Кіріспе

Дхармамен айналысатын санскрит теологиялық мәтіндер жанры, пали тіліндегі баламасы – Дхармашастра. Дхармашастра – санскрит Пураника Смрити мәтіндері, заң және мінез-құлық туралы, сонымен қатар Дхарма туралы трактаттарға (шастраларға) сілтеме жасайды. Ведаларға негізделген Дхармасутрадан өзгеше, бұл мәтіндер негізінен Пураналарға сүйенеді. Дхармашастралардың саны 18-ден 100-ге дейін бағаланады. Бұл мәтіндердің әрқайсысы көптеген нұсқаларда сақталған, және олардың әрқайсысы б.з.д. I мыңжылдыққа дейінгі Дхармасутра мәтіндеріне қатысты, олар Веда дәуіріндегі Калпа (Веданга) зерттеулерінен пайда болған. Дхармашастра мәтіндік корпусы поэтикалық өлеңмен жазылған және индуистік Смритинің бөлігі болып табылады, ол этикаға, әсіресе өзіне және отбасына қатысты міндеттер мен жауапкершіліктерге, сондай-ақ қоғам мүшесі ретінде талаптарға қатысты әртүрлі түсіндірмелер мен трактаттарды құрайды. Мәтіндерде ашрама (өмірдің кезеңдері), варна (әлеуметтік топтар), пурушартха (өмірдің дұрыс мақсаттары), барлық тірі жандарға қарсы ахимса (бейбітшілік), әділ соғыс ережелері және басқа да тақырыптар талқыланады. Дхармашастра қазіргі колониалды Үндістан тарихында маңызды рөл атқарды, ол ерте британдық колониалды әкімшілердің Үндістан субконтинентіндегі мұсылман емес (индуистер, джайндар, буддистер, сикхтер) үшін жер заңы ретінде қалыптастыруына себеп болды, бұрын Император Аурангзеб белгілеген шариат мұсылмандар үшін колониалды Үндістанда заң ретінде қабылданғаннан кейін.

Тарих

Дхармашастралар ежелгі Дхармасутра мәтіндеріне негізделген, ал олардың өзі Ведтердің (Риг, Яджур, Сама және Атарва) әдеби дәстүрінен пайда болды, бұл Ведтер б.з.д. 2-мыңжылдықта және б.з.д. 1-мыңжылдықтың басында жазылған. География, мамандық және дау-дамай сияқты түрлі себептермен осы Вед тармақтары әртүрлі мектептерге (шахаларға) бөлінген болуы мүмкін. Әр Веда екі бөлімге бөлінеді: мантралар жинағы – Самхита және Самхита аяттарының мағынасын түсіндіретін прозалық мәтіндер – Брахманалар. Веда дәуірінің соңында, б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасынан кейін, ғасырлар бұрын жазылған Веда мәтіндерінің тілі сол заманғы адамдарға тым архаикалық болып көрінді. Осының нәтижесінде "Веда мүшелері" деген мағына беретін Веданга деп аталатын Ведалық қосымшалар пайда болды.

Дхармасутралар мен Дхармашастралардың мазмұны

Индуистік дәстүрдегі барлық Дхарманың негізі Ведаларда жатыр. Дхармашастра мәтіндері Дхарманың төрт көзін көрсетеді: Ведалардағы қағидалар, дәстүр, Веда білімі бар адамдардың ізгі мінез-құлқы және жанның қанағаттануы (Атмасантушти, өзіне разы болу). Дхармашастра мәтіндері Дхарма көздері туралы қайшылықты мәлімдемелерді қамтиды. Ондағы теологиялық тұжырым, ешқандай толықтырусыз, Дхарманың Ведалар сияқты мәңгі және уақыттан тыс екенін, ал біріншісінің Ведалармен тікелей немесе жанама байланысы бар екенін мәлімдейді. Дегенмен, бұл мәтіндер Смритидің, мәдениетті білімді адамдардың әдет-ғұрыптарының және Дхарманың көзі ретінде жанның ар-ұжданының ролін де мойындайды. Патрик Оливельдің айтуынша, тарихи шындық Ведаларға жасалған теологиялық сілтемеден мүлдем өзгеше, ал Дхармашастрада үйретілген Дхарманың Ведамен байланысы шамалы. Бұл аймақтық этикалық, идеологиялық, мәдени және құқықтық тәжірибелердің дамуынан туындаған осы мәтіндердің авторларының әдет-ғұрыптары, нормалары немесе жарияламалары болды. Дхармасутра мен Дхармашастра мәтіндері, қазіргі заманға дейін жеткен, бір автордың туындысы емес. Ежелгі және орта ғасырлардағы түсіндірушілердің пікірінше, бұл мәтіндер көптеген авторлардың еңбегі болып саналады. Роберт Лингаттың сөзіне сүйенсек, бұл мәтіндер «Дхармаға қатысты бай әдебиеттердің» осылар жазылғанға дейін-ақ бар болғанын көрсетеді. Бұл мәтіндер тарих барысында қайта қаралып, түзетулер енгізілді, себебі Үндістанда табылған түрлі қолжазбалар бір-бірімен және ішкі мазмұнымен де үйлеспейді, олардың нақтылығына күмән тудырады. Дхармашастра мәтіндері өз идеяларын Акара, Вявахара, Праяшитта және басқа да санаттар бойынша ұсынады, бірақ олардың арасында тұжырымдылық жоқ. Мысалы, Парасара Смрити сияқты кейбіреулері Акараны талқыласа, Вявахараны талқыламайды, ал кейбіреулері тек Вявахараны талқылайды.

Акара

Ачар (आचार) сөзбе-сөз "жақсы мінез-құлық, әдет-ғұрып" дегенді білдіреді. Ол – қоғамның және оның құрамындағы жеке адамдардың қалыпты жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін, қалыптасқан мінез-құлық пен практикаларды, конвенцияларды және әдет-ғұрыптарды қамтиды.

Виавахара

Виавахара (व्यवहार) сөзбе-сөз "сот процедурасы, процесі, практикасы, мінез-құлқы және әрекеттері" дегенді білдіреді. Дхармашастра авторлары заңды сот процесін, куәліктегі шыншылдықты, түрлі жақтарды қарастыруды Ведалық құрбандық нысаны ретінде негіздеген, ал заңды сот процесін бұзу күнә деп жарияланған. Дхарма мәтіндерінің Виавахара бөлімдері патшаның міндеттері, сот жүйесі, судьялар мен куәгерлер, сот процесі, қылмыстар және өтелгені немесе жазасы туралы тарауларды қамтиды. Дегенмен, әртүрлі Дхармасутра және Дхармашастра мәтіндеріндегі талқылаулар мен процедуралар айқын ерекшеленеді. Брихаспатиге жатқызылатын кейбір Дхармашастра мәтіндері толығымен Виавахараға қатысты мәтіндер болып табылады. Бұл мәтіндер, шамамен бірінші мыңжылдықтың 5 ғасырынан бастап немесе одан кейін жазылған болуы мүмкін.

Жаны

Праящитта (प्रायश्चित्त) сөзбе-сөз "кәпірлікке өтеу, құнасынан тазару, тәубе ету" дегенді білдіреді. Дхармасутра мен Дхармашастра мәтіндері Праящиттаны түрмеге қамау мен жазалаудың орнына қолданылатын амал ретінде, сондай-ақ үйленген адамның ізгіліксіздік сияқты жаман мінез-құлқы мен күнәларын өтеудің жолы ретінде көрсетеді. Мысалы, Апастамбха мәтінінде ер және әйел арасындағы ерікті жыныстық қатынас тәубе етуге жатады, ал зорлау қатаң сот жазаларымен жазаланады, ал кейбір мәтіндер, мысалы Манусмрити, ерекше жағдайларда қоғамдық жазаларды ұсынады. Роберт Лингаттың сөзінше, Праящиттаны талқылайтын мәтіндер бұрыс әрекеттің ниеті мен ойын қарастырады және "салдары" теңгерілген кезде, ал "себебі" белгісіз болғанда тәубе етуді тиімді деп санайды. Бұл теорияның бастаулары Самаведа мәтінінің Брахмана қабатында кездеседі.

Заңгер әйелдер

Дхармашастрлар бойынша бірнеше маңызды тарихи жинақтар әйелдер тарапынан жазылған. Лакшмидевидің ғылыми еңбектері «Баламбхатта» деген атпен жарияланған және қазір мұрагерлік және меншік құқығы саласындағы заңдық теориялардың классикалық туындылары деп есептеледі, әсіресе әйелдер үшін.

Дхарма мәтіндері және индуистік философия мектептері

Хинду философиясының Мимамса мектебі мәтіндік герменевтиканы, Дхарманың тілі мен түсіндірілу теориясын, сондай-ақ Дхармасутралар мен Дхармашастраларға әсер еткен идеяларды дамытты. Веданганың грамматика және тіл білімі салалары – Вьякарана мен Нирукта – Дхарма мәтін жанрына маңызды үлес қосты. Дональд Дэвис атап көрсеткендей, "мимамса" сөзінің тікелей мағынасы – "ойлауға құштарлық", ал тарихи контексте – "қалай ойлау, нәрселерді түсіндіру және мәтіндердің мағынасын анықтау" дегенді білдіреді. Веданың бастапқы бөлімдері негізінен ритуалдарға, ал кейінгі бөлімдері философиялық пайымдауларға және жеке адамның рухани босатылуына (мокша) бағытталған. Ньяя мектебі, индус философиясының бір саласы, логика мен ақыл-ой туралы теориялары арқылы Дхармашастра мәтіндерінің дамуына және олар арасындағы пікір келіспеушіліктеріне үлес қосты, ал "Ньяя" термині "әділеттілік" мағынасын алды.

Ықпал

Дхармашастралар қазіргі дәуірдегі отаршылдық Үндістан тарихында маңызды рөл атқарды, себебі олар мұсылман емес (хинд, джайндар, буддистер, сикхтер) азаматтар үшін жергілікті заңның негізі ретінде қолданылды. Шығыс Үндістан компаниясы, кейіннен Британдық тақ, сауда арқылы британдық акционерлеріне пайда әкелуге, сондай-ақ әскери қатысуды ең төмен деңгейде ұстап, тиімді саяси бақылауды сақтауға тырысты. Мысалы, Үндістандағы жеке заңдар жүйесіне қатысты отаршылдық саясатты 1772 жылы генерал-губернатор Хейстингс былай түсіндірді:

Британдық Үндістанның мұсылмандары үшін шариғат, яғни мұсылмандардың діни заңы, Аурангзебтің қолдауымен жазылған әл-Хидайя және Фатава әл-Аламгирде оңай қолжетімді болды. Алайда, мұсылман емес (дхармалық діндердің жақтастары және басқалары, мысалы, тайпалық халықтар мен парстар) үшін бұл ақпарат оңай қолжетімді емес еді. Дхармашастрадан туындаған мұсылман емес үнділерге арналған заңдар Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін жойылды, бірақ 1937 жылғы Үнді мұсылмандарының жеке заңын (шариғат) қолдану туралы заң үнді мұсылмандары үшін жеке және отбасылық құқық болып қала берді.

Жаңадан бастаушылар үшін

Оливель, Патрик. 1999 жыл. Дхармасутралар: Апастамба, Гаутама, Баудхаяна және Васиштханың заң кодекстері. Нью-Йорк: Оксфорд UP. Оливель, Патрик. 2004 жыл. Ману заң кодекси. Нью-Йорк: Оксфорд UP.

Басқа аудармалар

Кейн, П. В. (ред. және аудармашы) 1933 ж. Катьяянасмрити Вивахара (Құқық және процедура) бойынша. Пуна: Шығыс кітап агенттігі. Ларивьер, Ричард В. 2003 ж. Нарадасмрити. 2-ші түзетілген басылым. Дели: Мотилал Банарсидас. Рошер, Людо. 1956 ж. Вивахарачинтамини: индуисттік құқықтық процедуралар жинағы. Гент.

Толық мәтіндері бар алғашқы аудармалар

Жа, Ганганат (ауд.), Манусмṛти, Медхатитидің Манубхашьясымен, қосымша жазбаларымен, 1920. Бюлер, Георг (ауд.), Ману заңдары, SBE Vol. 25, 1886. Бюлер, Георг (ауд.), Арийлердің қасиетті заңдары, SBE Vol. 2, 1879 [1-бөлім: Апастамба және Гаутама]. Бюлер, Георг (ауд.), Арийлердің қасиетті заңдары, SBE Vol. 14, 1882 [2-бөлім: Васиштха және Баудхаяна]. Жоли, Джулиус (ауд.), Вишну институттары, SBE Vol. 7, 1880. Жоли, Джулиус (ауд.), Кіші заң кітаптары, SBE Vol. 33. Оксфорд, 1889. [Брихаспатисмṛти және Нарадасмṛти кіреді]