Кіріспе
Судачи (Citrus sudachi; Жапонша: スダチ немесе 酢橘) – жапондық текті, кішкентай, дөңгелек, жасыл цитрус жемісі. Ол Жапонияның Токусима префектурасының арнайы өнімі болып табылады. Бұл қышқыл цитрус, жеміс ретінде желмейді, бірақ лимон немесе лаймның орнына тағамдардың дәмін беру үшін қолданылады. Генетикалық талдаулар оның юзу және кожи мен тачибана апельсініне ұқсас тағы бір цитрус араласуынан пайда болғанын көрсетеді.
Sudachi (Citrus sudachi; Japanese: スダチ or 酢橘) is a small, round, green citrus fruit of Japanese origin that is a specialty of Tokushima Prefecture in Japan. It is a sour citrus, not eaten as fruit, but used as food flavoring in place of lemon or lime. Genetic analysis shows it to be the product of a cross between a yuzu and another citrus akin to the koji and tachibana orange.
Жалпы
Жапонияның кейбір аймақтарында ғасырлар бойы өсіріліп, сол елде юзу сияқты жақсы танылған бұл өсімдік, мацутаке саңырауқұлағын жеудің "ажырамас серігі" деп есептеледі. Понзу (ポン酢) – сірке суының орнына қолданылатын, қысылған цитрус шырыны, оған судачитан басқа ащы апельсиндердің (кабосу немесе юзу шырыны, сондай-ақ дайдай) шырындары да кіреді. Бұл жеміс Токусима префектурасының ерекшелігі және символы болып табылады, ол Жапониядағы судачи жемісінің 98%-ын өндіреді. Ең көп өнім беретін аймақтар – Камияма-чо кенті мен Санагучи-сон ауылы, 2008 жылғы статистика бойынша олар префектураның жылдық өнімінің шамамен жартысын құрайтын 1-ші және 2-ші орындарда тұр. Өсімдіктің мамыр және маусым айларында гүлдейтін ақ гүлдері болады. Жемістері шоғырлар немесе тығыз топтамалар түрінде пайда болады және күзде жиналады. Судачи жемістері ақырында сары-жасыл түске енсе де, көбінесе жасыл күйінде жиналып, қолданылады. Олардың ішінде жасыл полиэмбриосы бар ірі, тегіс тұқымдары бар. Қышқыл судачи жемісін толығымен жемейді, әдетте лимон немесе лайм сияқты тағамға дәм беру үшін сығып алады. Бұл жеміс Перудің Пиура аймағында да өсіріледі.
Жіктеу
Оның түр атауын Мицутаро Ширай жариялаған (1933), бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі, тіпті бұл номенклатураны әдеттен немесе тарихи себептермен қолданса да, оны толыққанды түр деп санамайды, ал егер оны сорт немесе белгісіз текті гибрид деп қарастырады. Бұл ДНК зерттеулерімен расталғандай көрінеді; жақында жасалған генетикалық талдау оның гибрид екенін көрсетті, ата-аналарының бірі юзу, ал екіншісі – кожи және тачибана апельсинінің белгісіз туысы болып табылады.
Фитохимия
Лимон және лайм шырындарында көп кездесетін флавоноид эриоцитрин судачи шырынында салыстырмалы концентрацияларда кездеседі, бірақ юзу немесе кабосу шырындарында жоқ. Сондай-ақ, неоэриоцитрин (бергамот дакиге тән) судачи шырыны мен қабығында табылады. Эриоцитрин – липидтердің пероксидациясына қарсы күресетін антиоксидант, ал неоэриоцитрин сияқты аллергия және атеросклерозға қатысты липоксигеназалардың түзілуін тежейді. Сондай-ақ, флавоноид нарирутин – Вакаяма префектурасының ерекше цитрус жемісі жабара шырынындағы белсенді химиялық зат, ол тозаңға аллергияның әсерін азайтуға көмектеседі. Жабараның жарнамасында оның құрамында юзуге қарағанда 6 есе көп нарирутин бар делінген, бірақ судачи шырынында да юзу шырынынан шамамен 3 есе көп нарирутин бар (100 мл-ге 20,1 мг, ал юзуде 6,6 мг). 2006 жылы Токусима университетінің зерттеу тобы осы жемістің қант диабетімен ауыратын науқастардағы қандағы глюкоза деңгейін төмендетуге тиімді екенін көрсететін есеп жариялады. Зерттеушілер бір жыл бойы егеуқұйрықтарға судачи қабығын бергенде, олардың қандағы глюкоза деңгейі төмендегенін және денсаулығының жақсарғанын анықтады.