарында талдағаннан басталды. Бұл мәселеде ол Клод Леви Штраусқа қарсы шығады. "Көшіп кету тетігі" деген сөз тіркесін Жирардың өзі шығарған жоқ; оны Кеннет Берк "Тұрақтылық және өзгеріс" (1935) және "Мотивтер грамматикасы" (1940) еңбектерінде бұрын қолданған болатын. Алайда, Жирар бұл ұғымды Берктен алып, оны адам мәдениетінің түсіндірмесі ретінде әлдеқайда кеңінен дамытты. "Дүние жаратылғаннан бері жасырын нәрселер" (1978) атты еңбегінде Жирар бұл жаңалықтың мәнін түсіндіреді. Жәбірленуші процесс – жануарлар мен адамдар арасындағы жоғалған байланыс, бұл принцип приматтарды адамгершілікке айналдырады. Бұл құрбандыққа шалу қажеттілігін түсінуге мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде алғашқы рәсім болып табылатын аң аулауды және жануарларды оятуды құрбандықтардың қоры немесе ауыл шаруашылығының акклиматизациясының кездейсоқ нәтижесі ретінде түсіндіреді. Бұл барлық мәдениеттің басында Дюркгейм сезінген архаикалық діннің бар екенін көрсетеді. Адамдар немесе адам топтары ритуалдар мен табуларды әзірлеу шексіз әртүрлі формаларды алады, бірақ біз байқайтын қатаң практикалық мағынаға бағынады: миметикалық дағдарыстың қайта оралуын болдырмау. Сонымен біз барлық саяси немесе мәдени институттардың бастауын архаикалық діннен таба аламыз. Мысалы, патшаның әлеуметтік жағдайы күнәнің құрбаны ретінде басталады, бірақ оның құрбандығы кейінге қалдырылады және ол бүкіл қоғамның әл-ауқаты үшін жауапты болады. Жирардтың пікірінше, түрлердің табиғи іріктеу теориясы өмір түрлерінің сансыз көп түрін түсіндіретін ұтымды принцип болған сияқты, құрбандыққа ұшырау процесі де мәдени түрлердің шексіз көп түрінің шығу тегін түсіндіретін ұтымды принцип болып табылады. Чарльз Дарвинмен салыстыру теорияның ғылыми мәртебесіне де қатысты, өйткені олардың әрқайсысы өзін эксперименттік дәлелдеуге қабілетсіз гипотеза ретінде көрсет...

Since the mimetic rivalry that develops from the struggle for the possession of the objects is contagious, it leads to the threat of violence. Girard himself says, "If there is a normal order in societies, it must be the fruit of an anterior crisis." Turning his interest towards the anthropological domain, Girard began to study anthropological literature and proposed his second great hypothesis: the scapegoat mechanism, which is at the origin of archaic religion and which he sets forth in his second book Violence and the Sacred (1972), a work on fundamental anthropology. If two individuals desire the same thing, there will soon be a third, then a fourth. This process quickly snowballs. Since from the beginning desire is aroused by the other (and not by the object) the object is soon forgotten and the mimetic conflict transforms into a general antagonism. At this stage of the crisis the antagonists will no longer imitate each other's desires for an object, but each other's antagonism. They wanted to share the same object, but now they want to destroy the same enemy. So, a paroxysm of violence will then focus on an arbitrary victim and a unanimous antipathy would, mimetically, grow against him. The brutal elimination of the victim will reduce the appetite for violence that possessed everyone a moment before, and leaves the group, suddenly appeased and calm. The victim lies before the group, appearing simultaneously as the origin of the crisis and as the one responsible for this miracle of renewed peace. He becomes sacred, that is to say the bearer of the prodigious power of defusing the crisis and bringing peace back. Girard believes this to be the genesis of archaic religion, that is, ritual sacrifice as the repetition of the original event, of myth as an account of this event, of the taboos that forbid access to all the objects at the origin of the rivalries that degenerated into this absolutely traumatizing crisis. This religious elaboration takes place gradually over the course of the repetition of the mimetic crises whose resolution brings only a temporary peace. The elaboration of the rites and of the taboos constitutes a kind of "empirical" knowledge about violence. Explorers and anthropologists have never been able to witness or bring true evidence for events similar to these, which go back to the earliest times. Yet 'indirect evidence' can be found, such as the universality of ritual sacrifice and the innumerable myths that have been collected from the most varied peoples. If Girard's theory is true, then we will find in myths the culpability of the victim god, depictions of the selection of the victim and his power to beget the order that governs the group. Girard found these elements in numerous myths, beginning with that of Oedipus which he analyzed in this and later books. On this question he opposes Claude Lévi Strauss. The phrase "scapegoat mechanism" was not coined by Girard himself; it had been used earlier by Kenneth Burke in Permanence and Change (1935) and A Grammar of Motives (1940). However, Girard took this concept from Burke and developed it much more extensively as an interpretation of human culture. In Things Hidden Since the Foundation of the World (1978), Girard develops the implications of this discovery. The victimary process is the missing link between the animal world and the human world, the principle that explains the humanization of primates. It allows us to understand the need for sacrificial victims, which in turn explains the hunt which is primitively ritual and the domestication of animals as a fortuitous result of the acclimatization of a reserve of victims, or agriculture. It shows that at the beginning of all culture is archaic religion, which Durkheim had sensed. The elaboration of the rites and taboos by proto human or human groups would take infinitely varied forms while obeying a rigorous practical sense that we can detect: the prevention of the return of the mimetic crisis. So we can find in archaic religion the origin of all political or cultural institutions. The social position of king, for instance, begins as the victim of the scapegoat mechanism, though his sacrifice is deferred and he becomes responsible for the wellbeing of the whole society. According to Girard, just as the theory of natural selection of species is the rational principle that explains the immense diversity of forms of life, the victimization process is the rational principle that explains the origin of the infinite diversity of cultural forms. The analogy with Charles Darwin also extends to the scientific status of the theory, as each of these presents itself as a hypothesis that is not capable of being proven experimentally, given the extreme amounts of time necessary for the production of the phenomena in question, but which imposes itself by its great explanatory power.

Христиандық қоғам

Жирардтың айтуынша, жақсы жаңалықтың аян кітабында зорлық-зомбылық туралы шындық екі мың жылдан бері сақталған. Ол ізгі хабардың мәтінін өз діні ретінде қабылдаған қоғамда зорлық-зомбылыққа негізделген құрбандықтар тәртібіне нүкте қойды ма? Жоқ, – деп жауап береді ол. Өйткені шындықтың әсер етуі үшін оны қабылдайтын адам болуы керек, ал адамдар осылай тез өзгеріп кетпейді. Ізгі хабардың мәтіні керісінше, құрбандықтар тәртібін ыдыратуға себеп болатын ашытқы сияқты әрекет етті. Орта ғасырлық Еуропа құрбандыққа шалушы қоғамның бейнесін көрсеткенімен, ол өз құрбандарын жек көруді және елемеуді жақсы білді. Дегенмен, құрбандық зорлық-зомбылықтың тиімділігі ешқашан азаймады, себебі білімсіздік шегінді. Жирар мұнда Батыс қоғамының ерекшелігі мен өзгеру принципін көреді, оның тағдыры бүгінде жалпы адамзат қоғамының тағдырымен біріккен. Құрбандық тәртібінің жоғалуы зорлық-зомбылықтың азаюын білдіре ме? Жоқ, мүлдем жоқ, керісінше, ол заманауи қоғамдарды уақытша тәртіп орнату үшін құрбандық зорлық-зомбылықтың көп бөлігінен айырады. «Надандық дәуірінің» тазалығы енді жоқ. Екінші жағынан, христиан діні, яһуди дінінің үлгісімен, әлемді дінсіздендіріп, табиғатпен пайдалы қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік берді. Үлкен масштабтағы миметикалық дағдарыстардың қайта жандануымен қауіпті күшейген қазіргі әлем бір жағынан өз кінәсін жылдам сезінеді, ал екінші жағынан, өте үлкен қирату күшіне ие болды, ол оны үнемі артық жауапкершілікке және азайған тазалыққа ие етеді. Мысалы, құрбандарға деген көңіл жарық қоғамның моральдық санасындағы прогреске білдірсе де, ол зорлық-зомбылықтың өршуіне әкелетін құрбандар арасындағы бәсекелестіктің формасын да алады. Жирар гуманистік бақылаушылардың оптимизмін сынап, адамның табиғи жақсылығына және оның тарихи жағдайларының прогрессивті жақсаруына (өздерінің христиандық аянды дұрыс түсінбеуіне негізделген) сенетіндерді сынайды. Керісінше, қазіргі уақыттағы ядролық тұйыққа жағдай адамның зорлық-зомбылыққа қабілеті бұрынғыдан да зор екенін көрсетеді, ал бейбітшілік – осы апаттық жойылу мүмкіндігінің нәтижесі ғана.

The evangelical revelation contains the truth on the violence, available for two thousand years, Girard tells us. Has it put an end to the sacrificial order based on violence in the society that has claimed the gospel text as its own religious text? No, he replies, since in order for a truth to have an impact it must find a receptive listener, and people do not change that quickly. The gospel text has instead acted as a ferment that brings about the decomposition of the sacrificial order. While medieval Europe showed the face of a sacrificial society that still knew very well how to despise and ignore its victims, nonetheless the efficacy of sacrificial violence has never stopped decreasing, in the measure that ignorance receded. Here Girard sees the principle of the uniqueness and of the transformations of the Western society whose destiny today is one with that of human society as a whole. Does the retreat of the sacrificial order mean less violence? Not at all; rather, it deprives modern societies of most of the capacity of sacrificial violence to establish temporary order. The "innocence" of the time of the ignorance is no more. On the other hand, Christianity, following the example of Judaism, has desacralized the world, making possible a utilitarian relationship with nature. Increasingly threatened by the resurgence of mimetic crises on a grand scale, the contemporary world is on one hand more quickly caught up by its guilt, and on the other hand has developed such a great technical power of destruction that it is condemned to both more and more responsibility and less and less innocence. So, for example, while empathy for victims manifests progress in the moral conscience of society, it nonetheless also takes the form of a competition among victims that threatens an escalation of violence. Girard is critical of the optimism of humanist observers, who believe in the natural goodness of man and the progressive improvement of his historical conditions (views themselves based in a misunderstanding of the Christian revelation). Rather, the current nuclear stalemate between the great powers reveals that man's capacity for violence is greater than ever before, and peace is only a product of this possibility to unleash apocalyptic destruction.

Экономика және жаһандану

Миметикалық теория экономиканы зерттеуде де қолданылған, әсіресе Мишель Аглиетта мен Андре Орлеанның "La violence de la monnaie" (1982) еңбегінде. Орлеан сонымен қатар Рене Жирардың "Les cahiers de l'Herne" ("Pour une approche girardienne de l'homo oeconomicus") жинағына үлес қосты. Технология философы Эндрю Фенбергтің сөзіне сәйкес:

ЮНЕСКО курьеріне берген сұхбатында антрополог және әлеуметтік теоретик Марк Анспах (Рене Жирарға арналған "Les Cahiers de l'Herne" басылымының редакторы) Аглиетта мен Орлеанның (экономикалық рационалдылықты қатаң сынаған) классикалық экономика теориясын миф ретінде қарастыратынын түсіндіреді. Анспахтың пікірінше, миметикалық бәсекелестік тудырған зорлық пен кек алудың айналма шеңбері оны жеңу және бейбіт өзара қарым-қатынасқа қол жеткізу үшін сыйлық экономикасын қалыптастырады: "Қоңсыңыздың ямс-ті ұрлап келуін күтудің орнына, бүгін оған сыйлаңыз, ал ол ертең сіз үшін солай істесін. Сіз сыйлық берген соң, ол да сізге жауап сыйлық беруге міндетті. Осылайша, сіз оң айналымды іске қостыңыз". Сыйлық тым үлкен болғандықтан, оны масқаралау үшін дамудың екінші кезеңі қажет – "экономикалық рационалдылық": бұл сатушы мен сатып алушыны ақша беруден басқа міндеттемелерден босатады. Осылайша, өзара зорлық-зомбылық құрбандық арқылы, кек алу міндеттемесі сыйлық арқылы, ал әлеуетті қауіпті сыйлық "экономикалық рационалдық" арқылы жойылады. Дегенмен, бұл рационалдық жаңа құрбандарды тудырады, өйткені жаһандану оны күйін көрсетуде.

Теология

Өздерін Жирардқа қарыздар деп есептейтін теологтардың қатарында Джеймс Элисон (түпкі күнә туралы ілімге миметикалық құштарлықтың салдарына назар аударады), Реймунд Швагер (швейцариялық теолог әріптесі Ханс Урс фон Балтазардың күнәні өтеу механизмі мен теодрамасы төңірегінде драматикалық әңгіме құрайды) және епископ Роберт Баррон (Жирард болашақта ХХІ ғасырдың шіркеу әкесі ретінде танылатынын айтқан) бар.

Бастапқылық

Кейбір сыншылар Жирар барлық құштарлықтың миметикалық екенін бірінші болып айтқанмен, ол құштарлықтың кейбір түрлері миметикалық екенін бірінші болып байқаған жоқ деп атап көрсетеді. Габриэль Тардтың "Les lois de l'imitation" (Имитация заңдары) атты кітабы 1890 жылы жарық көрген. Тард, көпшілік психологиясы, Ницше және гипнозды өзінің негізгі жолы ретінде қарастырған "миметикалық санасыздық" модернистік дәстүріне сүйене отырып, Нидеш Латуо модернистер үшін тек құштарлық ғана емес, барлық сезімдер де жұқпалы және миметикалық болып шығатынын дәлелдеді. Рене Помьер он жетінші ғасырдың ойшылы Ла Рошфуконың "Ешқандай нәрсе үлгідей жұқпалы емес" және "Егер олар ешқашан осы туралы естімеген болса, кейбіреулер ешқашан сүймеген болар еді" деп жазғанын айтады. Стефан Виноло Барух Спиноза мен Томас Гоббсты маңызды алдын бақталар ретінде қарастырады. Гоббс: "Егер екі адам бірдей нәрсені қаласа, бірақ оны екеуі де иелене алмайтын болса, олар жау болады". Спиноза: "Біз өзімізге ұқсас және біз ешқандай сезіммен қараған жоқ нәрсені қандай да бір сезімге ие болған деп ойлағанда, біздің өзімізге де осындай сезім сезіледі. Дәлел: Егер біз өзімізге ұқсас адамды қандай да бір эмоцияға ие болған деп ойласақ, бұл түсінік біздің денеміздің сол эмоцияға ұқсас өзгерісін көрсетеді". Ол Алексис де Токвильді де тізімге қосты. "Гоббстан екі жүз жыл өткен соң француз тарихшысы Алексис де Токвиль теңдіктің де қауіпті екенін айтты. Гоббс сияқты ол теңдікпен бірге миметикалық құштарлықтың артуына сілтеме жасайды". Палавер Токвильдің "Америкадағы демократия" кітабынан мынадай үзінділерді есіне алады: "Олар өздерінің жолына кедергі келтірген кейбір адамдардың артықшылықтарын жойды, бірақ олар барлығына бірдей бәсекелестікке есік ашты; кедергі өз орнын емес, нысанын өзгертті". Маурицио Мелони Жирар, Жак Лакан және Зигмунд Фрейдтің ұқсастықтарын атап өтеді. Мелони бұл ұқсастықтар үш адамның – атап айтқанда, мифологияның адамның психологиясын және мәдениетін құрылымдаудағы рөлін түсінуге бағытталған жобалары өте ұқсас болғандықтан туындайды деп мәлімдейді. Сонымен қатар, Жирар да, Лакан да осы мифтерді құрылымдық антропология көзімен қарады, сондықтан олардың ой жүйелерінің бір-біріне қатты ұқсауы таңқаларлық емес. Мелони Жирар мен Лаканның "бірдей алаңдаушылықтармен қозғалғанын және бірдей мәселелерге қызығушылық танытқанын және тартылғанын: құштарлық құрылымындағы басқаның құрамдас рөлі, әлеуметтік байланысты құрудағы қызғаныш пен бәсекелестіктің рөлі, екіжақты қарым-қатынастардағы үшбұрыштардың көбеюі, екі жұп және айналар, еліктеу және қиял, және қазіргі қоғамның дағдарысы, оның ішінде 'Эдиптің рәсімі' орналасқан" деп жазады. Кейде Жирар осындай алдыңғы қатарлыларға, соның ішінде Токвильге деген ризашылығын білдіреді. Алайда, басқа уақыттарда Жирар өзінің ерекшелігіне қатысты күшті талаптар қояды, мысалы, миметикалық бәсекелестік "адамдық қақтығыстардың жиілігі мен қарқындылығына себепкер, бірақ қызығы, ешкім бұл туралы ешқашан сөйлемейді" дейді.

Some critics have pointed out that while Girard may be the first to have suggested that all desire is mimetic, he is by no means the first to have noticed that some desire is mimetic – Gabriel Tarde's book Les lois de l'imitation (The Laws of Imitation) appeared in 1890. Building on Tarde, crowd psychology, Nietzsche, and more generally on a modernist tradition of the "mimetic unconscious" that had hypnosis as its via regia, Nidesh Lawtoo argued that for the modernists not only desire but all affects turn out to be contagious and mimetic. René Pommier mentions La Rochefoucauld, a seventeenth century thinker who already wrote that "Nothing is so infectious as example" and that "There are some who never would have loved if they never had heard it spoken of." Stéphane Vinolo sees Baruch Spinoza and Thomas Hobbes as important precursors. Hobbes: "if any two men desire the same thing, which nevertheless they cannot both enjoy, they become enemies." Spinoza: "By the very fact that we conceive a thing, which is like ourselves, and which we have not regarded with any emotion, to be affected with any emotion, we are ourselves affected with a like emotion. Proof If we conceive anyone similar to ourselves as affected by any emotion, this conception will express a modification of our body similar to that emotion." de adds Alexis de Tocqueville to the list. "Two hundred years after Hobbes, the French historian Alexis de Tocqueville mentioned the dangers coming along with equality, too. Like Hobbes, he refers to the increase of mimetic desire coming along with equality." Palaver has in mind passages like this one, from Tocqueville's Democracy in America: "They have swept away the privileges of some of their fellow creatures which stood in their way, but they have opened the door to universal competition; the barrier has changed its shape rather than its position." Maurizio Meloni highlights the similarities between Girard, Jacques Lacan and Sigmund Freud. Meloni claims that these similarities arise because the projects undertaken by the three men—namely, to understand the role of mythology in structuring the human psyche and culture—were very similar. What is more, both Girard and Lacan read these myths through the lens of structural anthropology so it is not surprising that their intellectual systems came to resemble one another so strongly. Meloni writes that Girard and Lacan were "moved by similar preoccupations and are fascinated by and attracted to the same kind of issues: the constituent character of the other in the structure of desire, the role of jealousy and rivalry in the construction of the social bond, the proliferation of triangles within apparently dual relations, doubles and mirrors, imitation and the Imaginary, and the crisis of modern society within which the 'rite of Oedipus' is situated." At times, Girard acknowledges his indebtedness to such precursors, including Tocqueville. At other times, however, Girard makes stronger claims to originality, as when he says that mimetic rivalry "is responsible for the frequency and intensity of human conflicts, but strangely, no one ever speaks of it."

Дәлелдерді қолдану

Жирар өзінің көзқарасын ғылыми негіздемемен түсіндірді: «Олай болса, біздің теориямызға кез келген ғылыми гипотезаға қарағандай қарау керек». Рене Помьер Жирар туралы «Жирар ағартылғаннан гөрі жалынды» деген ирониялық атаумен кітап жазды, онда Жирардың мифтер мен Киелі кітаптардағы оқиғаларды интерпретациясы – оның маңызды тұжырымдарының негізі – көбінесе субъективті екенін айтады. Мысалы, Жирар шәкірттердің Исаға қарсы шыққанын атап көрсетеді. Петір отпен жылынып, ал от әрқашан қауым құрайды, қауымдар еліктеу тілегін тудырады, демек Петір Исаға қарсы белсенді түрде күресіп, оның өлімін тілейді. Помьердің сөзіне қарағанда, Жирар Ізгі хабарларда айқышқа хеуелдеуді таза адамның ісі ретінде көрсетеді, Мәсіхтің адамзаттың күнәлары үшін өлгені туралы ешқандай көрсетім жоқ, бұл Марк 10:45 және Матай 20:28-ге қайшы келеді. Помьердің айтуынша, бұл әдеби мәтіндерді түсіндіруге де қатысты. Мысалы, Мольердің Дон Жуаны тек аралас себептермен бір ғана махаббат нысанына ұмтылады, Жирардың айтуынша, барлығына емес. Сол сияқты, Санчо Панза аралды қалады, себебі ол Дон Кихоттан романтикалық сезімге ие болған жоқ, оған арал уәде етілген еді. Достоевскийдің «Мәңгілік күйеу» романында Павел Павлович Велтчанинов оның бәсекелесі болмас бұрын он жыл үйленген, сондықтан Велтчанинов Павелдің тілегі үшін маңызды емес. Осыған байланысты, көптеген ғалымдар Жирардың жазбалары ғылым емес, метафизика деп санайды. Тарихшы Хейден Уайт «Этнологиялық «жалған» және мистикалық «ақиқат»» атты мақаласында осы пікірді білдірді; бельгиялық антрополог Люк де Хьюш «L'Evangile selon Saint Girard» («Сент Жирардың Ізгі хабары») атты еңбегінде ұқсас тұжырым жасады; ал Жан Греиш Жирардың ойлауын гнозистің бір түрі деп қарастырады.

Мимикалық емес қалаулар

Рене Помьер Жирардтың барлық құштарлық миметикалық деген пікірінің бірнеше мәселелерін атап көрсетті. Біріншіден, осыған сүйенгенде, репрессивті қоғамдағы гомосексуализм сияқты тыйым салынған құштарлықтардың пайда болуын түсіндіру өте қиын. Екіншіден, кез келген жағдайда көптеген потенциалды делдалдар болады, яғни жеке адам олардың арасынан таңдау жасауы керек; демек, шынайы таңдау мүмкін, немесе теория шексіз регреске алып келеді. Үшіншіден, Жирард жаңалыққа орын қалдырмайды: әлбетте, біреу жаңа нысанды алғашқы болып қалауы керек, тіпті кейін басқалар осы трендті ұстанса да. Сонымен қатар, соңғы қарсылық түпкі күнәнің, одан кейін туындаған барлық құштарлықтардың бастапқы себебін ескермейді, ал Жирард оны анық растайды. Дегенмен, Жирардтың түсіндіруінше, түпкі күнә тек біздің еліктеуге бейімділігімізді ғана түсіндіреді, бірақ еліктейтін құштарлықтарымыздың нақты мазмұнын емес. Осылайша, түпкі күнә туралы доктрина алғашқы үлгінің қалай құштарлықты пайда етіп, кейін басқалар оған еліктегенін түсіндірмейді.

Пайдалы еліктеу

Жирардтың мансабының басында пайдалы еліктеуге орын жоқ еді. Жан Мишель Огурлиан қарсылық білдірді: «Еліктеу толығымен бейбіт және пайдалы болуы мүмкін; Мен өзімді басқа адам деп санамаймын, оның орнын бағындыруды қаламаймын. Осы еліктеу мені әлеуметтік және саяси мәселелерге сезімтал етуі мүмкін». Ребекка Адамс Жирардтың теориясы зорлыққа бейімделгендіктен, ол өзінің теориясымен «ақталушыны» жасап алды: оң мимезистің ақталушысы. Адамс Жирардтың теориясын қайта қарауды ұсынды, онда махаббатқа негізделген мимезис немесе, оның пікірінше, шығармашылық мимезис қарастырылуы керек. Соңғы кезде Жирард оң еліктеуге мүмкіндік берді. Бірақ Адамс ескерткендей, түзетілген теорияның мәдениеттің пайда болуы туралы бұрынғы тұжырымдарымен сәйкестігі анық емес. Егер пайдалы еліктеу мүмкін болса, онда мәдениеттің ақталу арқылы тууы міндетті емес; олар денсаулы эмуляция арқылы да пайда болуы мүмкін. Нидеш Лоуту миметикалық жұқпаның денсаулы жағын одан әрі дамытады, «қоғам» құруда «күлкіні» және «еркін қарым-қатынастың» басқа да түрлерін бағалайтын Ницше философиялық дәстүрін пайдаланады.

Антропология

Түрлі антропологтар Жирардтың тұжырымдамаларын дауға салған. Мысалы, Элизабет Трауб бізге Жирард Эванс Притчард және компаниядан алған деректерді түсінудің басқа да жолдары бар екенін еске салады – бұл нақты мәдениеттің амалдарымен үйлесетін жолдар. Бірқалыпты тәсілді қолдану арқылы Жирар "мәдени өнімдер туралы бізге ештеңе айта алмай қалады, себебі ол оларды жасаған мәдениеттерді жоқ етіп жіберді".

Дін

Жирардтың еңбегіне қатысты негізгі сын көздерінің бірі – оның яһуди-христиандық мәтіндерді басқа діндермен салыстыруы жеткіліксіз деп санайтын зиялылар. Сонымен қатар, Мәсіх оқиғасын тек қана адамның іс-әрекеті ретінде түсіндіру, оның күнәдан құтылумен ешқандай байланысы жоқ деген пікір, Інжілдерде айтылған нәрсеге сәйкес келмейді деп есептейтіндер де бар.

Жеке өмір

Рене Жирардтың әйелі Марта (туған есімі МакКаллоу) американдық болды; олар 1952 жылдан бастап оның өліміне дейін үйленген. Олардың екі ұлы болды: Мартин Жирар (1955 ж.т.) және Дэниел Жирар (1957 ж.т.), сондай-ақ қызы Мэри Браун Жирар (1960 ж.т.). 1961 жылы алғашқы кітабына дайындалып жатқанда, Жирардың Достоевскийді оқуы оны агностицизмнен христиандыққа келтірді. Өмірінің соңына дейін ол Рим католигі болып қалды. 2015 жылдың 4 қарашасында Жирар Калифорния штатының Стэнфорд қаласындағы үйінде 91 жасында қайтыс болды.