Кіріспе

105 ж.б.з. кембрий соғысының шайқасы

Араузио шайқасы 105 жылдың 6 қазанында Араузио қаласының (қазіргі Оранж, Воклюз) және Рона өзені арасындағы аумақта болды. Проконсул Квинт Сервилий Кепион мен консул Гней Маллий Максимус басқарған екі рим әскері Боорикс басқарған кимврлер мен Тевтобод басқарған тевтон тайпаларымен шайқасты. Рим қолбасшыларының арасындағы келіспеушіліктер олардың әскерлерінің үйлесімді әрекеттесуіне кедері келтірді, нәтижесінде біріккен кимвр-тевтон күштері оларды талқандады. Римдіктердің 40 мыңнан астам қосалқы әскермен бірге 80 мыңға жуық легионері қаза тапқан деп есептеледі. Барлық әскерлердің жалпы саны 120 мыңға жуық сарбазды құрады. Зардап шегу мөлшері бойынша бұл шайқас ежелгі Рим тарихындағы ең ауыр жеңіліс ретінде танылады, тіпті Канна шайқасынан да басым. Классикалық тарихшылардың мәлімдемесіне сәйкес, осы апаттың тікелей салдарынан рим әскері Гай Марий кезінде рим легиондарының ұйымдастырылуы мен толықтырылуына қатысты реформалар арқылы қайта құрылды, бұл реформалар келесі ғасырлар бойында негізінен өзгеріссіз сақталды. Бірақ, кейбір заманауи тарихшылар Марий кезіндегі күрт реформалардың болғанын жоққа шығарады.

Кіріспе

Галлия мен оның маңындағы аумақтар арқылы Кимбри тайпасының көшіп-қонуы күш тепе-теңдігін бұзды және басқа тайпаларды, мысалы, Хельветилерді римдіктермен қақтығысқа итермеледі немесе тудырды. Рим әскерлеріне жасалған шабуыл мен Толоса (қазіргі Тулуза) қаласының уақытша көтерілісі рим әскерлерін аймаққа сегіз мыңдық күшпен жұмылдыруға мәжбүр етті. Толосаны қайта басып алғаннан кейін проконсул Квинт Сервилий Кепион кімбрилердің Рим аумағына қайта оралатынын күту үшін қорғаныс стратегиясын қабылдады. 105 жылдың 6 қазанында олар солай істеді. Шайқас басталмас бұрын римдіктер қиын жағдайға түсті. Сол жылғы екі консулдың үлкені Публий Рутилий Руф – тәжірибелі және жоғары наградаланған әскер, соңғы соғыста Нумидиядағы ардагер, бірақ ол әскери науқанды өзі басқармады, ал оның тәжірибесіз, сыналмаған әріптесі Гней Маллий Максим легиондарды солтүстікке қарай жетектегенде Римде қалды. Рутилийдің өзі басшылықты қабылдамауының себептері белгісіз: мүмкін, ол Гай Мариуспен достығы үшін саяси қарсылыққа тап болды, немесе Маллий Максимнің өзіне де даңққа ие болу мүмкіндігін беруі керек деп ойлады, немесе ол уақытша ауру болды. Жылдың консулы ретінде Максим Каепиодан жоғары тұрғандықтан, заң бойынша біріктірілген әскерлердің бас қолбасшысы болуы керек еді. Алайда, Максим *novus homo* болғандықтан және римдік аристократиясының тектілігінен айырылғандықтан – әскери тәжірибесіздігіне қоса – Каепион оның астында қызмет етуден бас тартып, өзеннің қарсы бетінде лагерь құрды.

Шайқас

Римдіктер мен Цимбри арасындағы алғашқы қақтығыс, Марк Аврелий Скавр басқарған шалғайдан келген күзет тобы Цимбридің алғы шебімен кездескен кезде болды. Рим әскері толығымен жеңіліске ұшырады, легат тұтқындалды және патша Бойорикс алдына жеткізілді. Скавр тұтқындалуына мойынсұнбады және Бойорикске рим әскерлері халқын жоймас бұрын кері қайтуға кеңес берді. Цимбри патшасы бұл сұмдыққа ашуланып, Скаврды өлімге кесті. Кейпио, алайда, Сенаттан тікелей бұйрық алғаннан кейін ғана өзеннен өтті, бірақ содан кейін де жеке лагерь құруды талап етті және Маллиус берген бұйрықтарды елемеді. Тарихшы Теодор Моммсеннің сөзіне сүйенсек, Кейпио, Максимустың келіссөздерде сәттілікке жететініне және сәтті нәтиже үшін барлық құрметті өзіне тарта алатынына үміттене отырып, 6 қазан күні Цимбри лагеріне бір жақты шабуыл жасады. Бірақ, Кейпионың күштері шабуылдың асығыс болуы мен Цимбрилердің қорғанысқа берілгендігінен құрылысқа ұшырады. Цимбрилер қорғанысы нашар қалған Кейпионың лагерін тонады. Кейпионың өзі шайқастан ешқандай жарақатсыз құтылды. Оңай жеңіске жеткен Цимбрилер енді Максим басқарған әскерді жоюға кірісті. Бұрыннан қолбасшылардың арасындағы жанжалдардан әлсіреген рим әскері өз серіктерінің толықтай қырылуын көрді. Басқа жағдайда әскер қашуға тырысқан болар, бірақ лагердің дұрыс емес орналасуы оларды өзенге қарай артқа тастады. Көптегендер сол бағытта қашуға тырысты, бірақ қару-жарақтарымен өзеннен өту қиын болды. Римдіктердің өте азы ғана құтыла алды. Бұл, әдетте, нақты әскер санынан кем емес, қызметшілер мен лагерь ілесушілерін де қамтиды. Ливий Валериус Антиасқа сілтеме жасай келтірген мәліметтерге сәйкес, римдіктер 80 000 сарбаз бен 40 000 қызметші және лагерь ілесушілерін жойды.

Салдары

Рим соғысқа құмар халық болғандықтан, әскери сәтсіздіктерге дағдыланған еді. Дегенмен, Араузиодағы апатқа ұшыраған жеңілістер тізбегі Рим халқы үшін үлкен алаңдаушылық тудырды. Бұл жеңіліс оларды тек қана адам күшінің жетіспеушілігімен және әскери жабдықтарының жоғалуымен ғана емес, сонымен қатар қазір қорғалмаған Альпілік өткелдердің ар жағында орналасқан қауіпті жаумен қалдырды. Римде бұл жеңіліске рим әскерінің кемшілігі емес, Кейпионның мақтандығы себеп болды деп кеңінен ойланды, және билеуші топтарға халықтың наразылығы күшейді. Кімбрилер келесіде Арверни тайпасымен шайқасты, және ауыр күрес өткеннен кейін Италияға бірден шабуыл жасаудың орнына Пиреней тауларына бет бұрды. Бұл римдіктерге қайта ұйымдасып, жаңа басшыларды сайлауға уақыт берді. Аристократтар мен қара халықтың арасында үлкен шығын келтірген апатты жағдай Рим Сенатын және халқын бейбіт уақыттағы заңдық шектеулерден бас тартуға мәжбүр етті, бұл заң адамға алғашқы консулдығынан он жыл өткен соң ғана екінші рет консул болуға рұқсат бермейтін еді. Олар білікті генерал Гай Мариусты (оның қатысусыз болған күйінде де) алғашқы консулдығынан үш жыл өткен соң аға консул етіп сайлады. Содан кейін, бес жыл қатарынан оны жоғары консул, яғни соғыс кезіндегі барлық рим әскерлерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ақырында, Мариус басшылығындағы римдіктер Альп таулары арқылы Италияға өтуге тырысқан тевтондықтар мен амброндарды Аква Секстия шайқасында жеңді.

Көркем шығармаларда

Бұл шайқас және оған байланысты оқиғалар Колин МакКаллоның 1990 жылғы «Римдегі алғашқы адам» тарихи романында толыққанды сипатталған. Ол Филип Матизақтың 2013 жылғы «Толосаның алтыны» тарихи романында да кездеседі.