Кіріспе

Парсы тарихшысы, жазушы және ғалымы Хамдалла Мустафи Қазвини (حمدالله مستوفى قزوینی; 1281 – 1339/40 жылдарынан кейін) – парсылық шенеунік, тарихшы, географ және ақын. Ол моңғол Ильхандығының соңғы кезеңінде және одан кейінгі билік үзілісі кезінде өмір сүрген. Қазвиннің тумасы Мұстафи, қаржы есепшілері (мұстаффилер) отбасынан шыққан, сондықтан оның аты осылай аталады. Ол көрнекті визир және тарихшы Рашид ад-Дин Хамаданидің жақын досы болды, ол оны тарихи және географиялық еңбектер жазуға ынталандырды. Мұстафи үш еңбектің авторы: «Тарих үзінділері» (Tarikh i guzida), «Жеңіс кітабы» (Zafarnamah) және «Жүректердің қуанышы» (Nuzhat al Qulub). Өте ықпалды тұлға Мұстафидің Иран тарихы мен географиясын түсіндіру әдісі 13 ғасырдан бері басқа тарихшылардың да назарына ілігіп, үлгі болып келеді. Ол туған қаласы Қазвиндегі күмбезді мазарға жерленген.

Өмірбаян

Мұстафи 1281 жылы Иранның батыс бөлігіне сәйкес келетін аймақ – парсы Ирағындағы (Иrāq i Ajam) Қазвин қаласында дүниеге келген. Оның отбасы 9 және 10 ғасырларда қалада билік еткен арабтардың ұрпағы болды, кейіннен Газнавилер кезінде жоғары дәрежелі қаржылық есепшілер (мустаффи) болып қызмет еткен. Мұстафидің арғы атасы Әмин әл-Дин Наср Ирактың мустафиі болған, содан бері бұл отбасының есімі болды. Әмин әл-Дин Наср 1220 жылы Иранға монғолдар шапқан кезде Қазвинді тонағаннан кейін, монғол шабуылынан қаза тапты. Осыған қарамастан, Мұстафи отбасы монғолдарға адал қызмет етті және тіпті осы кезеңде одан да танымал болды; оның ағасы Фахр әл-Дин Мұстафи қысқа уақытқа Илхан мемлекетінің уәзірі болды, ал інісі Зайн әл-Дин көрнекті уәзир және тарихшы Рашид әл-Дин Хамаданидің көмекшісі болды. Мұстафи отбасы монғол дәуірінде танымал болған парсы Ирағының көптеген отбасыларының бірі еді. Көп ұзамай парсылықтар мен бұрыннан қалыптасқан Хурасанилер арасында, әсіресе Мұстафилер мен Джувайнилер отбасы арасында бәсеке пайда болды, бұл Мұстафидің еңбектерінде көрінеді, онда кейбір жағдайларда Джувайнилер туралы есімдер келтірилмейді. Мұстафи отбасының дәстүрін жалғастырып, 1311 жылы туған қаласы Қазвиннің, сондай-ақ Абхар, Занжан және Тарумайн сияқты көршілес аудандардың қаржылық есепшісі болып тағайындалды. Ол осы лауазымға Рашид әл-Дин тағайындады, ол оны тарихқа қызықтырып, 1320 жылы Фердоусидің «Патшалар кітабы» («Шахнаме») жалғасы ретінде «Жеңістің кітабы» («Зафарнама») жазуға шабыттандырды. Ол 1334 жылы аяқтаған бұл еңбегінде 75 000 тармақтан тұратын, Ислам дәуірінің және Илхан дәуірінің тарихы баяндалған. Бұрын ол осыған ұқсас тарихи жазба – 1330 жылы «Тарих үзіндісі» («Tarikh i guzida») атты алғашқы еңбегін жазған. Рашид әл-Диннің ұлы Ғият әл-Дин Мұхаммедке арналған бұл тарихи жазба – пайғамбарлар, Иранның исламға дейінгі патшалары және ислам әлемінің оқиғаларын баяндайтын дүниежүзілік тарих еді. Мұстафидің Илхан мемлекетінің соңғы жылдарындағы өмірінен ештеңе белгісіз, тек ол Тәбриз бен Бағдад арасында саяхаттағаны белгілі. 1339 жылдың жазында Мұстафи Савада болды, ол Джалаир билеушісі Хасан Бузурдың уәзірі болған Гият әл-Дин Мұхаммедтің күйеу баласы Хаджжи Шамс әл-Дин Закарияға қызмет етті. Ол диванды басқаруға көмектесуге тырысты, бірақ Хасан Бузурдың Хубанид ханзадасы Хасан Кучактан жеңілгеннен кейін Бағдадқа шегінуіне байланысты тез арада жұмыссыз қалды. Мұстафи өзінің туған қаласы Қазвинге қайтуды немесе оңтүстік Иранға қашуды шешуге тиіс болды. Ол оңтүстік Иранның Шираз қаласына барып, жақсы өмір сүруді үміттенеді, бірақ Инжуид билеушісі Әмір Мәсуд Шахтың сарайында күткендей қабылдамады. Дегенмен, ол он ай бойы сол жерде тұрды, содан кейін Инжуидтардың тақ үшін күресінен туған хаостан кейін кетуді шешті. Ол солтүстікке оралды, онда Ава, Сава, Кашан және Исфаханда жақсы қабылдады, ақыры 1340 жылдың соңында Қазвинге оралды. Ол осы кезеңде бастан өткен қиындықтарды бірнеше өлеңінде айтты, сонымен қатар ауруға (немесе мүмкін, көңілсіздікке) шалдықты, бірақ белгісіз меценаттың, мүмкін Хасан Бузурдың көмегімен қалпына келді. Осы уақыт аралығында Мұстафи өзінің космографиялық және географиялық еңбегі «Жүректің бақыты» («Nuzhat al Qulub») аяқтады. Ол 1339/40 жылдары Қазвинде қайтыс болды және күмбез пішіндес мазарда жерленді.

Тарих-и Гузида

Мұстафидің алғашқы еңбегі – "Тарих и гузида" ("Тарихтан үзінділер") атты әлемдік тарих, онда пайғамбарлардың, Иранның исламға дейінгі патшаларының және ислам әлемінің оқиғалары баяндалған. Бұл еңбек сол кездегі аяқталмаған "Зафарнамаға" және Мұстафи мұқият сілтеме жасайтын ертеректегі көздерге негізделген. "Тарих и гузида" 1304 жылы Ғазан ханның қайтысынан кейінгі маңызды ақпараттарды қамтиды. Саяси әңгіме оңтайлы нотамен аяқталады, Ғият әл-Дин Мұхаммед Ильханаттың визирі болып тағайындалады. Алдыңғы соңғы тарауда көрнекті ғалымдар мен ақындардың өмірі суреттелген, ал соңғы тарауда Қазвин қаласы сипатталып, оның тарихы туралы мәліметтер берілген.

Сафарнама

Мұстафидің екінші еңбегі – «Зәфарнама» («Жеңіс кітабы»), Фердоусидің «Шахнаме» («Патшалар кітабы») еңбегінің жалғасы. Оның атауы орта парсы тіліндегі «Пирузинамак» кітабынан тікелей аударма. Ол 1334 жылы аяқтаған бұл еңбек 75 000 тармақтан тұрады және Ислам дәуірінің тарихын, сондай-ақ Ильханат дәуірінің тарихын баяндайды. Алғашқы бөлігі Рашид әд-Диннің (Мустафи да еске алады) еңбегіне көп тәуелді болғанымен, бұл тәуелділік «Тарих и Гузида» еңбегімен салыстырғанда аз байқалады. Бұл шығармада Шамс әд-Дин Кашанидің замандас өлеңді повесті «Шахнаме йе Ченгизи» еңбегімен ұқсас жайттар бар. Дегенмен, «Зәфарнама» Ильханат монархы Олжайтү мен оның мұрагері Әбу Саид Бахадур ханның билігі туралы маңызды бастапқы дереккөз болып табылады. Бұл еңбектің маңыздылығын Темурид дәуірінің тарихшысы Хафиз и Абру мойындап, оның көп бөлігін өзінің «Дхайл е Джаме әл-тауарих» кітабына қосты. «Тарих и Гузида» сияқты, «Зәфарнама» да оңды нәтижемен аяқталады: Әбу Саид Бахадур хан көтерілісті сәтті басады, одан кейін бейбітшілік орнатылады. Алайда, Мұстафи өзінің еңбегін ертерек аяқтаған болуы мүмкін, себебі Ильханаттың ыдырауы кезіндегі хаостық оқиғаларға байланысты. Бұл оның кейіннен «Зәфарнама» еңбегін прозалық түрде жалғастырғанымен расталады, онда Әбу Саид Бахар ханның өлімі мен Ирандағы соңғы жағдайлар туралы айтылады.

Нұзхат әл-құлуб

Мұстафидің ең көрнекті еңбегі – "Нужат әл-Құлуб" ("Жүректердің қуанышы"), ол Ильханат дәуірінің географиясы мен істерін сипаттайтын дерлік жалғыз дереккөз. Бұл еңбек үкімет, сауда, экономикалық өмір, діни қақтығыстар, салық жинау және осыған ұқсас тақырыптар туралы маңызды ақпарат береді. "Тарих и гузида" және "Зафарнама" шығармалары сияқты, Мұстафи өзінің бұл саладағы біліміне күмәнді келеді және оны жазуға достары ынталандырғанын айтады. Иран туралы географиялық еңбектердің көпшілігі араб тілінде болғандықтан (мысалы, Әбу Зейд әл-Балхи мен Ибн Хордадбехтің еңбектері), парсы тіліндегі қолжетімді дереккөз пайдалы болады деп ойлады. Бұл еңбек Иранның этно-ұлттық тарихына маңызды үлес қосты деп есептеледі. Мұстафи өз еңбектерінде "Иран" терминін жиі қолданады. 651 жылы Иран Сасанид империясы құлағаннан кейін, "Иран" немесе "Иранзамин" ("Иран жері") идеясы саяси бірлік ретінде жойылды. Алайда, ол ирандықтардың ұлттық сезімінде сақталып, басқа авторлардың еңбектерінде кейде кездеседі. Ильханаттың пайда болуымен бұл идея қайта жанданды. Қазіргі заманғы тарихшы Питер Джексонның (2017) пікірінше, бұл қайта өрлеудің себебі 1258 жылы Аббасид халифатының құлауы және "саяси исламның құқығынан айырылуы" болды. Мұстафи Иранның шекарасын Инд өзенінен бастап, шығыста Хорезм мен Трансоксианаға дейін, ал батыста Византия мен Сирияға дейін созылғандығын, бұл Сасанид империясының аумағымен сәйкес келетінін сипаттайды. Ол Иран провинцияларын 20 тарауға бөліп сипаттайды: Ирак ("Араб Ирағы") немесе "Ираншаһрдың жүрегі", Парсы Ирағы, Арран, Муған, Ширван, Грузия, Византия, Армения, Раби’а, Күрдістан, Хузестан, Фарс, Шабанкара, Кирман, Мукран, Хормуз, Нимруз, Хорасан, Мазандаран, Кумис, Табаристаң және Гилан. Иранның тарихы мен географиясын осы тұрғыдан қарастыру тәсілі 13-шы ғасырдан бері басқа тарихшылар тарапынан да қолданылып келеді.

Нанымдар

Хамдалла, есеп бойынша, "шын көзқарасы бар шиит" болған, және бұл пікірді қолдайтын көптеген дәлелдер бар, мысалы, оның "Тарих и гузида" еңбегіндегі Он екі имам тарихының егжей-тегжейлі баяндамасы және "Нужат әл Кулуб" кітабындағы Ирандағы шиит аудандарының тарихы. Дегенмен, ол Садд әл-Дин Саваджи сияқты шииттерді, оларды "рафези" деп атаған, ұнатпады, сондай-ақ хутбада алғашқы үш халифтің есімін атамағаны үшін шиит әмірі Хаджи әл-Дилкандиді айыптады. Ирантанушы Чарльз П. Мелвилл Хамдалланың шын мәнінде суннит шафииті болғанын болжайды, бұл сол кездегі Казвиндегі басым мадхаб (ойлау мектебі) және Рашид әл-Дин Хамаданидың да ойлау мектебі болған.