Кіріспе

Тунгус этникалық тобы

Атауы және тілі

Кеңес үкіметі басталар алдында, евендерді басқа тайпалар ламуттар деп атаған, бұл атауды жақын жердегі Сібірдің жергілікті халқы – якуттар берген. Ламу сөзі Шығыс Сібірдегі тілдерде Охот теңізін білдіреді, сондықтан Ламут атауы осыдан шыққан болуы мүмкін. Евендер өздерін Евендер деп атады. 1800 жылға дейін евендер әлі де эвенктерден бөлек тайпа ретінде толыққанды қалыптаспаған. Сондықтан эвенк мәдениеті мен тілі евендерге зор әсер еткен. Дегенмен, екі тілді бір-бірінен ажырататын маңызды тілдік ерекшеліктер бар. Эвен тілінде әр сөздің соңғы дауысы мен әріпі түсіріледі, ал эвенк тілінде соңғы дауысы мен әріпі айтылады.

Тарих

17 ғасырда қазір евенилер деп танылатын халық үш негізгі тайпаға бөлінген: Охотск бұғы өсіруші Тунгустар (Ламуттар), Тиугесир, Мемель және Буяксир рулары, сондай-ақ Арман тілінде сөйлейтін отырықшы топ. Бүгінде олардың бәрі евени деп аталады.

Тұрғын үй

Эвендердің дәстүрлі тұрақтары жануар терілерімен жабылған конус пішіндес киіз үйлер болған. Оңтүстік жағалау аймақтарында балық терісі қолданылған. Отқа орныққан эвендер жер және ағаштан жасалған қуыс үйлерді пайдаланған.

Экономика

Евен халқының экономикасы, тарихи және қазіргі уақытта, негізінен бұғы бағу мен көшіп-қону, сондай-ақ аң аулауға негіделген. Евендер шығыс Сібірдегі чукчи, коряк және якут сияқты басқа жергілікті топтарға қарағанда кішірек бұғы малын өсірді; бұл топтар бұғыларды тамақ ретінде және сауда тауары ретінде пайдаланса, евендер оларды көбінесе көлік құралы ретінде қолданды. Бұл аймақта бұғы бағудың евендердің ата-бабаларымен біздің заманымыздың басында басталғаны есептеледі. Осы шақта ежелгі тунгус халқы моңғолдар мен түркілермен қарым-қатынасқа түсіп, жылқы және жылқы шаруашылығы мәдениетімен танысты. Тунгустар жылқыға мініп көруге тырысты, бірақ тундраның қатал климатына байланысты бұл сәтсіз аяқталды. Дегенмен, олар жылқыға арналған қондырғыларды бұғыларда да пайдалана алды, осылайша жаңа көлік түрі пайда болды. Ірі масштабта бұғы шаруашылығы Сибірдің басқа аймақтарында кең таралған болса да, 1600-1700 жылдарға дейін Сибірдің солтүстігі мен шығысында тұратын евендер үшін бұл кең таралған практика болған жоқ, ал евендер оны 1800 жылдардың соңынан бастап 1900 жылдарға дейін қолданды. Евендер бұғыларды терісі мен еті үшін өсірмегендіктен, олар көбінесе жабайы бұғылар және тундрадағы басқа да жануарларды аулауға сүйенді.

Байланыстан кейінгі экономика

Сибірдің жергілікті топтары орыстармен байланысқа түскеннен кейін, олардың терісі үшін аң аулау, әсіресе сойыр, үлкен табыс көзіне айналды. Тері саудасы өте пайдалы болды, сондықтан бұғы шаруашылығы Евендер экономикасы үшін бұрынғыдай маңызды болмай қалды, бірақ ол материктегі Евендердің басты кәсібі болып табылады. Ішкі аймақтарда тұратын Евендер мал шаруашылығы мен тері саудасына көбірек назар бөлсе, Охот теңізінде тұратын Евендер өмірлену үшін балық аулауға көптеген үміт арқалады.

Мәдениет

Эвенс халқының дәстүрлі киімі – шапан және алжапқыштан, сондай-ақ шалбар мен етіктерден тұрады; екі жыныстың да киімдері бірдей болады. Киімдері көбінесе бұғы терісінен және түктерінен, сондай-ақ моос шашынан жасалады. Эвендердің темекі шегуге өте құштар екені мәлім, сондықтан көптеген эвендер күртесіне кішкентай сөмке тігіп, онда түтік пен темекі сақтайды. Эвендердің тұрғын үйлері мен киімдері айналасындағы халықтардан ерекшеленеді. Эвендер ашық шапан мен алжапқыштар киеді, сондай-ақ «хурн» деп аталатын кішкентай конус тәрізді шатырларда тұрады, ал чукчи және коряк сияқты халықтар үлкен дөңгелек шатырларда – «хорома диу» деп аталатын шатырларда тұрады. Бұл шатырлар көбінесе бұғы терісінен жасалған, бірақ теңіз жағасында тұратын эвендер теріге қоса балық терісін де пайдаланған. Эвендер көшпелі халық болғандықтан, топтағы әркім бір-бірімен бөлісіп, аң аулаудан алынған етті жинауға тыйым салынған, тіпті егер олар аңды өлтірген немесе аңшының отбасынан болса да; бұл қағида «нимат» деп аталады. Бұл қағида кейде құстар мен балық сияқты кішкентай жануарларға да қатысты. «Ниматтың» тағы бір ерекшелігі – егер екі аңшы бірге терісі үшін аң ауласа, аңды өлтіргені етті, ал екіншісі теріні алатын. Эвендердің мәдениетіне фольклор да кіреді, ол әдетте жердегі жануарлар, құстар және адамдар туралы стереотиптік ойлар мен тұжырымдамаларды қамтитын әңгімелер мен әндерден тұрады.