Кіріспе

Адамдарды таңбалау олардың мінез-құлқын өзгертеді. Таңбалау теориясы, адамның өзіндік санасы мен мінез-құлқы, оларды сипаттауға немесе жіктеуге қолданылатын терминдер арқылы анықталуы немесе әсер етуі мүмкін деп болжайды. Бұл теория өзін-өзі орындалатын болжам және стереотиптер тұжырымдарымен байланысты. Таңбалау теориясы, бұрмашылықтың ішінде жатпайтынын, керісінше, көпшіліктің азшылықтарды немесе стандартты мәдени нормалардан ауытқушы саналатын адамдарды теріс таңбалауға бейімділігіне назар аударады. Бұл теория 1960 және 1970 жылдары кең таралды, сондай-ақ теорияның өзгертілген түрлері дамыды және қазірге дейін қолданылып келеді. Стигма – адамның өзіндік түсінігі мен әлеуметтік жекелігін өзгертетін күшті теріс таңба. Таңбалау теориясы әлеуметтік құрылым және символдық өзара әрекеттесу талдауымен тығыз байланысты. Ол, балалардың алдымен адамдарды, содан кейін заттарды тану жолын көрсетті. Мидтің пікірінше, ойлау – бұл әлеуметтік және прагматикалық процесс, ол екі адамның проблеманы шешу жолдарын талқылау моделіне негізделген. Мидтің орталық тұжырымдамасы – жеке тұлға, ол жеке тұлғаның өзін-өзі тануынан және өзінің бейнесінен тұрады.

Фрэнк Танненбаум

Фрэнк Танненбаум "тегтеу" идеясын алғаш рет енгізді. Керри Таунсенд (2001) Танненбаумның еңбегі криминологиядағы революция туралы былай деп жазады: "Фрэнк Танненбаумның теориялық моделінің тамыры, "жамандықтың қаһарлануы" немесе таңбалау теориясы ретінде белгілі, отызыншы жылдардың ортасы мен соңында пайда болды. Осы кезде "Жаңа мәміле" заңнамасы Ұлы депрессияның ауыртпалығын жеңе алмады, және АҚШ-қа иммиграция азайып бара жатқанмен, жалғасты. Қоғамдық ахуал үкіметке деген көңілі толмаушылыққа толы болды. Сыныптық құрылым мәдени оқшауланушылықпен сипатталды; мәдени релятивизм әлі қалыптаспаған еді. "Кәсіптік реформалар мен ірі бизнесті бақылауға қарамастан, сыныптық құрылымның сақталуы айқын болды". Танненбаум қылмыстық мінез-құлықты талқылайды, оның ішінде қылмысты кәсіби жол немесе мансап ретінде таңдайтындарға ерекше назар аударады. Ол қылмыскерлерді алты түрге жіктеді: эпизодтық, қаржылық мүддеде жасалған, сарандықпен айналысатын, бей-жайсыздан жасалған, психикалық аурулары бар және кәсіби. Фрэнк Танненбаумның таңбалау теориясының түсіндірмесі полицияның балалармен өзара әрекеттесуінің теріс салдарларын көрсетті, ол жастарды қамау "жамандықтың қаһарлануына" алып келеді деп дәлелдейді. Оның зерттеулері көрсеткендей, жастардың қамауға алынып, қылмыскер деп таңбалануы олардың өзіндік санасын сол таңбаға сәйкес қалыптастырады.

Эдвин Лемерт

Эдвин Лемерт былай деп жазады: "Оның іс-әрекеттері қайталанады және субъективті түрде ұйымдастырылып, белсенді рөлдерге айналады, сондай-ақ мәртебе берудің әлеуметтік өлшемшарты болады. Егер адам өзінің бұрмаланған мінез-құлқын немесе оған негізделген рөлін қорғану, шабуыл жасау немесе осы мінез-құлыққа қоғамның ашық және жасырын реакциясынан туындаған проблемаларға бейімделу үшін пайдалана бастаса, онда оның бұрмалануы екіншілік болып саналады."

Хауард Бекер

Лемерт белгілеу теориясының негізгі тұжырымдамаларын енгізген болса, олардың мұрагері Говард Бекер болды. Ол алдымен өзі бір кезде жұмыс істеген би музыканттарын зерттеу барысында адамның ауытқушы рөлді қалай қабылдағанын сипаттады. Кейін ол марихуана шегушілердің жеке басын зерттеді. Бұл зерттеу 1963 жылы жарық көрген «Шеттен келгендер» атты еңбегінің негізі болды. Бұл еңбек социологтар арасындағы белгілеу теориясы қозғалысының манифестіне айналды. Өзінің кіріспесінде Беккер былай деп жазады: «Әлеуметтік топтар ережелер жасау арқылы ауытқушылықты тудырады, олардың бұзылуы ауытқушылықты құрайды, және осы ережелерді нақты адамдарға қолданып, оларды шеттен келгендер деп белгілейді. Осы тұрғыдан алғанда, ауытқушылық – адамның жасаған әрекетінің қасиеті емес, керісінше, басқалардың «құқық бұзушыға» қатысты ережелер мен санкцияларды қолдануының салдары болып табылады. Ауытқушы – дегеніміз, осы белгі сәтті таңылған адам; ал ауытқушы мінез-құлық – адамдар осылай деп атаған мінез-құлық». Беккердің өте танымал көзқарастары көптеген сынаптарға ұшырады, олардың көпшілігі оны басқа биологиялық, генетикалық факторлардың және жеке жауапкершіліктің ықпалын ескермегені үшін айыптады. 1973 жылы қайта басылған еңбегінде ол сыншыларына жауап берді. Ол былай деп жазды: «Әлеуметтанушылар қоғамды зерттеуге берілгенмен, көбінесе тым жақыннан қарап кетпеуге тырысады. Керісінше, мен зерттейтінімізді ұжымдық әрекет ретінде қарастыруды жөн көремін. Адамдар, Мид пен Блюмердің көрсеткеніндей, бірге әрекет етеді. Олар өз ісін басқалардың бұрын жасаған, қазір жасап жатқан және болашақта жасай алатын істерін ескере отырып істейді. Адам өзінің әрекетін басқалардың әрекеттерімен үйлестіруге тырысады, дәл сол сияқты олардың әрқайсысы өз әрекеттерін өзі көрген және басқалардан күткен нәрселерге қарай өзгертеді».

Альберт Мемми

Альберт Мемми "Колонизатор мен отарланғандар" (1965) еңбегінде бір топтың екінші топқа үстемдігі арқылы туындаған әлеуметтік таңбаның терең психологиялық әсерін сипаттады. Ол былай деп жазды: "Қысым қаншалықты ұзаққа созылса, соғұрлым терең әсер етеді ол (қорланған адамға). Ол оған соншалықты үйреніп кетеді, оны өзінің табиғатының бір бөлігі деп санайды, қабылдайды және одан құтылу мүмкін емес деп ойлайды. Осы қабылдану – қысымның шыңы. "Басымдық құрған адам" (1968) еңбегінде Мемми стигматикалық таңбалаудың себептерін қарастырды: ол құрбанды қанауды немесе қылмысты деп тануды ақтауға қызмет етеді. Ол былай деп жазды: "Неге айыптаушы өзін ақтау үшін айыптауға міндетті сезінеді? Өйткені ол өзін құрбаны алдында кінәлі сезінеді. Себебі ол өзінің көзқарасы мен мінез-құлқының негізінен әділетсіз және жалған екенін түсінеді. Дәлел? Көбінесе жаза бұрыннан-ақ берілген. Расизмнің құрбаны қазірдің өзінде ар-ұятсыздық пен қысымның ауыр салмағымен өмір сүруде. Мұндай жаза мен қайғыны ақтау үшін рационализация процесі іске қосылады, ол гетто мен отаршылдықты түсіндіруге бағытталған. Стигматикалық таңбалаудың мәні – ішкі кемшіліктерді табу: "Бұл адамдарда бірдеңе дұрыс емес болуы керек. Әйтпесе, неге біз оларды осылай жамандыққа тосамыз?"

Эрвинг Гоффман

Мүмкін, таңбалау теориясына ең маңызды үлес қосқан – Америка әлеуметтану қауымдастығының (ASA) президенті және Американың ең көп сілтеме жасалған әлеуметтанушыларының бірі Эрвинг Гоффман. Оның ең танымал кітаптары: «Күнделікті өмірде өзіндік таныстыру», «Әрекеттесу ритуалы» және «Жүйелік талдау». Дегенмен, оның таңбалау теориясына қосқан ең маңызды үлесі – 1963 жылы жарық көрген «Стигма: Бұзылған сәйкестікті басқару туралы жазбалар». ' 'Бөлінген әлемде өмір сүретін девианттар өз әлемін былай бөледі: (1) ашылған жағдайда жаза мен қауіпті білдіретін тыйым салынған орындар; (2) сол сияқты адамдарға қиындықпен төзімділік танылатын орындар; және (3) өзіңнің кім екеніңді жасырудың қажеті жоқ, ашық көрсетуге болатын орындар. Бұл, девианттық рөлді қабылдау процесін ең айқын және көрнекі түрде сипаттайды. Биліктің тыйым салынған мінез-құлықты қылмысты деп жариялауы екі түрлі әсер етеді: көпшілікті осы мінез-құлықтан алшақ ұстайды, бірақ сонымен қатар девианттық жеке тұлғаларды құруға жаңа мүмкіндіктер береді. Оның айтуынша, «ұқсастық» (affinity) тұжырымы осы мінез-құлыққа деген құштарлықты түсіндіруге көмектеспейді. «Оның орнына, оны жеке және әлеуметтік жағдайлардың нәтижесінде туындайтын табиғи өмірбаяндық бейімділік ретінде қарастыруға болады, ол бағытты ұсынады, бірақ оған мәжбүрлемейді».

"Адамның психикалық ауруы"

Әлеуметтік құрылымдағы девиантты мінез-құлық қоғамдағы таңбалау процесінде маңызды рөл атқарады. Бұл процесс криминалдық девиантты мінез-құлықты ғана емес, яғни әлеуметтік нормаларға сәйкес келмейтін мінез-құлықты таңбалауды, сонымен қатар "психикалық аурулардың" стереотиптік немесе стигматизацияланған мінез-құлықтарын көрсететін белгілерді де қамтиды. 1961 жылы Томас Сзас «Психикалық ауру туралы миф» еңбегінде: «Кім кімді қиындық тудыратын немесе психикалық ауру деп анықтайды? Алғаш сөзді қолға алған адам екіншісіне шындықты таңдайды; осылай анықтаған адам билік етеді және өмір сүреді; ал анықталған адам бағындырылады және тіпті өлтірілуі мүмкін». Томас Дж. Шефф «Психикалық аурумен болу» еңбегінде психикалық аурудың тек қоғамдық ықпалдың нәтижесінде пайда болатынын айтып, психикалық ауру туралы қалыпты түсініктерге қарсы шықты. Ол қоғамның белгілі бір әрекеттерді девиантты деп қарастыратынын және осы әрекеттерді түсіну үшін оларды көрсететін адамдарға көбінесе психикалық ауру таңбасын қоятынын айтты. Содан кейін бұл адамдарға белгілі бір күтулер жүктеледі және уақыт өте келе олар оларды орындау үшін бейсана түрде мінез-құлқына өзгеріс енгізеді. Диагноз қойылған адамдарда әртүрлі психикалық аурулардың критерийлері үнемі орындалмайды, себебі олардың барлығы бірдей бұзылыстан зардап шегеді, олар жай ғана орындалады, өйткені «психикалық аурулар» белгілі бір жолмен әрекет ету керек деп санайды, сондықтан уақыт өте келе солай етеді. Шефф теориясының көптеген сыншылары болды, ең бастысы Уолтер Гоув, ол Шеффке қарама-қарсы, дерлік толыққанды қарсы теориямен таласты; ол қоғамның «психикалық ауруларға» ешқандай әсері жоқ деп сенді. Керісінше, «психикалық ауру» туралы қоғамдық пікірлер осы адамдардың мінез-құлқының тікелей нәтижесі болып табылады. Көптеген әлеуметтанушылардың таңбалау және психикалық ауруға деген көзқарасы Гоув пен Шеффтің екі полюсінің арасында қалды. Екінші жағынан, қоғамның «есінен жаңылысқан» адамдарға деген жағымсыз көзқарасы оларға әсер еткенін жоққа шығаруға болмайды. Шындығында, таңбалау «психикалық ауру» деп аталатын мәселелерді күшейте түсіп, ұзаққа созуы мүмкін, бірақ бұл толық себеп емес. Осы бағытта көптеген зерттеулер жүргізілді. Мысалы, бірнеше зерттеулер көрсеткендей, көптеген адамдар психикалық аурумен ауыратын адамды есірткіге тәуелді, бұрын сотталған немесе жезөкше ретінде қарауға қарағанда, одан да қорлаушылықпен байланыстырады (мысалы: Brand & Claiborn 1976). Сонымен қатар, Пейджтің 1977 жылғы зерттеуі «бұрынғы психиатриялық науқас» деп өзін жариялағандарға пәтер жалға беру немесе жұмысқа орналасу мүмкіндігінің әлдеқайда төмен екенін көрсетті. Бұл зерттеулер мен оларға ұқсас ондаған зерттеулер таңбалаудың психикалық ауруларға қатты әсер ететінін көрсетеді. Алайда, таңбалау психикалық аурудың белгілерінің жалғыз себебі екені дәлелденбеді. Пегги Тойтс (1999) «Психикалық ауруларға әлеуметтанулық көзқарас» мақаласында психикалық аурумен ауыратын адамды таңбалау процесін талқылайды. Томас Шеффтің (1966) теориясын негізге ала отырып, Тойтс психикалық ауру деп таңбаланған адамдардың стереотиптік бейнесінде болжауға болмайтын, қауіпті және өздеріне қамқорлық жасай алмайтын адамдар бейнеленгенін айтады. Ол сондай-ақ «девиантты деп таңбаланып, девиантты ретінде қаралатын адамдар девиантты болады» деп мәлімдейді. Бұл мәлімдемені екі процеске бөлуге болады: бірі – өзін-өзі таңбалаудың әсері, екіншісі – жеке тұлғаның таңбасына негізделген қоғамнан ерекшеленген қарым-қатынас. Сондықтан, егер қоғам психикалық ауруды болжауға болмайтын, қауіпті және басқаларға тәуелді деп санаса, онда психикалық ауруы жоқ, бірақ осындай деп таңбаланған адам психикалық ауруға шалдығуы мүмкін. «Психикалық ауру» таңбасы адамға психотерапия немесе дәрі-дәрмек сияқты көмекке жүгінуге көмектесуі мүмкін. Таңбалау стигма тудыруы мүмкін, бірақ оны таққандарды дұрыс емделуге және (ұсынылған) жазылуға бастауы да мүмкін. Егер біреу «психикалық ауру» дегеніміз диагностикалық критерийлер жиынтығын орындаудан гөрі көп нәрсе деп есептесе (Шефф жоғарыда айтқандай), онда «психикалық ауру» деп таңбаланған, көмекке мұқтаж адамдар бар екеніне де келіседі. Егер «бізде» оларды жіктеудің (осылайша, таңбалаудың) жолы болмаса, бұл мүмкін емес деп айтылды, бірақ осы құбылыстарға категориялық жіктемелер мен диагностикалық терминдерді қолданбайтын көптеген тәсілдер бар, мысалы, спектрлік немесе континуумдық модельдер. Мұнда адамдар әртүрлі өлшемдер бойынша өзгереді және әрбір өлшемде әркім әртүрлі нүктеде орналасады. «Жұмсақ» таңбалауға қарсы «қатаң» таңбалауды жақтаушылар психикалық аурудың жоқ деп санайды, ол тек әлеуметтік тәртіп нормаларынан ауытқу болып табылады, бұл адамдар психикалық ауруға сенеді. Олар оларды әлеуметтік құрылымдық аурулар және психотикалық бұзылыстар деп қарастырады.

Жаңартылған таңбалау теориясы

Брюс Линк және оның әріптестері (1989) психикалық науқастарға таңбалаудың қандай әсер ететінін көрсеткен бірнеше зерттеу жүргізді. 1987, 1989 және 1997 жылдары өткен бұл зерттеулер арқылы Линк «өзгертілген таңбалау теориясын» дамытты, онда таңбалауға байланысты күтулердің үлкен теріс әсер ететіні, мұндай күтулердің көбінесе науқастардың қоғамнан шеттелуіне себеп болатыны, ал психикалық ауруы бар деп таңбаланған адамдардың қоғамда тұрақты түрде ұсақ-түйексіз жолдармен қабылдана бермейтіні, бірақ осының бәрі жиынтық алғанда олардың өзіне қатысты түсініктерін күрт өзгерте алады. Олар қоғамның оларға деген теріс реакцияларын күтіп қана қоймай, соны сезінеді, бұл олардың өмір сапасына зиян келтіруі мүмкін.