Кіріспе
Ізгіліктің жоқтығы (privatio boni), сондай-ақ жамандықтың жоқшылық теориясы деп аталады, жамандық, жақсылықтан айырмашылығы, субстанциясыз, сондықтан оны бірлік ретінде қарастыру жаңылыс. Керісінше, жамандық – жақсылықтың болмауы немесе жетіспеушілігі (“жетімдік”). Бұл сондай-ақ, барлық нәрсе өзінің бар болуымен жақсы дегенді білдіреді; немесе болмауымен. Бұл көбінесе жамандық мәселесінің бір түрімен байланысты: егер әлемдегі кейбір нәрселер жаман деп мойындалса, бұл әлемді жаратқанға жаман әсер ете алады, оны толыққанды жақсы деп мойындау қиын болады. Платон бұл ілімді тікелей айтпағанмен, оны жамандық туралы ойларына сүйене отырып, неоплатоник философ Плотин, әсіресе, өзінің Бірінші Эннеадасының сегізінші трактатында дамытты. Осы трактаттан алынған, жамандықтың болмауы сипатталған төмендегі үзінді оны көрсетеді: Бұл нақты болмыстар болғандықтан және бірінші принцип олардан жоғары тұрғандықтан, жамандық мұндай болмыстарда болуы мүмкін емес, тіпті одан да жоғары тұрған Онда да жоқ; өйткені бұл нәрселердің бәрі жақсы. Демек, жамандық болмаудың ішінде болуы керек және, былайша айтқанда, оның формасы болуы керек, онымен араласатын немесе онымен бір жаққа ие нәрселерге қатысты. Алайда, бұл “болмау” абсолютті болмау емес. Оның болудан айырмашылығы болу мен қозғалыс немесе тыныштық арасындағы айырмашылыққа ұқсас; бірақ тек оның көлеңкесі ретінде немесе шындықтан одан да алыс нәрсе ретінде. Осы болмаудың ішінде барлық сезімдік объектілер және олардың барлық пассивті өзгерістері бар; немесе жамандық олардың жай ғана кездейсоқ жағдайы немесе принципі сияқты одан да төмен болуы мүмкін, немесе оның құрамына үлес қосатын нәрселердің бірі болуы мүмкін. Жамандық туралы ұғымға ие болу үшін оны өлшем мен өлшемсіздік арасындағы қарама-қайшылықпен көрсетуге болады; белгісіздік пен оның мақсаты арасындағы; форманың жоқтығы мен форманы жарату принципі арасындағы; жетіспеушілік пен өзін-өзі жеткілікті ету арасындағы; мәңгілік шексіздік және өзгергіштік ретінде; пассивтілік, тоймасшылық және абсолютті кедейлік ретінде. Бұл жамандықтың жай ғана кездейсоқ жағдайлары емес, оның мәні; олардың бәрін жамандықтың кез келген бөлігін зерттегенде табуға болады. Басқа объектілер, жамандыққа қатысқанда және оған ұқсағанда, абсолютті жамандық болмай, жамандыққа айналады.
The absence of good (privatio boni), also known as the privation theory of evil, is a theological and philosophical doctrine that evil, unlike good, is insubstantial, so that thinking of it as an entity is misleading. Instead, evil is rather the absence, or lack ("privation"), of good. This also means that everything that exists is good, insofar as it exists; or as something non existent. It is often associated with a version of the problem of evil: if some things in the world were to be admitted to be evil, this could be taken to reflect badly on the creator of the world, who would then be difficult to admit to be completely good. While Plato never directly stated the doctrine, it was developed, based on his remarks on evil, by the Neoplatonist philosopher Plotinus, chiefly in the eighth tractate of his First Ennead. The following quotation from that tractate, in which evil is described as non being, illustrates this:As these are real beings, and as the first Principle is their superior, evil could not exist in such beings, and still less in Him, who is superior to them; for all these things are good. Evil then must be located in non being, and must, so to speak, be its form, referring to the things that mingle with it, or have some community with it. This "non being," however, is not absolute non being. Its difference from being resembles the difference between being and movement or rest; but only as its image, or something still more distant from reality. Within this non being are comprised all sense objects, and all their passive modifications; or, evil may be something still more inferior, like their accident or principle, or one of the things that contribute to its constitution. To gain some conception of evil it may be represented by the contrast between measure and incommensurability; between indetermination and its goal; between lack of form and the creating principle of form; between lack and self sufficiency; as the perpetual unlimited and changeableness; as passivity, insatiableness, and absolute poverty. Those are not the mere accidents of evil, but its very essence; all of that can be discovered when any part of evil is examined. The other objects, when they participate in the evil and resemble it, become evil without however being absolute Evil.
Ежелгі және ортағасырлық христиандық ой
Неоплатонизм бұл іліммен ең байланысты болған Гиппоның Августиніне зор ықпал етті. Августин теорияны өзінің "Куәліктер" кітабының 7-кітабының 12-тарауында (18-тармағы) былай дәлелдеді: «Маған аян болды: бұзылған нәрселер жақсы, бірақ олар ең жақсы емес, себебі егер жақсы болмаса, бұзылуы мүмкін емес еді; егер ең жақсы болса, бұзылмас еді, ал егер жақсы болмаса, онда бұзылатын ештеңе болмас еді. Себебі, бұзу зиян келтіреді, бірақ жақсылықты азайта алмаса, зиян келтіре алмайды. Демек, бұзу зиян келтірмейді немесе бұзудың пайдасы жоқ. Егер олар жақсылықтан айырылса, онда олар жоғалады. Егер олар бұзылмаса, одан да жақсы болады, себебі бұзылмайды. Ал жақсылықтарын жоғалтқан нәрселер жақсарады деуден артық қорқынышты не болуы мүмкін? Сондықтан, егер олар барлық жақсылықтан айырылса, онда олар болмайды. Демек, олар бар болғанда жақсы, ал барлық нәрсе жақсы. Мен іздеген жамандық ешқандай зат емес, себебі ол зат болса, жақсы болар еді. Ол немесе бұзылмайтын зат, яғни ең жақсы зат, немесе бұзылатын зат болар еді, егер жақсы болмаса, бұзылуы мүмкін емес еді. Мен түсіндім және маған аян болды: Сен барлық нәрсені жақсы жараттың, Сен жаратпаған ешқандай зат жоқ. Ал Сен жаратқандардың бәрі тең емес, сондықтан барлық нәрсе бар, себебі әрқайсысы жеке-жеке жақсы, ал барлығы бірге өте жақсы, өйткені біздің Құдайымыз барлық нәрсені өте жақсы жаратты». Августин өзінің «Энхиридион» еңбегінде осы ілімді әртүрлі жамандықтарды талдау арқылы басқаша түсіндірді: «Біз жамандық деп атаған нәрсе жақсылықтың жоқтығынан басқа не? Жануарлардың денелерінде ауру мен жарақат денсаулықтың жоқтығын білдіреді; себебі емделгенде, бұл қазіргі жамандықтар – аурулар мен жарақаттар – дененің сыртына шығып, басқа жерде қалады дегенді білдірмейді: олар мүлдем жоғалады; себебі жарақат немесе ауру зат емес, бірақ денелік затқа қатысты ақау, ал дененің өзі зат, сондықтан жақсы нәрсе, оның ішінде сол жамандықтар – яғни біз денсаулық деп атайтын жақсылықтың жетіспеушілігі – оқиғалар. Сол сияқты, жан дүниесіндегі жамандықтар деп аталатын нәрселер табиғи жақсылықтардан айырылғаннан басқа ештеңе емес. Олар емделгенде, олар басқа жерге ауыстырылмайды: олар сау жанның ішінде өмір сүруді тоқтатқанда, олар басқа жерде өмір сүре алмайды». Осы ілімге Августин ықпалымен католиктердің жамандық туралы ойлары қалыптасты. Мысалы, Боэций өзінің «Философияның жұбанышы» атты еңбегінің ІІІ-кітабында «жамандық ешнәрсе емес екенін» дәлелдеді. Томас Аквинский өзінің «Summa Theologiae» еңбегінің бірінші бөлігінің 5-сұрағының 1-бабында «жақсылық пен болмыс шын мәнінде бірдей және тек идеяда ғана өзгеше» деп қорытындылады. Ол осы анықтаманы сол еңбектің IV бөлігінің алғы сөзінде нақтылады: «Кемелділік пен кемелсіздік – шын мәнінде ойлаудың тәсілдері немесе біз бір түрдің жеке тұлғаларын бір-бірімен салыстыру арқылы қалыптастыратын түсініктер; сондықтан мен жоғарыда (II. Def. vi.) шындық пен кемелділік бір нәрсені білдіреді дедім. Біз табиғаттағы барлық жеке заттарды бір тұқымға жатқызуға дағдыланғанбыз, ол ең жоғарғы тұқым деп аталады, атап айтқанда, табиғаттағы барлық жеке заттар тиесілі болатын болмыстың санатына. Осылайша, табиғаттағы жеке тұлғаларды осы санатқа жатқызған кезде, оларды бір-бірімен салыстырып, кейбіреулерінің басқаларға қарағанда болмысы немесе шындықты көбірек иеленетінін анықтасақ, біз осы шамаға дейін кейбіреулері басқаларға қарағанда кемелдірек деп айтамыз». «Жақсылық пен жамандық» терминдері өздеріне қарасты нәрселерде ешқандай оң қасиетті білдірмейді, бірақ олар тек ойлау тәсілдері немесе біз бір-бірімен салыстыру арқылы қалыптастыратын түсініктер. Осылайша бір нәрсе бір мезгілде жақсы, жаман және бейтарап болуы мүмкін. Мысалы, музыка қайғылы жанға пайдалы, ал қайғылы жанға зиянды; ал есітпейтін адамға ол жақсы да емес, жаман да емес. Алайда, бұл жағдайда да, бұл терминдер сақталуы керек. Өйткені, біз адам туралы ойды адам табиғатының үлгісі ретінде қалыптастырғымыз келсе, біз үшін аталған терминдерді мен көрсеткен мағынада сақтау пайдалы болады. Лейбниц де бұл ілімді ұстанып, оны нақты әлем барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы деп теодикалық аргументінің бөлігі ретінде қолданды. Джон Милтон, К. Льюистің «Жоғалған жұмақ» кітабының алғы сөзінде айтылғандай, бұл теорияға сенген; Джон Леонардтың сол өлеңнің кіріспесінде де теория оның бір тармағын түсіндіру үшін қолданылады. Льюис пен Леонард та теорияның көзі ретінде Августинді келтіреді.
For what is that which we call evil but the absence of good? In the bodies of animals, disease and wounds mean nothing but the absence of health; for when a cure is effected, that does not mean that the evils which were present—namely, the diseases and wounds—go away from the body and dwell elsewhere: they altogether cease to exist; for the wound or disease is not a substance, but a defect in the fleshly substance,—the flesh itself being a substance, and therefore something good, of which those evils—that is, privations of the good which we call health—are accidents. Just in the same way, what are called vices in the soul are nothing but privations of natural good. And when they are cured, they are not transferred elsewhere: when they cease to exist in the healthy soul, they cannot exist anywhere else.|author=|title=|source=
Augustine also mentioned the doctrine in passing in his City of God, where he wrote that "evil has no positive nature; but the loss of good has received the name 'evil.'" Through the influence of Augustine, this doctrine influenced much of Catholic thought on the subject of evil. For instance, Boethius famously proved, in Book III of his Consolation of Philosophy, that "evil is nothing". Thomas Aquinas concluded, in article 1 of question 5 of the First Part of his Summa Theologiae, that "goodness and being are really the same, and differ only in idea". He clarified this definition in the preface to part IV of the same work:Perfection and imperfection, then, are in reality merely modes of thinking, or notions which we form from a comparison among one another of individuals of the same species; hence I said above (II. Def. vi. ), that by reality and perfection I mean the same thing. For we are wont to refer all the individual things in nature to one genus, which is called the highest genus, namely, to the category of Being, whereto absolutely all individuals in nature belong. Thus, in so far as we refer the individuals in nature to this category, and comparing them one with another, find that some possess more of being or reality than others, we, to this extent, say that some are more perfect than others. [ ]
As for the terms good and bad, they indicate no positive quality in things regarded in themselves, but are merely modes of thinking, or notions which we form from the comparison of things one with another. Thus one and the same thing can be at the same time good, bad, and indifferent. For instance, music is good for him that is melancholy, bad for him that mourns; for him that is deaf, it is neither good nor bad. Nevertheless, though this be so, the terms should still be retained. For, inasmuch as we desire to form an idea of man as a type of human nature which we may hold in view, it will be useful for us to retain the terms in question, in the sense I have indicated. Leibniz adhered to the doctrine as well, and employed it as part of his theodical argument that the actual world is the best of all possible worlds. John Milton, according to C. S. Lewis's preface to Paradise Lost, also believed in the theory; John Leonard's introduction to the same poem also uses the theory to interpret one of its passages. Both Lewis and Leonard cite Augustine as a source on the theory.
Сын-пікір жамандық теориясы ретінде
Әртүрлі философтар жамандықтың жоқтық теориясы кейбір жағдайларда жеткіліксіз екенін айтты, сондықтан кем дегенде кейбір жағдайларда жоқтық емес жамандықтарды мойындау қажет. Мысалы, Бертран Рассел өзінің "Этика негіздері" атты эссесінде осы ілімді сынға алды: «Шындығында, барлық нәрсе жаман емес деген сенімді ешкім, теорияны қорғайтын метафизик болмаса, қолдамайды. Азап, жек көру, қызғаныш және қатыгездік – бәрі де бар нәрселер, олар өз қарсылықтарының болмауы емес; бірақ теория оларды ұлудың бос санасынан ажырату мүмкін емес деп санайды. Шындығында, бұл теорияның барлығы оптимизмге бейсаналық көзқарасқа байланысты туындаған сияқты, ал оның керісі логикалық тұрғыдан да дәл солай негізді. Біз жамандықтың өмірде болуынан, ал жақсылықтың болмауынан тұратынын айта аламыз; демек, өмірдің толық жиынтығы ең жаман нәрсе, ал тек болмауы ғана жақсы. Шындығында, буддизм осындай көзқарасқа ие болып көрінеді. Бұл көзқарас жалған екені анық, бірақ логикалық тұрғыдан оның керісінен де артық емес.»
blockquote|[ ] the belief that, as a matter of fact, nothing that exists is evil, is one which no one would advocate except a metaphysician defending a theory. Pain and hatred and envy and cruelty are surely things that exist, and are not merely the absence of their opposites; but the theory should hold that they are indistinguishable from the blank unconsciousness of an oyster. Indeed, it would seem that this whole theory has been advanced solely because of the unconscious bias in favour of optimism, and that its opposite is logically just as tenable. We might urge that evil consists in existence, and good in non existence; that therefore the sum total of existence is the worst thing there is, and that only non existence is good. Indeed, Buddhism does seem to maintain some such view. It is plain that this view is false; but logically it is no more absurd than its opposite.</blockquote>
Қатыгездік
П. М. С. Хакер өзінің "Адами құндылықтар" атты кітабында Рассел де айтқан қатыгездікке қарсы мысалды қайталады: "Зұлымдық – бұл жақсылықтың жоқтығынан ғана тұрады деген пікір, діни түсіндірмелерден арылғанда да, көндірмейді. Басқалардың азабынан ләззат алу, олардың қиналуын көріп қуану – мұның ешқандай кемшілік емес".
Көріністер арасындағы қарсылық
Иммануил Кант сенді, түсініктің ұғымдарына қатысты бұл ілім шын болса да, сезімдерге көрінетін әлемге қатысты оның жалған екеніне. "Таза Ақыл-Ой Сыны" кітабының "Ойлану Тұжырымдарының Амфиболиясы" атты бөлімінде ол Лейбниц мектебін осы ғана құбылыстық қарсылық мүмкіндігін мойындамағаны үшін сынады: "Шындықтар (жай ғана бекітулер ретінде) ешқашан логикалық тұрғыдан бір-біріне қайшы келмейді" деген принцип, ұғымдардың қатынасына қатысты толыққанды дұрыс тұжырым, бірақ табиғатқа немесе өздерінің нәрселеріне (біздің ең аз түсінігіміз жоқ) ешқандай мағынасы жоқ. Себебі, A - B = 0 болатын нақты қарсылық әрқашан болады, яғни бір шындық екіншісімен бір субъектіде бірігіп, екіншісінің әсерін жояды – бұл табиғаттағы әртүрлі қарсы әрекеттер мен операциялардың үнемі көз алдымызға келетін фактісі, бірақ нақты күштерге байланысты, оларды құбылыстық шындықтар деп атау керек. Жалпы механика тіпті осы қарсылықтың эмпириялық жағдайын бізге априори ереже ретінде ұсына алады, өйткені ол күштер бағытындағы қарсылыққа назар аударады – бұл жағдай туралы трансценденталдық шындық түсінігі бізге ештеңе айта алмайды. М. Лейбниц бұл тұжырымды жаңа принциптің айқын мақтанышымен жарияламаса да, оны жаңа тұжырымдарды құру үшін пайдаланды, ал оның ізбасарлары оны Лейбниц-Вольф философиялық жүйесіне енгізді. Осы принципке сәйкес, мысалы, барлық жамандықтар жаратылған тіршіліктердің шектеулі табиғатының салдарынан ғана, яғни жоқтар, себебі олар – шындықтың жалғыз қарсысы. (Бұл жалпы түрдегі нәрсенің түсінігінде осылай, бірақ құбылыс ретінде емес.) Сол сияқты, осы жүйені қолдаушылар барлық шындықты бір тіршілікте байланыстыруды және біріктіруді ғана емес, сонымен қатар табиғи деп санайды, себебі олар қарсылықтың тек қана қайшылық түрін мойындайды (осы арқылы нәрсенің түсінігі жойылады) және бір нақты себеп екіншісінің әсерін жоятын, өзара жойылудың қарсылығын елестете алмайды, ал оның бейнелену шарттары біз сезімде ғана кездесеміз.
Теодисея ретінде сын
Кейбір сыншылар зұлымдықтың проблемасына жауап ретінде зұлымдықтың жоқшылық теориясының дұрыстығына назар аударады. Мысалы, П.М.С. Хакер былай айтады: Егер зұлымдық қараңғылық сияқты жоқшылық болса да, неге бұл Құдайды оған жол беру жауапкершілігінен ақтайды екені түсініксіз. Одан кейін, Ол жарықтан тұратын әлемді жаратуға немесе әлемді жаратудан бас тартуға болатын еді. Тодд Кальдер келіседі: Зұлымдықтың жоқшылық теориясының зұлымдықтың проблемасын шешудегі бір кемшілігі – ол зұлымдықтың проблемасын толыққанды шешпейді, себебі Құдай зұлымдықты жасамағанның өзінде, неге Құдай жоқшылықтан туындаған зұлымдықтарға жол беретінін түсіндіру қажет (Кальдер 2007а; Кейн 1980).