Кіріспе

Фризо-саксон диалекттер тобы. Gronings (; немесе Grönnegs) – Гронинген провинциясында және Дренте мен Фрисландиядағы Гронинген шекарасы маңында таралған төменгі саксон диалекттерінің ұжымдық атауы. Гронинг диалектісі мен Шығыс Фризиядағы оған жақын түрлері күшті шығыс фриздік ықпалына ие және Батыс Төменгі Германия тілінде ерекше орын алады. Бұл диалектіні ерекше айтылуы және сөздік қоры басқа төменгі саксон диалектілерінен күрт ажыратады.

Аумағы

Гронингс атауы географиялық тұрғыдан анықталады, бұл төмендегі картада көрініп тұр. Бұл әсіресе Дренте провинциясының солтүстік бөлігіне (картадағы 8 нөмір) қатысты. Дрентс тілі Дренте провинциясының солтүстігінде (Noordenveld) қолданылады, ол Гронингс тілімен қандай-қандай байланысты, бірақ негізгі тіл білімі Дрентс тіліне жатады. Оңтүстік-шығыстағы Веенколонияль деп аталатын диалекттерге келер болсақ, Гронинген-Дренте шекарасының екі жағында да жағдай сәл өзгеше, себебі онда қолданылатын диалект Гронингс тіліне көбірек жақын. Фризияның Noardeast Fryslân муниципалитетінің шығыс бөлігінде батыс диалектісі – Westerkwartiers, сондай-ақ жеке Гронинген диалектісі – Kollumerpompsters қолданылады. Соңғысы Фризияның Коллюмерпомп ауылында сөйленеді және Батыс Фризия тілінен көбірек әсер алған, ал көптеген Гронингс диалекттері Шығыс Фризия тілінің күшті әсеріне тап болған.

Жіктеу

Гронинг тілінің жіктелуі мен санатталуы туралы көптеген белгісіздіктер бар. Кейбір тіл білімі мамандары бұл тілді Нидерландта Nedersaksisch деп аталатын Төменгі неміс тілінің бір түрі деп санайды. Бұл терминдер тілдік емес, саяси сипатта қолданылады, себебі олар өте әртүрлі нұсқаларды біріктіреді. Гронинг тілін Төменгі неміс тіліне жатқызу дұрыс болуы мүмкін, бірақ Төменгі неміс тілінің тілдік бірлігінің бар екендігіне қатысты пікір таластар бар. Басқалары, әсіресе неміс тіл білімі мамандары, Гронинг шығыс фриз тілін неміс диалектілерінің жеке тобы ретінде қарастырады. Шығыс фриздік ықпал, ou, ai және ui дыбыстары, сондай-ақ ерекше акцент мұнда маңызды рөл атқарады. Тағы бір топ тіл білімі мамандары барлық Гронинг шығыс фриз диалектілерін Солтүстік Төменгі неміс тіліне жатқызады. Бұл жағдайда Нидерландтағы қалған Төменгі неміс тілінің нұсқалары Вестфалия диалектілері болып саналады. Голланд тіл білімі мамандары Гронингті голланд Төменгі саксон тілі деп жіктейді. Мұндай жағдайда голланд тілінің ықпалы басым, ал ұлттық шекараның ар жағындағы диалекттер жоғары неміс тілдерінің күшті ықпалына тап болады. Бұл ықпал әсіресе сөздік қорға қатысты, мысалы, голланд тіліндегі "voorbeeld" (мысал) сөзі Гронингте "veurbeeld" түрінде, ал Шығыс фриз диалектілерінде жоғары неміс тіліндегі "beispiel" сөзімен байланысты "biespööl" сөзі қолданылады. Бұл жағдайда Гронинген Шығыс Фризия (немесе Солтүстік Төменгі Саксония) мен Вестфалия арасында ешқандай шекара жоқ, керісінше Гронинген мен Шығыс Фризия арасындағы айырмашылық байқалады. Ұлттық шекара тілдік шекарамен сәйкес келеді.

Күнделікті өмір

Бүгін, Radio Noord аймақтық радиостанциясының тыңдаушылары арасында жүргізілген зерттеуге сәйкес, шамамен 65% олар Gronings тілін сөйлейді және жаза алады. Гронинген, Хогезанд-Саппемер, Веендам, Штадсканал, Делфзейл және Винсхотен қалалары мен ауылдарын есептен шығарсақ, бұл көрсеткіш шамамен 80%-ға дейін жетеді. Әрине, бұл Гронинген провинциясы тұрғындарының тілдік мүмкіндіктерінің толық бейнесі емес. Көптеген ересектер Gronings тілін негізгі тіл ретінде қолданады. 20-шы ғасырдың екінші жартысына дейін Гронингенде голланд тілінен гөрі Gronings тілі маңыздырақ болған. Жастар да бұл тілде сөйлейді, бірақ ол аймақтық диалектінің әртүрлі элементтерін араластырады, себебі көптеген таза Gronings сөздері жоғалып кеткен. Ең жас буын голланд тіліне көшкен. 20-шы ғасырдың екінші жартысынан бері тілдің қолданылуы төмендеп келеді. Глобализацияның нәтижесінде голланд және ағылшын сияқты басқа тілдер маңыздырақ атанды. Бүгінгі ата-аналар балаларын голланд тілінде тәрбиелеуді жөн көреді.

Медиа

БАҚ-та Гронингс тілі жиі қолданылады. Мысалы, жергілікті радиостанция Radio Noord-та дикторлар мен тыңдаушылар Гронингс тілінде сөйлейді. Жергілікті телеарналарда Гронингс тілі аз қолданылады, бірақ ауа райы болжамы әрқашан Гронингс тілінде жарияланады. Жаңалықтар әрқашан голланд тілінде беріледі, себебі барлық көрермендер Гронингс тілін түсінбейді. 2007 жылдың екінші жартысында жергілікті телеарна "nds nl" атты сериалды көрсетті. Гронингс тіліне және оның мәдениетіне арналған тағы бір бағдарлама – "Grunnegers", ол Гронингс тілінде білім беру мақсатында жасалған. Гронингс тіліндегі журналдардың мысалдары – "nds nl" (тіл және белгілер) және "nds nl", бұл шын мәнінде марихуана дегенді білдіреді. Гронингс тілінің көптеген сөздіктері де бар. Алғашқы ресми сөздік – "Nieuw Groninger Woordenboek", оны Корнелис тер Лаан құрастырған. Осы сөздік және кітапта қолданылған жазу жүйесі содан бері барлық сөздіктер мен жазу жүйелерінің негізіне айналды. Жақында nl авторы "Zakwoordenboek Gronings – Nederlands / Nederlands – Gronings" сөздігі жарық көрді, ол бұрынғыдан аздап егжей-тегжейсіз. К. Г. Питерман "Gezondhaid en Groutnis" (денсаулық және сәлемдесу) деп аталатын Гронингс тілінің әліпбилік бунақтарының сөздігін жазды.

Білім беру және мәдениет

Гронинг, төменгі саксон тілінің бір бөлігі ретінде, ресми тіл болғанымен, мектептерде міндетті пән емес. Дегенмен, Гронингендегі көптеген бастауыш мектептер аймақтық тілге назар аударуды қалайды. Бұл назар, әңгімешілерді шақырудан бастап, тіл туралы білім беруге дейін әртүрлі болып келеді. Орта мектептерде Гронинг тіліне көп көңіл бөлінбейді. Грониген университетінде осы тілді оқуға болады. 2007 жылдың қазан айында Гронинг тілі, әдебиет (тіл және әдебиет) факультетіндегі ресми оқу бағыты болып бекітілді. Гронинг тілін үйренудің тағы бір мүмкіндігі – курстарға қатысу. Соңғы жылдары курстарға жазылушылар саны артып келеді. Гронинг тілінде сөйлейтін аймаққа көшіп келгендер де, соның ішінде басқа азаматтар да, тілге қызығушылық танытып, курстарға қатысуға ниет білдіреді. Курстардың екі түрі бар: біріншісі – тілді түсіну, екіншісі – тілді түсіну және сөйлеу. Жыл сайын наурыз айында Гроннинген мәдениет үйі (ағылшын тілінде: House of the Groningen Culture) Гронингендегі әр муниципалитетте жазу байқауын ұйымдастырады. Кез келген адам қатысып, өлең немесе проза жіберуге құқылы. Әртүрлі жастағы жеңімпаздар облыстық кезеңге іліседі.

Музыка

Белгілі Гронинген музыкалық орындаушылары: Виа Бузе, Альже ван Болхуис, Алекс Виссеринг, Эльтье Доддема, Пе Даалеммер және Роуи Ринус, Бурди, Ват Аанс!, Хайл Гевун, Эрвин де Врис және Эде Стаал (†). Нидерландыдағы өңірлік тілдерде жұмыс істейтін талантты әртістердің саны жыл сайын артып келеді.