Кіріспе

Екінші ғибадатхана кезеңінің соңындағы раввин Еліше бен Абуя (әртүрліше жазылады, соның ішінде Еліше бен Авуа) 70 жылға дейін Иерусалимде туған раввин және еврей діни қайраткері. Ол өзінің танайлық әріптестері дінге қарсы деп санаған көзқарасты қабылдағаннан кейін, Талмуд раввиндері оның атынан үйретуден бас тартып, оны "Басқа біреу" (אחר, Ачер) деп атады. Геонимдердің жазбаларында бұл есім "Ахор" ("кері") түрінде келеді, себебі Еліше дінге қарсылыққа бой беріп, "кері қайтқан" деп есептелді.

Оның дінге қарсылығы

Луи Гинцбергтің айтуынша, "рабиндік дереккөздерден оның жеке басының нақты бейнесін алуға шама жоқ, ал қазіргі тарихшылар оны бағалауда үлкен дауға түсті. Гретцтің пікірінше, ол карпотиялық гностик; Зигфридтің пікірінше, Филонның ізбасары; Дубштың пікірінше, христиан; Смоленскин мен Вайстың пікірінше, инквизитор Акиваның құрбаны".

Саддукей Еліше

Гинцбергтің пікірінше, Еліше саддукейге айналған, себебі Иерусалим Талмудында Елішенің парызшылдарға опасыздық жасағаны айтылады. Сонымен қатар, Елішенің діннен тайғанын түсіндіретін бір себеп саддукейлердің көзқарасына сай келеді: Еліше Тораның «ұзақ өмір» сыйлайтынына уәде берген екі заңды – ата-ананы құрметтеу және ана құсты жіберуді – орындаған кезде бір баланың қаза тапқанын көрген делінеді. Гинцбург бұл үзіндідегі «Ең Қасиетті Орын» туралы айтылуы Гретцтің ойынша болатын анахронизм емес деп жазады, өйткені Елиезер мен Иешуа Елішенің сүндетке оралуында геондар ретінде болған, демек, ол Иоханан бен Заккай (80) қайтыс болғаннан кейін болған. Сондай-ақ, «Ең Қасиетті Орын» Рабби Акивамен де байланысты айтылады; шындығында, бұл тіркестің қолданылуы раббилердің қасиеттілікті ғимаратта емес, жерде деп санауына байланысты. Иерусалим Талмудындағы осы үзіндіде Еліше шәкірті Рабби Меир атақты ұстаз болған кезде де тірі болғаны айтылады. Жоғарыдағы болжам бойынша, ол сол кезде жетпіс жасқа толған болуы керек. Елішенің барлық әріптестерінің ішінде, оны яһуди дініне қайтару үмітімен, онымен байланысын жалғастырып, ғылыми тақырыптарды талқылаған – тек ол ғана болды, сондай-ақ, осы қарым-қатынасты күдікпен қараған бірқатар ізгі раббилердің ескертулерін ескермеді. Меирдің Елішеге деген құрметі соншалықты зор болғандықтан, ол Елішенің қайтысымен досының қабіріне мантасын жапқан. Содан кейін, аңыз бойынша, одан түтін бағанасы көтерілді, ал Меир Рут 3:13-ті қайталап айтты: «Түнде осында демалыңыз; бақыттың таңында мейірімді Құдай сізді құтқарады; әйтпесе, мен сізді құтқарамын». Сол аггада Меир қайтыс болғаннан кейін Елішенің қабірінен түтін тоқтағаны айтылады.

Джейкоб Гординнің пьесасы Элиша Бен Абуя

Якоб Гордин 1906 жылы "Елиша Бен Абуя" атты идиш тіліндегі пьеса жазды; ол Гординнің өмір кезеңінде Нью-Йоркте сәтсіз қойылды, бірақ оның қайтысынан кейін көптеген қойылымдарда табысқа ие болды; басты рөлді ойнау үшін пьеса тек Джейкоб Адлерге арналған. Гординнің өлімінен кейін 1911 жылғы қойылымда құлаған әйел Беата рөлін Адлердің әйелі Сара орындады, Бен Абуяның адал досы Тоивье Авиониді Зигмунд Могулеско, ал оның қызы (пьесада римдік сарбазбен қашып кетеді) Адлерлердің қызы Франсис сомдады; пьесаның соңғы қойылымдарының бірінде, Якоб Адлердің актерлік мансабының соңында, қыз рөлін Франсистің кіші, бірақ кейіннен танымал болған әпкесі Стелла ойнады. Гординнің "Бен Абуясы" Гординнің өзінің және белгілі бір дәрежеде Адлердің бейнесін көрсетеді: ол дінге сенбейтін, бірақ өзін өзгермейтін яһуди санаған, христиандықтан да яһуди дінінен де қатаң бас тартатын, адал мінез-құлық танытып, "яһуди халқының қорқынышты азаптары" туралы түс көріп қайтыс болатын, раввиндердің көпшілігімен айыпталып, бірақ шәкірті раввин Меирмен ұлы яһуди ретінде мақталған адам.

Милтон Штайнбергтің "Қозғалған жапырақ" романы

Консервативті рабби Милтон Штайнберг 1939 жылы шығарған "Қозғалған жапырақ" атты даулы романында Еліша бен Абуяның өмірін көркемдеп суреттеді. Штайнбергтің романы 2-ші ғасырдағы еврейлердің раббиндік иудаизмді грек-эллиндік қоғаммен мәдени және философиялық тұрғыдан үйлестіруге тырысқан күресін бейнелейді. Елішаның күресі арқылы Штайнберг мұндай адамды діннен тайдыруға мүмкін болған сұрақтар мен оқиғалар туралы ой-пікірлер айтады, сондай-ақ Рим империясындағы еврейлердің өзін-өзі анықтау мәселесі, Бар-Кохба көтерілісі (132-135 жж.) және, ең бастысы, ақыл мен сенімнің бір-біріне тәуелділігі сияқты мәселелерді қарастырады. Роман Елішаның өміріне арналған Талмуд дәстүріне негізделгенімен, Штайнберг өзінің романы "тарихи деректерге қатаң сәйкестік немесе сөзбе-сөз шектеусіз негізделгенін" жазды.

Шимон Балластың "Қалған жерлер" романы

2007 жылы ағылшын тілінде жарық көрген ирактық-израильдік жазушы Шимон Балластың "Құрған" романында Елішаға ұқсас кейіпкер бар. "Құрған" романын ислам дініне ауысқан еврей Харун Суссан баяндайды. Ол Ирак үшін яһудизмді тастап, исламды қабылдады және армандарына этноцентристік қауіп ретінде кедергі келтіретін сионизммен күресті. Саясаттың салдарынан ол өзінің жақын достарынан айырылды, әсіресе Израильге кетуге мәжбүр болған қағидалы ирактық еврей Асад Нисимнен. Суссанның сенімдері мен іс-әрекеттеріне қарамастан, ол кім болғаны естен шығарылмайды және ол тек яһудилер мен Батыстан ғана емес, өз отанынан да шеттетілгенін сезінеді. Тарихи тұлғаға негізделген Ахмад (Нисим) Суссанның еңбегі Саддам Хусейн кезінде еврейлерге қарсы насихат құралы ретінде пайдаланылды. Суссанның еврейлік жазбаларын насихатшылардың қолдануына қатысты пікір білдірген досы Асад Нисим оны Елиша Бен Абуяға, немесе олар Агер деп атағанға теңеді. Кітаптың иврит тіліндегі атауы – В'Ху Ахер, яғни "Ол өзгеше" немесе "Ол басқа".

Эдвард М. Эрделак сериясындағы "Меркаба атты"

Еліше – сериалдың басты антагонисті екені белгілі болады, ол жеті аспанды зерттеу барысында Сыртқы Құдай Азатотты көріп, ақылдан шығып қалған мистик. Оның түбірді кесуі – оның жанын өз денесіне байлап тұрған астралдық байланысты нағыз кесу.

Тал М. Клейннің "Панч-эскроу" романында

Елішенің Агерге айналу оқиғасы, кейіпкердің қазіргі жағдайын қалай мойындауы керектігін көрсететін аллегория ретінде, Әйүп оқиғасымен салыстырылады. Оның жасанды интеллектілі бағдарламалық агенттерді даярлауы мен қиын сұрақтар қоюдың Елішенің шеттетуіне себеп болғаны арасында да параллельдік бар.