Кіріспе
Янктон Дакота авторы Элла Кара Делория (31 қаңтар 1889 - 12 ақпан 1971), сондай-ақ Аŋpétu Wašté Wiŋ (Көрікті күн әйел) деп те аталады, Янктон Дакота (Сиу) педагогы, антропологы, этнографы, лингвисті және романист болған. Ол Американың жергілікті халықтарының ауызша тарихын жазып алып, олардың тілдерін зерттеуге үлес қосты. Котераның (2008) сөзіне сүйенсек, Делория "Дакота/Лакота/Накота мәдениеті, діні және тілдік амалдары бойынша білікті сарапшы" еді. 1940 жылдары Делория "Сулы қызғалдақ" атты роман жазды, ол 1988 жылы жарық көрді және 2009 жылы қайта басылды.
Ella Cara Deloria (January 31, 1889 – February 12, 1971), also called Aŋpétu Wašté Wiŋ (Beautiful Day Woman), was a Yankton Dakota (Sioux) educator, anthropologist, ethnographer, linguist, and novelist. She recorded Native American oral history and contributed to the study of Native American languages. According to Cotera (2008), Deloria was "a pre eminent expert on Dakota/Lakota/Nakota cultural religious, and linguistic practices." In the 1940s, Deloria wrote a novel titled Waterlily, which was published in 1988, and republished in 2009.
Жұмыс және жетістіктер
Делория мұғалімдер колледжінде Франц Боаспен кездесіп, оның 1942 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасқан кәсіби байланысын бастады. Ол Маргарет Мид пен Рут Бенедиктпен жұмыс істеді, олар Боас аспирантурасында оқыған антропологтар еді. Америка үндістерінің мәдениетін зерттеудегі жұмысы үшін ол ағылшын және латын тілдерінен өзге, сиу тілінің дакота және лакота диалектілерін еркін меңгерді. Делория Боас, Мид және Бенедиктпен жұмыс істегенімен, сарапшылар негізінен оның ақ және үндістердің мәдени көзқарастары арасындағы байланыс, жұмысына және отбасына деген екі жақты міндеттемелері, сондай-ақ оның білімінің үнді қауымдастықтары үшін маңыздылығына назар аударды. Сондықтан, "Делорияның өзара тәлімгерлік қарым-қатынастарын зерттеу, бұрынғы зерттеулердегі оның мәдени жарастырушылығы мен жеке қиындықтарына басымдық беру арқылы антропология саласына оның тигізген әсерін көрсету, осы салаға маңызды үлес қосуға септігін тигізді". 1938–39 жылдары Делория Навахо резервациясында Үндістер істері бюросы үшін әлеуметтік-экономикалық зерттеу жүргізу үшін тағайындалған зерттеушілердің шағын тобының бірі болды, бұл зерттеуге Пэлпс Стокс қоры қаржы бөлді. Олар «Навахо үндістерінің мәселесі» атты есеп жариялады. Бұл жоба Делорияға көптеген сөз сөйлеу мүмкіндіктерін ашты, сондай-ақ оның ана тілдері бойынша маңызды жұмысын жалғастыру үшін қаржыландыруға қол жеткізді. 1940 жылы ол және оның әпкесі Сьюзан Солтүстік Каролина штатының Пемброк қаласына барып, Робсон округындағы өзін-өзі анықтаған Лумбилер арасында зерттеу жүргізді. Делория олардың ерекше мәдениетін және олардың бастапқы тілінен қалған нәрсені зерттеу арқылы олардың танылуына маңызды үлес қоса алатынына сенді. Зерттеу барысында ол топтағы адамдармен, соның ішінде әйелдермен, өсімдіктер, тағамдар, дәрі-дәрмектер және жануарлардың атаулары туралы сұхбаттар жүргізді. Ол ағылшын тілін қабылдағанға дейін олардың бастапқы тілі болуы мүмкін сөздікті аяқтауға жақын еді. Ол сондай-ақ 1940 жылы Робсон округының үндістері туралы олардың шығу тегін көрсететін қойылымды ұйымдастырды. Делория 1929–1960 жылдар аралығында Колумбия университетінен, Америка философиялық қоғамынан, Боллинген қорынан, Ұлттық ғылым қорынан және Дорис Дьюк қорынан зерттеулері үшін гранттар алды. Ол қайтыс болған кезде лакота тілінің сөздігін дайындап жатқан еді. Оның жинаған мол деректері сол кезден бері зерттеушілер үшін құнды дерек көзі болып табылады. 2010 жылы Делорияның альма-матері болған Колумбия университетінің антропология факультеті оның құрметіне Элла С. Делория атындағы студенттік зерттеу стипендиясын құрды. "The Forum on Public Policy" – Oxford Roundtable (Харрис Манчестер колледжі, Оксфорд, Англия) онлайн журналы. Гарднер, Сюзан. 2014 жыл. "Ассимиляция риторикасын бұзу: 1920 жылдардағы Элла Кара Делория (Дакота)". Hecate 39.1/2: 8–32. Гир, Энн Рэгглз. 2005 жыл. "Индиандық жүрек / ақ адамның басы: Үнді мектептеріндегі американдық мұғалімдер, 1880–1930", Білім беру тарихы тоқсандығы 45:1. Гиббон, Гай И. 2003 жыл. Сиу: Дакота және Лакота халықтары. Малден, Массачусетс: Блэкуэлл пабы. Хефлин, Рут Дж. 2000 жыл. "Мен тірімін": Сиу әдебиетінің қайта жандануы. Сиракуза университетінің баспасы. "Мен тірімін: Сиу әдебиетінің қайта жандануы". Келси, Пенелопа Миртл. 2008 жыл. Түпкілікті американдық әдебиеттегі тайпалық теория. Небраска университетінің баспасы; Медицина, Беа. 1980 жыл. "Элла С. Делория: Эмикалық дауыс". MELUS 7.4: 23–30. Мюррей, Жанет. 1974 жыл. Элла Делория: Биографиялық эскиз және әдебиеттік талдау. Ф. Солтүстік Дакота университетінің докторлық диссертациясы. Райс, Джулиан. 1992 жыл. Елен әйелдері мен қасқырлар: Элла Делорияның Лакота әңгімелері. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы. Райс, Джулиан. 1993 жыл. Элла Делорияның темір шағасы. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы. Райс, Джулиан. 1994 жыл. Элла Делорияның "Бәкелер тобы". Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы. Райс, Джулиан. 1998 жыл. Ұлы рухтың алдында: Сиу руханилығының көптеген қырлары. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы. (Делорияның бірнеше жарияланбаған қолжазбаларынан әңгімелер мен мәдени түсініктемелердің кеңейтілген цитаталары мен талдауын қамтиды.) Райс, Джулиан. 1983 жыл. "Охункакан қызды лагерьге қайтарып әкеледі", "Американдық индейлер" тоқсандығы 7.4: 37–55. Райс, Джулиан. 1984 жыл. "Неге лакоталардың әлі де өздері бар: Элла Делорияның Дакота мәтіндері". Батыс Америка әдебиеті 19.3, 205–17. Солтүстік Американың жергілікті әдебиетінде қайта басылды. Ред. Жанет Виталек. Нью-Йорк: Гейл Ричерч, Инк., 1994: 243–44. Райс, Джулиан. 1984 жыл. "Иктоны қоршау: Дакота мәтіндеріндегі инцест және қашу", Оңтүстік Дакота шолуы 22.4: 92–103. Райс, Джулиан. 1984 жыл. "Лакота әңгімелері қалай рухты сақтайды және әулиеге тамақтандырады". Американдық индейлер тоқсандығы 8.4: 331–47. Райс, Джулиан. 1989 жыл. Лакота әңгіме айту: Қара Елк, Элла Делория және Фрэнк Фулс Кроу. Нью-Йорк: Питер Ланг. Райс, Джулиан. 1992 жыл. "Дакота мәтіндеріндегі повество стильдері", "Американың жергілікті әдебиеттерін аудару туралы". Ред. Брайан Суонн. Вашингтон, округ Колумбия: Смитсониан институтының баспасы, 276–92. Брайан Суоннның редакциясымен "Аспан тілімі: Американың жергілікті мифологиясы, әңгімесі және әні" кітабында қайта басылды. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 2014. 73–93. Райс, Джулиан. 1997 жыл. "Элла С. Делория". Америкалық жазушылар сөздігі: Американың жергілікті жазушылары. Ред. Кеннет Ромер. Детройт, Вашингтон, округ Колумбия, Лондон: Брукколи Кларк Леймен, Гейл Ричерч, 47–56. (Сулифлидің кеңейтілген талдауын қамтиды.) Райс, Джулиан. 1998 жыл. "Олардың өзінің кешірімсіздігіне кінәлі болды: Ішкі расизм және Жаралы тізе", Американдық индейлер тоқсандығы. 221/2: 63–82. (Делория Жаралы тізедегі қырғыннан жиырма жыл өткен соң Пайн-Ридж агенттігінің ақ қызметкерінің араласқан әйелімен сұхбаттасқан.) Райс, Джулиан. 2000 жыл. "Күннің акситасы: Қара Елктің көрулеріндегі жылқы". Ред. Клайд Холлер. Сиракуза: Сиракуза университетінің баспасы, 59–76. (Делорияның Дакота мәтіндерінен "Жылқы сыйы" талдауын қамтиды.) Райс, Джулиан. 2004 жыл. "Қызды алдаған екі бетті". Ред. Брайан Суонн. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 397–407. Розенфельт, В. Е. 1973 жыл. Соңғы бизон: жазықтықтардағы индейлердің мәдени көзқарастары: Сиу немесе Дакота ұлты. Миннеаполис: Денисон. Слай, Гэри Ли. 2003 жыл. Түпкілікті американдық әйелдер романистерін зерттеу: София Элис Каллахан, Морнинг Дов және Элла Кара Делория. Льюистон, Нью-Йорк: Эдвин Меллен Пресс. Улрих, Ян. 2008 жыл. Жаңа лакота сөздігі. Лакота тілі консорциумы. (Лакота тілін зерттеуге Делорияның үлесі туралы егжей-тегжейлі тарауды қамтиды) Висвесваран, Камала. 1994 жыл. Феминистік этнографияның қиялдағы әңгімелері. Миннесота университетінің баспасы.
Medicine, Bea. 1980. "Ella C. Deloria: The Emic Voice." MELUS 7.4: 23–30. Murray, Janette. 1974. Ella Deloria: A Biographical Sketch and Literary Analysis. Ph. D. thesis, University of North Dakota. Rice, Julian. 1992. Deer Women and Elk Men: The Lakota Narratives of Ella Deloria. Albuquerque: University of New Mexico Press. Rice, Julian. 1993. Ella Deloria's Iron Hawk. Albuquerque: University of New Mexico Press. Rice, Julian. 1994. Ella Deloria's The Buffalo People. Albuquerque: University of New Mexico Press. Rice, Julian. 1998. Before the Great Spirit: The Many Faces of Sioux Spirituality. Albuquerque: University of New Mexico Press. (Includes extended quotation and analysis of stories and cultural commentary from several of Deloria's unpublished manuscripts.) Rice, Julian. 1983. "An Ohunkakan Brings a Virgin Back to Camp," American Indian Quarterly 7.4: 37–55. Rice, Julian. 1984. "Why the Lakota Still Have Their Own: Ella Deloria's Dakota Texts." Western American Literature 19.3, 205–17. Reprinted in Native North American Literature. Ed. Janet Witalec. New York: Gale Research, Inc., 1994: 243–44. Rice, Julian. 1984. "Encircling Ikto: Incest and Avoidance in Dakota Texts," South Dakota Review 22.4: 92–103. Rice, Julian. 1984. "How Lakota Stories Keep the Spirit and Feed the Ghost." American Indian Quarterly 8.4: 331–47. Rice, Julian. 1989. Lakota Storytelling: Black Elk, Ella Deloria, and Frank Fools Crow. New York: Peter Lang. Rice, Julian. 1992. "Narrative Styles in Dakota Texts," in On the Translation of Native American Literatures. Ed. Brian Swann. Washington D. C.: Smithsonian Institution Press, 276–92. Reprinted in Sky Loom: Native American Myth, Story, and Song. Ed. Brian Swann. Lincoln: University of Nebraska Press, 2014. 73–93. Rice, Julian. 1997. "Ella C. Deloria." Dictionary of Literary Biography: Native American Writers of the United States. Ed. Kenneth Roemer. Detroit, Washington, D. C., London: Bruccoli Clark Layman, Gale Research, 47–56. (Includes an extended analysis of Waterlily.) Rice, Julian. 1998. "It Was Their Own Fault for Being Intractable: Internalized Racism and Wounded Knee," American Indian Quarterly. 221/2: 63–82. (An interview Deloria conducted twenty years after the massacre at Wounded Knee with the mixed blood wife of a white employee at the Pine Ridge Agency. Deloria condemns her condescending attitude toward the victims.) Rice, Julian. 2000. "Akicita of the Thunder: Horses in Black Elk's Visions." In The Black Elk Reader. Ed. Clyde Holler. Syracuse: Syracuse University Press, 59–76. (Includes an analysis of "The Gift of the Horse" from Deloria's Dakota Texts.) Rice, Julian. 2004. "Double Face Tricks a Girl." In Voices from Four Directions: Contemporary Translations of the Native Literatures of North America. Ed. Brian Swann. Lincoln: University of Nebraska Press, 397–407. Rosenfelt, W. E. 1973. The Last Buffalo: Cultural Views of the Plains Indians: the Sioux Or Dakota Nation. Minneapolis: Denison. Sligh, Gary Lee. 2003. A Study of Native American Women Novelists: Sophia Alice Callahan, Mourning Dove, And Ella Cara Deloria. Lewiston, N. Y.: Edwin Mellen Press. Ullrich, Jan. 2008. New Lakota Dictionary. Lakota Language Consortium. (includes a detailed chapter on Deloria's contribution to the study of the Lakota language)
Visweswaran, Kamala. 1994. Fictions of Feminist Ethnography. Univ. of Minnesota Press.