Кіріспе

Ізгіліктің жоқтығы (privatio boni), сондай-ақ жамандықтың жоқшылық теориясы деп аталады, жамандық, жақсылықтан айырмашылығы, субстанциясыз, сондықтан оны бірлік ретінде қарастыру жаңылыс. Керісінше, жамандық – жақсылықтың болмауы немесе жетіспеушілігі (“жетімдік”). Бұл сондай-ақ, барлық нәрсе өзінің бар болуымен жақсы дегенді білдіреді; немесе болмауымен. Бұл көбінесе жамандық мәселесінің бір түрімен байланысты: егер әлемдегі кейбір нәрселер жаман деп мойындалса, бұл әлемді жаратқанға жаман әсер ете алады, оны толыққанды жақсы деп мойындау қиын болады. Платон бұл ілімді тікелей айтпағанмен, оны жамандық туралы ойларына сүйене отырып, неоплатоник философ Плотин, әсіресе, өзінің Бірінші Эннеадасының сегізінші трактатында дамытты. Осы трактаттан алынған, жамандықтың болмауы сипатталған төмендегі үзінді оны көрсетеді: Бұл нақты болмыстар болғандықтан және бірінші принцип олардан жоғары тұрғандықтан, жамандық мұндай болмыстарда болуы мүмкін емес, тіпті одан да жоғары тұрған Онда да жоқ; өйткені бұл нәрселердің бәрі жақсы. Демек, жамандық болмаудың ішінде болуы керек және, былайша айтқанда, оның формасы болуы керек, онымен араласатын немесе онымен бір жаққа ие нәрселерге қатысты. Алайда, бұл “болмау” абсолютті болмау емес. Оның болудан айырмашылығы болу мен қозғалыс немесе тыныштық арасындағы айырмашылыққа ұқсас; бірақ тек оның көлеңкесі ретінде немесе шындықтан одан да алыс нәрсе ретінде. Осы болмаудың ішінде барлық сезімдік объектілер және олардың барлық пассивті өзгерістері бар; немесе жамандық олардың жай ғана кездейсоқ жағдайы немесе принципі сияқты одан да төмен болуы мүмкін, немесе оның құрамына үлес қосатын нәрселердің бірі болуы мүмкін. Жамандық туралы ұғымға ие болу үшін оны өлшем мен өлшемсіздік арасындағы қарама-қайшылықпен көрсетуге болады; белгісіздік пен оның мақсаты арасындағы; форманың жоқтығы мен форманы жарату принципі арасындағы; жетіспеушілік пен өзін-өзі жеткілікті ету арасындағы; мәңгілік шексіздік және өзгергіштік ретінде; пассивтілік, тоймасшылық және абсолютті кедейлік ретінде. Бұл жамандықтың жай ғана кездейсоқ жағдайлары емес, оның мәні; олардың бәрін жамандықтың кез келген бөлігін зерттегенде табуға болады. Басқа объектілер, жамандыққа қатысқанда және оған ұқсағанда, абсолютті жамандық болмай, жамандыққа айналады.

Ежелгі және ортағасырлық христиандық ой

Неоплатонизм бұл іліммен ең байланысты болған Гиппоның Августиніне зор ықпал етті. Августин теорияны өзінің "Куәліктер" кітабының 7-кітабының 12-тарауында (18-тармағы) былай дәлелдеді: «Маған аян болды: бұзылған нәрселер жақсы, бірақ олар ең жақсы емес, себебі егер жақсы болмаса, бұзылуы мүмкін емес еді; егер ең жақсы болса, бұзылмас еді, ал егер жақсы болмаса, онда бұзылатын ештеңе болмас еді. Себебі, бұзу зиян келтіреді, бірақ жақсылықты азайта алмаса, зиян келтіре алмайды. Демек, бұзу зиян келтірмейді немесе бұзудың пайдасы жоқ. Егер олар жақсылықтан айырылса, онда олар жоғалады. Егер олар бұзылмаса, одан да жақсы болады, себебі бұзылмайды. Ал жақсылықтарын жоғалтқан нәрселер жақсарады деуден артық қорқынышты не болуы мүмкін? Сондықтан, егер олар барлық жақсылықтан айырылса, онда олар болмайды. Демек, олар бар болғанда жақсы, ал барлық нәрсе жақсы. Мен іздеген жамандық ешқандай зат емес, себебі ол зат болса, жақсы болар еді. Ол немесе бұзылмайтын зат, яғни ең жақсы зат, немесе бұзылатын зат болар еді, егер жақсы болмаса, бұзылуы мүмкін емес еді. Мен түсіндім және маған аян болды: Сен барлық нәрсені жақсы жараттың, Сен жаратпаған ешқандай зат жоқ. Ал Сен жаратқандардың бәрі тең емес, сондықтан барлық нәрсе бар, себебі әрқайсысы жеке-жеке жақсы, ал барлығы бірге өте жақсы, өйткені біздің Құдайымыз барлық нәрсені өте жақсы жаратты». Августин өзінің «Энхиридион» еңбегінде осы ілімді әртүрлі жамандықтарды талдау арқылы басқаша түсіндірді: «Біз жамандық деп атаған нәрсе жақсылықтың жоқтығынан басқа не? Жануарлардың денелерінде ауру мен жарақат денсаулықтың жоқтығын білдіреді; себебі емделгенде, бұл қазіргі жамандықтар – аурулар мен жарақаттар – дененің сыртына шығып, басқа жерде қалады дегенді білдірмейді: олар мүлдем жоғалады; себебі жарақат немесе ауру зат емес, бірақ денелік затқа қатысты ақау, ал дененің өзі зат, сондықтан жақсы нәрсе, оның ішінде сол жамандықтар – яғни біз денсаулық деп атайтын жақсылықтың жетіспеушілігі – оқиғалар. Сол сияқты, жан дүниесіндегі жамандықтар деп аталатын нәрселер табиғи жақсылықтардан айырылғаннан басқа ештеңе емес. Олар емделгенде, олар басқа жерге ауыстырылмайды: олар сау жанның ішінде өмір сүруді тоқтатқанда, олар басқа жерде өмір сүре алмайды». Осы ілімге Августин ықпалымен католиктердің жамандық туралы ойлары қалыптасты. Мысалы, Боэций өзінің «Философияның жұбанышы» атты еңбегінің ІІІ-кітабында «жамандық ешнәрсе емес екенін» дәлелдеді. Томас Аквинский өзінің «Summa Theologiae» еңбегінің бірінші бөлігінің 5-сұрағының 1-бабында «жақсылық пен болмыс шын мәнінде бірдей және тек идеяда ғана өзгеше» деп қорытындылады. Ол осы анықтаманы сол еңбектің IV бөлігінің алғы сөзінде нақтылады: «Кемелділік пен кемелсіздік – шын мәнінде ойлаудың тәсілдері немесе біз бір түрдің жеке тұлғаларын бір-бірімен салыстыру арқылы қалыптастыратын түсініктер; сондықтан мен жоғарыда (II. Def. vi.) шындық пен кемелділік бір нәрсені білдіреді дедім. Біз табиғаттағы барлық жеке заттарды бір тұқымға жатқызуға дағдыланғанбыз, ол ең жоғарғы тұқым деп аталады, атап айтқанда, табиғаттағы барлық жеке заттар тиесілі болатын болмыстың санатына. Осылайша, табиғаттағы жеке тұлғаларды осы санатқа жатқызған кезде, оларды бір-бірімен салыстырып, кейбіреулерінің басқаларға қарағанда болмысы немесе шындықты көбірек иеленетінін анықтасақ, біз осы шамаға дейін кейбіреулері басқаларға қарағанда кемелдірек деп айтамыз». «Жақсылық пен жамандық» терминдері өздеріне қарасты нәрселерде ешқандай оң қасиетті білдірмейді, бірақ олар тек ойлау тәсілдері немесе біз бір-бірімен салыстыру арқылы қалыптастыратын түсініктер. Осылайша бір нәрсе бір мезгілде жақсы, жаман және бейтарап болуы мүмкін. Мысалы, музыка қайғылы жанға пайдалы, ал қайғылы жанға зиянды; ал есітпейтін адамға ол жақсы да емес, жаман да емес. Алайда, бұл жағдайда да, бұл терминдер сақталуы керек. Өйткені, біз адам туралы ойды адам табиғатының үлгісі ретінде қалыптастырғымыз келсе, біз үшін аталған терминдерді мен көрсеткен мағынада сақтау пайдалы болады. Лейбниц де бұл ілімді ұстанып, оны нақты әлем барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы деп теодикалық аргументінің бөлігі ретінде қолданды. Джон Милтон, К. Льюистің «Жоғалған жұмақ» кітабының алғы сөзінде айтылғандай, бұл теорияға сенген; Джон Леонардтың сол өлеңнің кіріспесінде де теория оның бір тармағын түсіндіру үшін қолданылады. Льюис пен Леонард та теорияның көзі ретінде Августинді келтіреді.

Сын-пікір жамандық теориясы ретінде

Әртүрлі философтар жамандықтың жоқтық теориясы кейбір жағдайларда жеткіліксіз екенін айтты, сондықтан кем дегенде кейбір жағдайларда жоқтық емес жамандықтарды мойындау қажет. Мысалы, Бертран Рассел өзінің "Этика негіздері" атты эссесінде осы ілімді сынға алды: «Шындығында, барлық нәрсе жаман емес деген сенімді ешкім, теорияны қорғайтын метафизик болмаса, қолдамайды. Азап, жек көру, қызғаныш және қатыгездік – бәрі де бар нәрселер, олар өз қарсылықтарының болмауы емес; бірақ теория оларды ұлудың бос санасынан ажырату мүмкін емес деп санайды. Шындығында, бұл теорияның барлығы оптимизмге бейсаналық көзқарасқа байланысты туындаған сияқты, ал оның керісі логикалық тұрғыдан да дәл солай негізді. Біз жамандықтың өмірде болуынан, ал жақсылықтың болмауынан тұратынын айта аламыз; демек, өмірдің толық жиынтығы ең жаман нәрсе, ал тек болмауы ғана жақсы. Шындығында, буддизм осындай көзқарасқа ие болып көрінеді. Бұл көзқарас жалған екені анық, бірақ логикалық тұрғыдан оның керісінен де артық емес.»

Қатыгездік

П. М. С. Хакер өзінің "Адами құндылықтар" атты кітабында Рассел де айтқан қатыгездікке қарсы мысалды қайталады: "Зұлымдық – бұл жақсылықтың жоқтығынан ғана тұрады деген пікір, діни түсіндірмелерден арылғанда да, көндірмейді. Басқалардың азабынан ләззат алу, олардың қиналуын көріп қуану – мұның ешқандай кемшілік емес".

Көріністер арасындағы қарсылық

Иммануил Кант сенді, түсініктің ұғымдарына қатысты бұл ілім шын болса да, сезімдерге көрінетін әлемге қатысты оның жалған екеніне. "Таза Ақыл-Ой Сыны" кітабының "Ойлану Тұжырымдарының Амфиболиясы" атты бөлімінде ол Лейбниц мектебін осы ғана құбылыстық қарсылық мүмкіндігін мойындамағаны үшін сынады: "Шындықтар (жай ғана бекітулер ретінде) ешқашан логикалық тұрғыдан бір-біріне қайшы келмейді" деген принцип, ұғымдардың қатынасына қатысты толыққанды дұрыс тұжырым, бірақ табиғатқа немесе өздерінің нәрселеріне (біздің ең аз түсінігіміз жоқ) ешқандай мағынасы жоқ. Себебі, A - B = 0 болатын нақты қарсылық әрқашан болады, яғни бір шындық екіншісімен бір субъектіде бірігіп, екіншісінің әсерін жояды – бұл табиғаттағы әртүрлі қарсы әрекеттер мен операциялардың үнемі көз алдымызға келетін фактісі, бірақ нақты күштерге байланысты, оларды құбылыстық шындықтар деп атау керек. Жалпы механика тіпті осы қарсылықтың эмпириялық жағдайын бізге априори ереже ретінде ұсына алады, өйткені ол күштер бағытындағы қарсылыққа назар аударады – бұл жағдай туралы трансценденталдық шындық түсінігі бізге ештеңе айта алмайды. М. Лейбниц бұл тұжырымды жаңа принциптің айқын мақтанышымен жарияламаса да, оны жаңа тұжырымдарды құру үшін пайдаланды, ал оның ізбасарлары оны Лейбниц-Вольф философиялық жүйесіне енгізді. Осы принципке сәйкес, мысалы, барлық жамандықтар жаратылған тіршіліктердің шектеулі табиғатының салдарынан ғана, яғни жоқтар, себебі олар – шындықтың жалғыз қарсысы. (Бұл жалпы түрдегі нәрсенің түсінігінде осылай, бірақ құбылыс ретінде емес.) Сол сияқты, осы жүйені қолдаушылар барлық шындықты бір тіршілікте байланыстыруды және біріктіруді ғана емес, сонымен қатар табиғи деп санайды, себебі олар қарсылықтың тек қана қайшылық түрін мойындайды (осы арқылы нәрсенің түсінігі жойылады) және бір нақты себеп екіншісінің әсерін жоятын, өзара жойылудың қарсылығын елестете алмайды, ал оның бейнелену шарттары біз сезімде ғана кездесеміз.

Теодисея ретінде сын

Кейбір сыншылар зұлымдықтың проблемасына жауап ретінде зұлымдықтың жоқшылық теориясының дұрыстығына назар аударады. Мысалы, П.М.С. Хакер былай айтады: Егер зұлымдық қараңғылық сияқты жоқшылық болса да, неге бұл Құдайды оған жол беру жауапкершілігінен ақтайды екені түсініксіз. Одан кейін, Ол жарықтан тұратын әлемді жаратуға немесе әлемді жаратудан бас тартуға болатын еді. Тодд Кальдер келіседі: Зұлымдықтың жоқшылық теориясының зұлымдықтың проблемасын шешудегі бір кемшілігі – ол зұлымдықтың проблемасын толыққанды шешпейді, себебі Құдай зұлымдықты жасамағанның өзінде, неге Құдай жоқшылықтан туындаған зұлымдықтарға жол беретінін түсіндіру қажет (Кальдер 2007а; Кейн 1980).