Ақпарат экономикасы: микроэкономиканың бір саласы

Кіріспе

Микроэкономиканың саласы

Ақпараттық экономика немесе ақпарат экономикасы – ақпарат пен ақпараттық жүйелердің экономикаға және экономикалық шешімдерге қалай әсер ететінін зерттейтін микроэкономиканың саласы. Бір қолданысы "өндіруге қымбат, бірақ көшіруге арзан" болатын белгілі бір тауарларға енгізілген ақпаратты қарастырады. Мысалдарға компьютерлік бағдарламалық жасақтама (мысалы, Microsoft Windows), фармацевтикалық препараттар және техникалық кітаптар жатады. Ақпарат "қағазға, компьютерге немесе компакт-дискіге жазылғаннан кейін, екінші адам оны дерлік тегін көшіріп, пайдалана алады". Ол толық және ғылыми білімді ерекше жағдайлар ретінде қамтиды. Ақпараттық экономикадағы алғашқы түсініктер ақпараттық тауарлар экономикасына қатысты болды. Соңғы онжылдықтарда ақпараттық асимметрияны зерттеуде және олардың келісім-шарт теориясына, соның ішінде нарықтың сәтсіздік мүмкіндігіне тигізетін әсерінде маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Ақпараттық экономика формальды түрде ойын теориясымен байланысты, өйткені қолданылатын екі түрлі ойын болуы мүмкін, соның ішінде толық ақпарат, толық ақпарат және толық емес ақпарат бар ойындар. Ақпараттық экономика теориясын модельдеу және тексеру үшін эксперименталды және ойын теориясы әдістері әзірленді, соның ішінде ақпаратты бөлісуді және басқа да әл-ауқатты арттырушы мінез-құлқына ықпал ету үшін механизмдерді жобалау сияқты мемлекеттік саясаттың мүмкін қолданыстары бар. Ойын теориясының тәжірибедегі мысалы, егер екі үміткер жұмыстағы бірдей лауазымға үміткер болып, жұмыс берушімен осы лауазым туралы әңгімелесіп жатса. Алайда, бір үміткердің екіншісінен гөрі лауазымның қандай міндеттерді қамтитыны туралы көбірек ақпараты болуы мүмкін. Ақпараттан кем үміткер жаңа лауазым үшін жалақының төмендеуін қабылдауға дайын болса, екіншісі лауазымның жұмыс уақытын және міндеттерін жақсы білуі мүмкін және жоғары жалақы күтеді. Бұл – берілген жағдайда бір адамға артықшылық беру үшін толық емес ақпаратты пайдаланудың айқын мысалы. Егер олар лауазым туралы бір-бірімен әңгімелесіп, "бірігіп" әрекет етсе, екеуінің де лауазым туралы бірдей білімге ие болуы күтілуі мүмкін. Алайда, көбірек ақпаратқа ие үміткер екіншісіне лауазымның құны туралы бұрыс ақпарат бере алады, лауазымды аз тартымды етіп көрсетеді және осылайша оған лайық емес. Бұл ақпараттық экономиканың артындағы ынталандыруларды көрсетеді және кооперациялық емес ойындарды атап көрсетеді.

Information economics or the economics of information is the branch of microeconomics that studies how information and information systems affect an economy and economic decisions. One application considers information embodied in certain types of commodities that are "expensive to produce but cheap to reproduce." Examples include computer software (e. g., Microsoft Windows), pharmaceuticals and technical books. Once information is recorded "on paper, in a computer, or on a compact disc, it can be reproduced and used by a second person essentially for free." It includes complete and scientific knowledge as special cases. The first insights in information economics related to the economics of information goods. In recent decades, there have been influential advances in the study of information asymmetries and their implications for contract theory, including market failure as a possibility. Information economics is formally related to game theory as two different types of games that may apply, including games with perfect information, complete information, and incomplete information. Experimental and game theory methods have been developed to model and test theories of information economics, including potential public policy applications such as mechanism design to elicit information sharing and otherwise welfare enhancing behavior. An example of game theory in practice would be if two potential employees are going for the same promotion at work and are conversing with their employer about the job. However, one employee may have more information about what the role would entail then the other. Whilst the less informed employee may be willing to accept a lower pay rise for the new job, the other may have more knowledge on what the role's hours and commitment would take and would expect a higher pay. This is a clear use of incomplete information to give one person the advantage in a given scenario. If they talk about the promotion with each other in a process called colluding there may be the expectation that both will have equally informed knowledge about the job. However the employee with more information may mis inform the other one about the value of the job for the work that is involved and make the promotion appear less appealing and hence not worth it. This brings into action the incentives behind information economics and highlights non cooperative games.

Ақпарат, баға механизмі және ұйымдары

Ақпараттық экономикадағы әдебиеттің көп бөлігі Фридрих Хайектің "Қоғамдағы білімді пайдалану" еңбегінен шабыттанды, ол ресурстарды тиімді пайдалану үшін ақпаратты орталықсыздандыруға және баға механизмінің мүмкіндіктеріне арналған. Хайектің жұмысы еркін нарық жүйесімен салыстырғанда орталық жоспарлау агенттіктерінің тиімділігін жоққа шығаруға бағытталған болса да, оның баға механизмдері тауарлардың тапшылығы туралы ақпаратты жеткізеді деген пікірі Абба Лернер, Тьяллинг Купманс, Леонид Хурвич, Джордж Стиглер және басқаларды ақпараттық экономика саласын одан әрі дамытуға ынталандырды. Баға механизмі арқылы нарықты үйлестірумен қатар, мәмілелер ұйымдардың ішінде де жүзеге асырылуы мүмкін. Біз көретін нақты үйлестіру механизмі (немесе механизмдері) транзакцияның ақпараттық қажеттіліктерімен анықталады.

Ақпараттық асимметрия

Ақпараттық асимметрия өзара әрекеттесудегі тараптардың әртүрлі ақпаратқа ие екенін білдіреді, мысалы, бір тараптың екіншісінен көбірек немесе жақсы ақпарат бар. Екінші тараптың жақсы ақпаратқа ие болуын күту оның мінез-құлқын өзгертуге әкелуі мүмкін. Ақпарат аз болған тарап екінші тараптың өзінен пайда алуына жол бермеуге тырысуы мүмкін. Мұндай мінез-құлықтың өзгеруі тиімсіздікке соқтыруы мүмкін. Бұл мәселенің мысалдары – таңдау (жағымсыз немесе тиімді) және моральдық тәуекел. Жағымсыз таңдау серіктестіктің бір жағында екіншісінде жоқ ақпарат болған кезде туындайды және бұл қасақана немесе нашар байланыс салдарынан кездейсоқ болуы мүмкін. Жағымсыз таңдау туралы классикалық еңбек – Джордж Акерлофтың «Лимон нарығы» атты еңбегі. «Лимон нарығының» ең көп таралған мысалы – автомобиль өнеркәсібі. Акерлофтың айтуынша, сатып алушы қарастыра алатын төрт түрлі автомобиль бар. Осы дилемма көптеген нарықтарда бар, онда сатушылар өнімнің сапасы нашар болған жағдайда оның туралы ақпаратты жарияламауға мүдделі, себебі өнімдердің жалпы сапасының жоғары деңгейі олардың сату мүмкіндігін арттыратынын біледі. Мұның екі себебі бар. Біріншіден, сатып алушылар мен сатушылар арасындағы белгісіздік, екіншіден, нарықта орташа деңгейден төмен сападағы көліктері бар сатушылар ғана сатуға дайын болады, себебі сапасы төмендігі айқын болады. Мысалы, егер біреу көлігі үшін автокөлік сақтандыруын сатып алып, кейін жылдамдық режимін сақтамай немесе жалпы алғанда бейсақтықпен жүргізу арқылы жауапкершілікке деген көзқарасын жеңілдетсе. 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы – тағы бір мысал, онда ипотекалық облигациялар субпримдік ипотекалық несиелерді біріктіру арқылы құрылып, тәуекел туралы ақпаратсыз инвесторларға сатылды. Моральдық тәуекел үшін, басшы мен агент арасындағы шартты екінші жақсы шешім ретінде қарастыруға болады, онда тек төлемдер ғана байқалады, ал ақпараттық асимметрия бар. Сақтандыру шартында агенттердің мінез-құлқының өзгеруіне жол бермеу үшін күту мерзімі туралы шарттар көбінесе қосылады.

Information asymmetry means that the parties in the interaction have different information, e. g. one party has more or better information than the other. Expecting the other side to have better information can lead to a change in behavior. The less informed party may try to prevent the other from taking advantage of him. This change in behavior may cause inefficiency. Examples of this problem are selection (adverse or advantageous) and moral hazard. Adverse selection occurs when one side of the partnership has information the other does not and this can occur deliberately or by accident due to poor communication. A classic paper on adverse selection is George Akerlof's The Market for Lemons. The most common example of the Lemons Market is in the automobile industry. As suggested by Akerlof, there are four car types that a buyer could consider. This same dilemma exists in a multitude of markets where sellers have an incentive to not disclose information about their product if it is poor quality due to knowledge that the average standard across the industry from good products existing will boost their selling power. This is due to two reasons. Firstly, uncertainty between the buyers and sellers and secondly in the broader market where only sellers with below average vehicles will be willing to sell due to the reduced quality being represented. For example, if someone purchased car insurance for their vehicle and afterwards held their responsibility to a lower standard by going over the speed limit for example or generally driving recklessly. The Global Financial Crisis of 2008 is another example, where Mortgage backed securities were formed through the collation of subprime mortgages and sold to investors without disclosing the risk involved. For moral hazard, contracting between principal and agent may be describable as a second best solution where payoffs alone are observable with information asymmetry. Insurance covers will often include a waiting period clause to refrain agents from changing their attitude.

Сигнал беру

Майкл Спенс сигнал беру идеясын алғаш ұсынды. Ол ақпараттың теңсіздігі бар жағдайда адамдар өз ерекшеліктерін сигналдау арқылы ақпаратты қарсы тарапқа сенімді түрде жеткізе алатынын және осы теңсіздікті шеше алатынын айтты. Бұл идея алғашқыда жұмыс іздеу контекстінде зерттелді. Жұмыс беруші жаңа қызметкерді, оқуға жарамдысын жұмысқа алуға мүдделі. Әрине, барлық үміткерлер өздерін оқуға жарамды деп мәлімдейді, бірақ олардың шындығын тек олар ғана біледі. Бұл – ақпараттың теңсіздігі. Спенс колледжге барудың оқу қабілетінің сенімді сигналы бола алатынын ұсынды. Егер оқуға жарамды адамдар оқуға жарамсыз адамдарға қарағанда колледжді оңай бітіре алса, онда оқуға жарамды адамдар колледжге бару арқылы болашақ жұмыс берушілерге өздерінің қабілеттерін көрсетеді. Бұл тіпті олар мектепте ештеңе үйренбесе де, мектеп тек сигнал беру үшін болған жағдайда да дұрыс. Мұның себебі, олар жасаған әрекет (мектепке бару) олар көрсетуге тырысқан қабілетке ие адамдар үшін оңай болды (оқуға қабілеттілік).

Скрининг

Джозеф Э. Стиглиц скрининг теориясын қалыптастырды. Осы арқылы, ақпараттан кем түсетін тарап екінші тарапты өз ақпаратын жариялауға ынталандыра алады. Олар таңдаулар тізімін сондай етіп ұсына алады, екінші тараптың оңтайлы таңдауы олардың жеке ақпаратына байланысты болады. Белгілі бір таңдау жасау арқылы екінші тарап, осы таңдауды оңтайлы ететін ақпаратқа ие екенін көрсетеді. Мысалы, ойын-саяхат паркі басқа клиенттерге қарағанда уақытын және ақшасын жоғары бағалайтын клиенттерге қымбат билеттерді сатуды қалайды. Клиенттерден төлеуге дайындығын сұрау нәтиже бермейді – барлығы төлеуге дайындығы төмен дейді. Бірақ парк басымдық және қалыпты билеттерді ұсына алады, мұнда басымдық аттракциондарда кезек күтпей өтуге мүмкіндік береді және қымбатқа тұрады. Бұл уақытының құны жоғары клиенттерді басымдық билетін сатып алуға итермелейді, соның арқасында олардың ерекшелігін анықтайды.

Ақпараттың тәуекелі мен белгісіздігі

Ақпараттың қолжетімділігі мен дұрыстығының өзгеруі қандай да бір деңгейде тәуекел мен белгісіздік тудыруы мүмкін.

Тәуекел мен белгісіздік арасындағы айырмашылық

Тәуекел – бұл шешім қабылдаушы адамға әрбір нәтиже мүмкіндігінің белгілі болған, бірақ барлық мүмкін нәтижелердің қайсысы орын алатыны толыққанды белгісіз болған жағдайлармен сипатталатын нәрсе. Ал белгісіздік – әрбір нәтиже мүмкіндігінің белгісіз және оны дәл бағалау мүмкін емес жағдайды білдіреді, сондықтан адамдар хабардар шешім қабылдау үшін жеткілікті экономикалық ақпаратқа ие болмайды. Әсіресе менеджерлер сияқты мүдделі тараптар, түрлі инвестицияларға қатысты шешімдерін анықтайтын әртүрлі тәуекел көзқарастарын жиі көрсетеді. Тәуекел көзқарасы үш негізгі санатқа бөлінеді: тәуекелден қашу, тәуекелге бейтараптық және тәуекелге ұмтылу. Тәуекелден қашатын менеджерлер жоғары дәрежедегі белгісіздікпен байланысты, салыстырмалы түрде жоғары күтілетін табыс әкелетін инвестицияларға қарағанда, төмен дәрежедегі белгісіздікпен және салыстырмалы түрде төмен күтілетін табыс әкелетін инвестицияларды ұнатады. Олар тіпті жоғары табыстан бас тартуға дайын, ең аз тәуекелге ұшыраған және кепілді нәтиже беретін шешімді таңдайды. Тәуекелге бейтарап менеджерлер тәуекел деңгейіне қарамастан, күтілетін нәтижені барынша арттыруға баса назар аударады. Осы бейтараптық оларды ықтимал пайда ықтимал шығындардан асып түскен жағдайда ғана тәуекелді инвестициялық шешімдерді қабылдауға итермелейді. Ал тәуекелге ұмтылатын менеджерлер, тіпті бұл шешім жоғары тәуекелге алып келсе де, ең жоғары әлеуетті кіріс беретін инвестицияларды ұнатады.

Ақпараттық тауарлар

Ақпаратты сатып алу мен сату, көптеген басқа тауарларды сатып алу мен сатудан өзгеше. Ақпаратты сатып алу мен сату экономикасын қатты заттардан ерекшелендіретін үш фактор бар:

Біріншіден, ақпарат бәсекелестік емес, яғни ақпаратты пайдалану басқа біреудің де оны пайдалануына кедерес келтірмейді. Ақпарат нарығын өзгертетін байланысты ерекшелік – ақпараттың шекті құны дерлік нөлге тең. Бұл, алғашқы данасы жасалғаннан кейін, екінші дананы жасауға түк жұмсалмауы немесе өте аз жұмсалуы мүмкін дегенді білдіреді. Бұл оны қайта-қайта сатуды жеңілдетеді. Дегенмен, классикалық шекті құнға негізделген баға белгілеу мүлдем мүмкін емес. Екіншіден, ақпарат тауарларының табиғи қасиеті – шеттету емес, бірақ шеттетуді жасанды түрде жасауға болады. Бірақ ақпараттың мәнісінде, егер ол белгілі болса, басқаларды оны пайдаланудан тоқтату қиын. Ақпарат бәсекелестік емес және шеттетуге келмейтін болғандықтан, ол көбінесе жалпыға ортақ игіліктердің мысалы ретінде қарастырылады. Үшіншіден, ақпарат нарығы жоғары деңгейде ашықтық танытпайды. Яғни, ақпаратты бағалау үшін, ол ақпаратты білу керек, сондықтан оны бағалау үшін оған үйренуге инвестиция салу қажет. Бағдарламалық қамтаманы бағалау үшін оны қолдануды үйрену керек, ал фильмді бағалау үшін оны көру керек. Осы қасиеттердің маңыздылығын Де Лонг пен Фрумкин "The Next Economy" кітабында түсіндіреді.

Желілік әсерлер

Карл Шапиро мен Хэл Вариан желілік эффектіні (немесе желілік сыртқы факторлар) осы тауардың немесе қызметтің әрбір қосымша қолданушысынан қосымша құндылық алатын өнімдер деп сипаттады. Желілік эффектілер – бұл желіге қосымша қолданушы қосылғанда, желінің мөлшерін ұлғайтып, бірден пайда әкелетін сыртқы факторлар. Желінің жалпы құны барлық қолданушылардың санына байланысты, бірақ жаңа қолданушылар үшін тек маргиналды пайда береді. Бұл әрбір қолданушының тауарды қабылдауына тікелей желілік эффектіні тудырады, ал басқа қолданушылар қабылдап, желіге қосылғанда қабылдауға ынталандыру артады. Жанама желілік эффекті бастапқы өнімді қабылдаудан туындайтын қосымша тауарлардың пайдасынан пайда болады. Жаңа деректердің пайда болуы қате немесе дұрыс емес ақпараттың көбеюіне әкелуі мүмкін, бұл дұрыс ақпаратты ығыстырып тастайды. Расталмаған ақпараттың көбеюі онлайн деректерді құрудың оңай және тегін болуына байланысты, бұл қолданушылардың дереккөзді және расталған деректерді табу мүмкіндігін қиындатады.

Критикалық масса

Жаңа желілер дамыған сайын, ерте пайдаланушылар кеңірек аудиторияның әлеуметтік динамикасын қалыптастырады және өнімнің жетілуіне, яғни "критикалық массаға" қол жеткізеді. Өнімнің жетілуі – өнімнің өзін-өзі қамтамасыз ете алуы, бұл оң ақша ағыны, тұрақты кіріс, тұтынушыларды сақтап қалу және брендке қызығушылық таныту арқасында мүмкін болады. Жаңа аудиторияны қалыптастыру үшін төмен бастапқы бағалар ұсынылуы керек, сондай-ақ қар көшкінін тудыруға көмектесетін кең ауқымды маркетинг жүргізілуі тиіс.

Қосымша ақпарат

2001 жылы экономика саласындағы Нобель сыйлығы Джордж Акерлоф, Майкл Спенс және Джозеф Э. Стиглицке "асимметриялық ақпараттан туындаған нарықтарды зерттегені үшін" берілді.

Қағаздар

Бакос, Янис және Бриньольфссон, Эрик 2000. "Интернеттегі жинақтау және бәсекелестік: Ақпараттық тауарлар үшін агрегация стратегиялары" Маркетинг ғылымы, 19-том, № 1, 63–82 беттер. Бакос, Янис және Бриньольфссон, Эрик 1999. "Ақпараттық тауарларды жинақтау: баға, пайда және тиімділік" Менеджмент ғылымы, 45-том, № 12, 1613–1630 беттер. Бриньольфссон, Эрик және Сондерс, Адам, 2009. "Инновацияға қосылған: Ақпараттық технология экономиканы қалай өзгертеді", Мас Колелл, Андреу; Майкл Д. Уинстон және Джерри Р. Грин, 1995, Микроэкономикалық теория. Оксфорд университетінің баспасы. 13 және 14-тарауларда келісімшарт теориясына қатысты жағымсыз таңдау және моральдық тәуекел модельдерінің қолданылуы талқыланады. Милгром, Пол Р., 1981. "Жақсы және жаман жаңалықтар: өкілдік теоремалары және қолданылуы", Bell Journal of Economics, 12(2), 380–391 беттер. Нельсон, Филипп, 1970. "Ақпарат және тұтынушы мінез-құлқы", Саяси экономика журналы, 78(2), 311–329 беттер. 1974. "Реклама – ақпарат ретінде", Саяси экономика журналы, 82(4), 729–754 беттер. Технология, 978 0134645957. Писсаридес, К. А., 2001. "Іздеу, экономика", Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының халықаралық энциклопедиясы, 13760–13768 беттер. Түйін. Ротшильд, Майкл және Джозеф Стиглиц, 1976. "Бәсекеге қабілетті сақтандыру нарықтарындағы тепе-теңдік: толық емес ақпарат экономикасы туралы эссе", Экономиканың тоқсандық журналы, 90(4), 629–649 беттер. Шапиро, Карл және Хэл Р. Вариан, 1999. Ақпарат ережелері: Желілік экономикаға стратегиялық нұсқаулық. Гарвард университетінің баспасы. Сипаттама және тараулардың алдын ала қарау сілтемелеріне өту. Стиглер, Джордж Дж., 1961. "Ақпарат экономикасы", Саяси экономика журналы, 69(3), 213–225 беттер. Стиглиц, Джозеф Е. және Эндрю Вайс, 1981. "Толық емес ақпарат бар нарықта несие беруді шектеу", American Economic Review, 71(3), 393–410 беттер.

Монографиялар

Бірчлер, Урс және Моника Бюттер, 2007. Ақпараттық экономика. Лондон, Рутледж. Сипаттама және тарауларға сілтемелер, б. VII-XI. Дума, Сайтсе және Хайн Шредер, 2013. "Ұйымдарға экономикалық тәсілдер". Бесінші басылым. Лондон: Пирсон • Маасуми, Эсфендиар, 1987. "Ақпараттық теория", "Жаңа Палгрейв: Экономика сөздігі", 2-том, 846–51-беттер. Мэрилин М. Паркер, Роберт Дж. Бенсон, Х. Э. Трейнор, 1988. [http://www.palgravejournals.com/jit/journal/v5/n1/abs/jit199013a.html Ақпараттық экономика: Бизнес өнімділігін ақпаратпен байланыстыру]. Тейл, Анри, 1967. Экономика және ақпарат теориясы. Амстердам, Солтүстік Голландия.

Сөздіктер

"Экономиканың жаңа Палгрейв сөздігі", 2008. 2-басылым, таңдалған мақалалар:
Маркус К. Бруннермейердің "көпіршіктер" мақаласы, Джеймс Джорданның "ақпаратты жинақтау және бағалар" мақаласы. "ақпараттық каскадтар," Сушил Бихчандани, Дэвид Хиршлайфер және Иво Уэлч еңбектері. "Фирмалар арасындағы ақпарат бөлісу" Ксавье Вивестің мақаласы. "Ақпараттық технологиялар және әлемдік экономика" Дейл В. Джоргенсон мен Хуонг Ву еңбектері. "Инсайдерлік сауда" Эндрю Метриктің мақаласы. "Желілердегі оқу және ақпаратты жинақтау" Дуглас Гейл мен Шашар Карив еңбектері. "Механизмдерді жобалау" Роджер Б. Майерсонның мақаласы. "Ашылу принципі" Роджер Б. Майерсонның мақаласы. "Монетарлық бизнес айналымдары (толық емес ақпарат)" Кристиан Хеллвигтің мақаласы. "Болжам нарықтары" Жастин Вольферс пен Эрик Цитцевицтің мақаласы. "Еңбек нарығындағы әлеуметтік желілер" Антони Калво Арменго мен Янис М. Иоаннидес еңбектері. "Стратегиялық және кеңейтілген формадағы ойындар" Мартин Дж. Осборнның мақаласы.