Кіріспе

Заңды мәртебесі бар сауда-саттыққа жарамды қаржы активі
Қиын жағдайдағы бағалы қағаздар – қаржылық немесе операциялық қиындықтарға, дефолтқа немесе банкроттыққа ұшыраған компаниялар немесе мемлекеттік органдардың бағалы қағаздары. Қарыздық бағалы қағаздарға қатысты бұл – қиын жағдайдағы қарыз деп аталады. Мұндай қиын жағдайдағы қарызды сатып алу немесе иелену банкроттық салдарынан мұндай бағалы қағаздардың құнсыз болуы (қайтарудың болмауы) мүмкіндігіне байланысты маңызды тәуекел тудырады. Қиын жағдайдағы бағалы қағаздарға стратегиялық инвестиция жасау, әлеуетті түрде табысты болғанымен, бағалы қағаздардың құнсыздануы мүмкін болғандықтан, жоғары тәуекел деңгейімен байланысты. Бұл үшін әрбір құралды талдау және оның эмитенттің капитал құрылымындағы орнын, сондай-ақ соңғы қайтару мүмкіндігін бағалау үшін маңызды ресурстар мен сараптама қажет. Қиын жағдайдағы бағалы қағаздар әдетте өздерінің нақты немесе номиналды құнынан едәуір төмен бағамен сауда-саттық жасалады және осылайша инвестициялық деңгейден төмен саналады. Бұл, әдетте, потенциалды инвесторлардың санын – хедж-фондтар, жеке капитал фирмалары, инвестициялық банктер және мамандандырылған инвестициялық фирмалар сияқты ірі институционалдық инвесторлармен шектейді. 2012 жылы Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебінің профессоры, банкроттық теориясы бойынша сарапшы Эдвард Альтман АҚШ-тағы қиын жағдайдағы қарыз нарығына 200-ден астам қаржы институты 350-400 миллиард доллар инвестиция салады деп есептеді.

Тарих

1980 жылдар мен 1990 жылдардың басында қаржылық қиындыққа тап болған ірі мемлекеттік компаниялардың саны артуымен қиын жағдайдағы бағалы қағаздар нарығы дами бастады. 1992 жылы 1968 жылы банкроттықты болжау үшін "Алтман Z" формуласын әзірлеген профессор Эдвард Альтман қиын жағдайдағы компаниялардың "қарыздық бағалы қағаздарының" нарықтық құнын "шамамен 20,5 миллиард доллар, номиналды құны 42,6 миллиард доллар" деп бағалады. 1993 жылға қарай инвестициялық қауымдастық қиын жағдайдағы компаниялардың қарызына деген қызығушылық арта түсті. Осы кезде қиын жағдайдағы бағалы қағаздар "АҚШ мемлекеттік облигацияларымен салыстырылатын мерзімге кемінде он пайыздық кіріс әкелді. Жеке тіркеу құқықтары бар жеке қарызды қосу, банкрот болған және қиын жағдайдағы компаниялардың банк қарыздары мен сауда талаптарын есепке алғанда, банкрот болған және қиын жағдайдағы бағалы қағаздардың жалпы есептік құны 284 миллиард долларға, нарықтық құны 177 миллиард долларға жетеді."

Тәуекелдерді басқару

2006 жылға қарай қиын жағдайдағы қарызға инвестиция жасайтын хедж-фондтардың танымалдылығының артуы, бағалау көрсеткіштерінің санының өсуіне әкелді. Жоғары мамандандырылған тәуекелді талдаушылар мен несие сарапшылары, қиын жағдайдағы қарызға инвестициялау сияқты баламалы инвестициялардың табысқа жетуі үшін өте маңызды. Олар CDX High Yield Index және Үндістанға негізделген Gravitas сияқты институттардан нақты нарықтық деректерге сенеді. Gravitas тәуекелді басқару бағдарламалық құралын, озық талдаулар мен модельдеуді қолдана отырып, күрделі тәуекелді талдаумен үйлестіреді. Олар нарық оқиғаларының тәуекелге тигізетін әсерін бағалау үшін жеке сценарийлер жасайды. Gravitas, ірі банктер де пайдаланатын IBM Risk Analytics технологиясын (бұрын Algorithmics) қолданады, бұл хедж-фондтарға нормативтік талаптарды орындауға және инвестициялық шешімдерді оңтайландыруға көмектеседі. Компаниялар қаржылық қиындыққа ұшыраған кезде, бастапқы иеленушілер әдетте эмитенттің қарыздық немесе акциялық бағалы қағаздарын жаңа сатып алушыларға сатады. Хедж-фондтар сияқты жеке инвестициялық серіктестіктер қиын жағдайдағы бағалы қағаздардың ең ірі сатып алушылары болып табылады. 2006 жылға қарай хедж-фондтар жоғары кірісті нарықтың 25%-дан астам ұсынысын сатып алып, дәстүрлі дефолттық қарызды сатып алуларын толықтырды. 2006 жылы "CCC-ден CCC− дейінгі жаңа шығарылымдардың көлемі 20,1 миллиард долларды құрады". Басқа сатып алушыларға брокерлік фирмалар, өзара қорлар, жеке капитал фирмалары және кепілдікпен қамтамасыз етілген несие міндеттемелері сияқты мамандандырылған қарыз қорлары жатады. АҚШ қиын жағдайдағы бағалы қағаздар нарығының ең дамыған нарығы болып табылады. Халықаралық нарық, әсіресе Еуропада, соңғы жылдары қарқынды несиелендірудің өсуіне, банктердің капиталдық нормативтерінің қатаңдауына, өтемақысыз несиелерді есепке алу тәжірибесінің стандартизациялануына және банкроттық заңнаманың жаңартылуына байланысты белсендірек болды. Әдетте, қиын жағдайдағы бағалы қағаздарға инвестиция салатын инвесторлар эмитенттің операцияларын жақсарту қабілетін ғана емес, сонымен қатар қайта құру процесінің (көбінесе сот бақылауын қажет етеді) бір класс бағалы қағаздарға екіншісінен артық пайда әкелетінін немесе әкелмейтінін бағалауы керек.

Мемлекеттік қарыз

2003 жылы Seveq екінші деңгейлі борыш нарығының пайда болуы "қазіргі заманғы мемлекеттік борышқа қатысты сот процестеріне" және "шетелдік мемлекеттерге қарсы кәсіби сот процесін жүргізушілердің" индустриясын құруға әкелді. 2010 жылғы мақалада Блэкман мен Мухи банкротқа ұшыраған егемен мемлекеттерге қарсы сот ісінде қиындыққа тап болған қор инвесторлары қолданған бірқатар сот процестерін қарастырды. Бизнес-жоспар мемлекеттік қарыз құралдарын өте жоғары тәуекелге негізделген, айтарлықтай төмен бағамен сатып алып, содан кейін толық соманы өндіріп алуға бағытталған. Бұл стратегия егемен мемлекет банкроттықтан қорғауға ие болмаған кезде ең тиімді. Алайда, бұл инвесторлар "ұлттық заң шығарушы органдар бекіткен және ұлттық соттар толықтырған егемендік иммунитеті ережелерімен" шектеледі, бұл әлсіз мемлекеттерді сотқа берілуден қорғайды. Жеке борышкерлер банкроттықтан қорғану мүмкіндігіне ие, ал егемен мемлекеттерде мұндай мүмкіндік жоқ. Жеке борышкерлерге арналған банкроттық процедурасына ұқсас "егемен мемлекеттер үшін банкроттық аналогын құруға қатысты шашыраңқы шақырулар" болды, бірақ бұл шақырулар күшін жойды. Африкалық Даму Банкі тобының мәліметінше, 1999 жылдан бері Африкадағы кем дегенде жиырма ауыр борышты, кедей елдер коммерциялық кредиторлар мен хедж-фондтар тарапынан сот шараларымен қорқытылып немесе оларға қарсы сот процесіне тартылды.

Қазақстан

1999 жылы АҚШ-тың "Донегал Интернешнл" фирмасы Румынияға Замбияның 40 миллион долларлық берешегін "жеңілдетілген бағамен" 3,2 миллион долларға сатып алды. 2007 жылы Ұлыбританияның жоғарғы соты компанияға "Замбия үкіметіне қарсы ондаған миллион долларлық талапты күшіне енгізуге рұқсат берді".

Либерия

2009 жылы британдық сот Либерияны сотқа берген хедж-фондтарға 20 миллион доллар төлеуді бұйырды. Хедж-фондтар ақшаларын алуға үлкермес бұрын, 2010 жылы Ұлыбритания парламенті Либерия президенті және 2011 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Эллен Джонсон Сэрлифтің BBC Newsnight бағдарламасында хедж-фондтарға "адамгершілікпен қарап, осы елге демалыс беруді" сұрағаннан кейін, 2010 жылғы Қарызды жеңілдету (дамушы елдер) заңын қабылдады. Бұл заң хедж-фондтардың жинап алатын соманы шектеді, олар Либериямен 1 миллион доллардан сәл астам сомаға келісімге келуге мәжбүр болды және Ұлыбритания соттарында тым көп сома талап етулеріне тиімді түрде тосқауыл қойды. "Юбилейлік қарыз науқаны" ұйымының Ник Дирден бұл өзгеріс туралы: "Бұл әлемдегі ең кедей елдер енді басқалардың қайғы-қасіретінен байып өсетін осы жаман инвестициялық қорлардың шабуылына ұшырамайды" деді. Заң 2011 жылы тұрақты күшке енді, бірақ осы қызмет үшін әлі де Channel Islands және Британдық Виргин аралдары сияқты қауіпті аймақтар бар.

Конго

FG Hemisphere of Brooklyn Демократиялық Конго Республикасын 1970 жылдары Югославиядан алған қарыз үшін сотқа берді, ол 3,3 миллион долларға бағаланған. FG Гонконг, Австралия және Джерсиде сот ісін қозғады, бұл Ұлыбританияның мемлекеттік қарызға қатысатын хедж-фондтарға қарсы заңнамасына жатпады. Қытай үкіметі Гонконгтағы сотқа беру әрекетіне кедергі келтірді, бірақ Джерси соты FG-ге 100 миллион доллар төлеуді бұйырды. Содан кейін, Jubilee USA Network, Oxfam және Jubilee Debt Campaign сияқты ұйымдар Ұлыбритания мен АҚШ-та хедж-фондтар өздерінің талаптарын өндіріп алмауы үшін заңдарды өзгертуге бірнеше рет әрекеттенді. Jubilee Debt Coalition-ның Тим Джонс 2011 жылдың қараша айында Джерсиге барып, үкіметтен мемлекеттік қарызға қатысатын хедж-фондтарға тыйым салуды сұрады. The Guardian газетіне берген сұхбатында ол Конго Демократиялық Республикасының "бағалы ресурстарын әділетсіз қарыздарды төлеуге жұмсамай, кедейлікті жеңілдетуге пайдалануы керек" деді. FG-нің иесі Питер Гроссманды тәуелсіз тілші Грег Паласт есігінен тоқтатып, 3 миллион доллар төлеген қарызы үшін 100 миллион доллар алудың әділдігі туралы сұрағанда, ол: "Иә, мен шын мәнінде Конгоны қиын жағдайға түсірмеймін. Мен заңды талап бойынша ақша жинап жатырмын" деді. FG Hemisphere Конго Демократиялық Республикасынан 116 миллион доллар қарызын өтеу туралы ICC төрелік сотының шешімін орындауға тырысуда. Бұл шешім бастапқыда Халықаралық сауда палатасының (ICC) төрелік алқасы Боснияның Energoinvest DD компаниясының пайдасына 39 миллион доллар көлемінде шығарылған, содан кейін FG Hemisphere компаниясына сатылды. ICC Energoinvest компаниясының Конгода (сол кезде Заир деп аталған) Инга-Шаба су электр стансасынан электр қуатын таратуға арналған жоғары кернеулі электр желілерін салуды бақылаған, төленбеген құрылыс келісімшарттарына қатысты бұл шешімді шығарды, және бұл желілер әлі де пайдалануда. Боснияның қаржы полициясының басшысы "Әрине, бұл заңсыз болды" деді, Energoinvest компаниясының FG Hemisphere компаниясына активтер сатуына сілтеме жасап, сатуды ұйымдастырған адам, Боснияның бұрынғы премьер-министрі Недзад Бранкович "түрмеге түсуі керек" деп атап өтті. NML Capital бұл ұсынысты қабылдамады және Аргентинаны Нью-Йорк штатының соттарында толық сомаға сотқа берді. NML Capital-дың басты аргументі - бастапқы келісімшарттағы "pari passu" (латынша "тең жағдайда" дегенді білдіреді) ережесі бойынша, Аргентина егер ол бір кредиторға төлесе, өзінің барлық кредиторларын, соның ішінде қайта құрылымдауға келіспегендерін де қайтаруға міндетті. Аргентина қайта құрылымдалған кредиторларға қарызын өтеуге кіріскендіктен, Эллиот оны да қайтаруға лайық деп мәлімдеді. 2012 жылдың 2 қазанында Кайман аралдарында тіркелген NML Capital Ltd. хедж-фонды, Аргентинаның борызын қайта құруға кірмеген Аргентинаның Тема, Гана портындағы әскери-теңіз флотының оқу кемесі Libertad-ты ұстап алды. Гана соты Аргентина мемлекеттік борыштың орындалуы кезінде егемендік иммунитетінен бас тартқанын мәлімдеді. 2012 жылдың қарашасында Нью-Йорк штатының соты Эллиот пен басқа да ұстанушылардың пайдасына pari passu аргументінің мәнін шешті және Аргентинаға 15 желтоқсанда - Аргентинаның қайта құрылымдауға келіскен кредиторларға төлеуі тиіс болатын күні - 1,3 миллиард доллар төлеуді бұйырды. Апелляциялық сот 27 ақпанда ауызша дәлелдемелерді тыңдады, ал 2014 жылдың маусым айында АҚШ Жоғарғы Соты Аргентинаның апелляциясын қабылдамады. Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы 2014 жылдың 3 шілдесінде Вашингтонда Америка мемлекеттері ұйымының сыртқы істер министрлігінде өткен арнайы кездесу туралы хабарлады, онда жағдайды талқылау үшін шет елдердің ішкі істер министрлері қатысты. Бұл қаулы АҚШ пен Канададан басқа барлық ОАҚ мүше мемлекеттерінің қолдауымен қабылданды. 2014 жылдың шілдесінде АҚШ-тың федералды судьясы Майкл Шиханның Эллиотт Менеджментінің бір бөлімі NML Capital Ltd. Аргентинаға қарсы шешім шығарды. Еліміз кредиторларға 1,3 миллиард доллардан астам қарызды. Солтүстік Каролина университетінің заң профессоры Марк Вайдемайердің айтуынша, бұл шешім - "мемлекеттік қарыз саласындағы" "қазіргі кезде қол жеткізген ең маңызды сот жеңістерінің бірі". 2014 жылдың шілдесінде Джорджтаун заң профессоры Адам Левитиннің The Wall Street Journal газетінде жарияланған мақаласында қиын жағдайдағы бағалы қағаздар инвесторлары мен АҚШ сот жүйесі арасындағы қарым-қатынасты қайта қарау қажеттігі айтылды. Ол бұл қиын жағдайдағы қарыз инвестициялық қорлары "ойында қатысуға" және "Левиафанның аузына өздерінің басын салуға" таңдаса да, АҚШ соттары бұлай таңдамауы керек деп мәлімдеді.