Израиль Якобсон: Неміс-еврей филантропы және реформатор

Кіріспе

Неміс еврейі, қайырымдылық жасаушы және қоғамдық ұйымдастырушы (1768–1828)
Хабад Любавич раввині және педагогы

Израиль Джейкобсон (17 қазан 1768, Халберштадт – 14 қыркүйек 1828, Берлин) – неміс еврейі, қайырымдылық жасаушы және қоғамдық ұйымдастырушы. Джейкобсон еврейлердің азаттық алуының бастапқы кезеңдерінде саяси, білім беру және діни реформаларды бастап жүрді. Ол жүйелі діни көзқарас ұсынбаса да, реформалық иудаизмнің алғашқы даушілерінің бірі саналады.

Шығу тегі

Бай бизнесмен және қайырымды Израиль Джейкобтың жалғыз ұлы, Джейкобсонның ата-анасы қарапайым өмір сүрді, бірақ қоғамдық қарызды төмендетуге үлкен үлес қосты. Халберштадт мемлекеттік мектептерінің тиімділігі өте төмен болғандықтан, Израиль негізінен еврей діни мектебінде оқыды, бос уақытында неміс әдебиетін, сондай-ақ Готтольд Эфраим Лессинг пен Мозе Мендельсонның еңбектерін өздігінен зерттеді. Раввиндік әдебиет және иврит тіліндегі білімі Гельмштедт университетінің профессорларын, ол диплом алғаннан кейін, Джейкобсонды ивриттің шебері деп жариялауға әкелді. Он сегіз жасқа келгенде, шағын капитал жинағаннан кейін, ол құрметті қаржыгер Герц Самсонның қызы және Вольфенбюттельдегі Самсон мектебінің негізін қалаушы Филипп Самсонның немересі Минк Самсонға үйленді, онда Леопольд Зунц және Исаак Маркус Йост білім алған. Самсон отбасы арқылы Джейкобсон Карл Вильгельм Фердинандпен, Брансвик және Люненбург герцогымен, Вольфенбюттель князімен, Пруссияның Фридрих II-нің сүйікті немересімен достық қарым-қатынас орнатты. Джейкобсон Брансвикке қоныстанды және үлкен қаржылық қабілетінің арқасында байлығын жылдам арттырды. 1803 жылы Джейкобсонның ықпалы мен көндіруі нәтижесінде көптеген неміс мемлекеттерінде яһудилерден алынатын "Лейбзолл" (жеке салық) деп аталатын салық герцогтік Брансвик-Люненбургтің Вольфенбюттель княздығында жойылды. Білім берудегі теңдік пен діни көптүрлілікке сенімі нығайып, ол 1801 жылы Харц тауларының жанындағы Сейзенде еврей ата-анасынан қырық және христиан ата-анасынан жиырма баланың бірге оқытылатын, тегін тамақ пен тұруға жағдай жасалған мектеп ашты. Әртүрлі діндердегі балалардың жақын қарым-қатынаста болуы оның сүйікті идеясы болды. Джейкобсон мектебі тез арада кең танылды және көршілес елдерден жүздеген оқушылар білім алды. Жүз жылдық тарихы бойында ол білім беру саласының барлық бағытында жетекші болып келді.

The only son of wealthy businessman and philanthropist Israel Jacob, Jacobson's parents lived modestly yet contributed considerably to reducing the community debt. Owing to the very low level of efficiency of the Halberstadt public schools, Israel attended mainly the Jewish religious school, in his leisure hours studying German literature and the works of Gotthold Ephraim Lessing and Moses Mendelssohn on his own account. His level of understanding of rabbinic literature and Hebrew led professors at the University of Helmstedt, where he was eventually granted a degree, to declare that Jacobson was a Hebrew scholar. At the age of eighteen, after having accumulated a small fortune, he married Mink Samson, the daughter of respected financier Herz Samson and granddaughter of Philip Samson, founder of the Samson Schule at Wolfenbüttel, at which Leopold Zunz and Isaak Markus Jost were educated. Through the Samson family, Jacobson became friends with Charles William Ferdinand, Duke of Brunswick and Lunenburg, Prince of Wolfenbüttel, favorite nephew of Frederick II of Prussia. Jacobson took up his residence in Brunswick and, possessing great financial ability, rapidly increased his fortune. It was through Jacobson's influence and persuasion that in 1803 the so called "Leibzoll" (poll tax), then levied from Jews in many German states, was abolished in the ducal Brunswick Lunenburgian Principality of Wolfenbüttel. Developing a belief in egalitarian and religious pluralism in education, he established (1801) in Seesen, near the Harz Mountains, a school in which forty children of Jewish parents and twenty children of Christian parents were to be educated together, receiving free board and lodging. This close association of children of different creeds was a favorite idea of his. The Jacobson school soon obtained a wide reputation, and hundreds of pupils from neighboring places were educated there. During the hundred years of its existence, it has stood foremost in every line of educational work.

Жетістіктер

Жақыпсон жастарды мүмкіндігінше ерте дұрыс діни ұғымдармен сіңіру қажеттігін тез түсінді. 1810 жылы ол мектеп аумағында әдемі ғибадатхана салдырып, неміс тіліндегі әндер қосып, неміс тіліндегі дұғалармен қатар еврей және арамей тілдеріндегі дұғаларды қолдану арқылы ритуалды реформалауға ықыласын білдірді. Сондай-ақ, ол орган орнатты. Бұрын синагогаларда кездеспегенімен, бұл жаңа қозғалысқа байланысты Орталық Еуропадағы православиеліктердің көзінде органға деген наразылық тудырды (бірақ Франция мен Италияда бұл мәселе дау тудырмады). Оның көзқарастарының прогрессивтілігін оның растау рәсімін енгізуді ынтамен қолдауы көрсетті. Сейзен ғибадатханасында алғашқы бес еврей баласын осы рәсіммен қабылдаған Джейкобсонның өзі болды. Наполеон билігі тұсында Вестфалия Корольдігі құрылып, императордың інісі Жером Бонапарт оның басшысы болып тағайындалғанда, Кассельдегі король резиденциясына көшіп келген Якобсон 1808 жылдың 3 наурызында құрылған еврей консисториясының (Исраилдіктердің Вестфалия Корольдік консисториясы) президенті болып тағайындалды. Консистория президенті ретінде, кеңесшілер тобының көмегімен, ол елдің әртүрлі қауымдастықтарына реформалық ықпал етуге барынша күш салды. Ол сондай-ақ еврей мұғалімдерін даярлау үшін семинария құруды қолдады. Оның және оның бірінші әйелі Минк Самсонның суретін еврей сарай суретшісі Соломон Пинхас (шамамен 1808 жылы) салған, қазір Израиль мұражайының Еуропа өнері коллекциясында сақтаулы. Якобсонның жаңалықтары аса радикалды болған жоқ, және ең бастысы, оның ойлау жолы әлі дәстүрлі шеңберде болды. Ол өзін дәстүрлі халахи негіздерімен ақтады және кейіннен өзінің ғибадат стилін қолдайтын респонса жазу үшін ғалымдарды шақырды. Оның осы ерте реформаларды енгізудегі рөлі оны кейбір реформалық иудаизм жақтастарының көзінде негізін қалаушы тұлғаға айналдырды, бірақ Майкл А. Мейер оның жан-жақты көзқарасы немесе принциптік сынға ұмтылысы болмағанын атап өтті. Мейердің сөзіне сүйенсек, оның діни дүниетанымы кеш маскилимдерден аспады; ол "өздігінен реформатор" емес, діни механизмдерді өзгертуге емес, сыртқы формаларын өзгертуге қызығушылық танытты. Вестфалия консисториясының реформалары сол кезде көп наразылық тудырмады. Оның реформаларын неміс нео-православиесі қабылдады, ал раввин Самсон Рафаэль Хирш "қарапайым Хаскала бағдарламасын және тіпті Вестфалия консисториясының эстетикалық реформаларын толыққанды түсінді". 1813 жылы Мекленбург-Шверин герцогтігі еврей азаматтарын босатып алғаннан кейін, Якобсон сол герцогтікте Кленц және Гехмкендорф екі феодалдық иелігін, сондай-ақ шаруалар ауылы Кляйн Марковты (бүгінгі Жорденсторфтың құрамдас бөліктері) сатып алды. 1816 жылы ол Мекленбург-Швериннің ұлы герцогы Фредерик Франциске адалдық ант берді, осылайша неміс мемлекетінің мәжілісінде тұрақты орынға ие болған және дауыс беретін алғашқы еврей азамат атанды. Феодал ретінде ол өз вассал шаруаларына және оларға қарасты лютерандық шіркеулерге қатысты меценаттық құқыққа ие болды, оны лютерандық сенімді адамына тапсырды. 1817 жылы ол көршілес Грамбоу және Тресов иеліктерін де сатып алды. Оның өмірі мен қызметі, әсіресе осы кезеңі, Мекленбург еврей тарихына арналған тұрақты көрмеде, сондай-ақ Жорденсторфтан 66 км оңтүстікке орналасқан Рёбельдегі жартылай ағаштан салынған бұрынғы синагогада еске алынады. Наполеонның құлауынан кейін (1815) Якобсон Берлинге көшіп келді, онда ол сенімдер мен діни қызметтерде реформаларды енгізуді жалғастырды. Осы мақсатта ол өз үйінде баяндамалармен атақты уағыз айтатын Зунц, Эдуард Клей (1789-1867) және Исаак Левин Ауербахтың қатысуымен құлшылық ету залын ашты. Эдуард Клей 1817 жылы осы рухта Гамбург ғибадатханасын құрды. Алайда, Пруссия үкіметі Якобсонның француздық симпатияларын еске алып, православие раввиндерінен келіп түскен шағымдарды ескере отырып, Якобсонның үйіндегі діни қызметтерді тоқтатуға бұйрық берді. Якобсон, консистория президенті (Konsistorialpräsident a. D.) атағын пайдаланып, Берлиндегі протестанттық дін қызметкерлерінің арасында алағайлық тудырды, олар бұл атақты Пруссиядағы евангелистік шіркеудің зейнеткерліктегі консистория президенттеріне ғана арналған деп санайтын. Өмір бойы Якобсон еврейлер мен христиандар арасындағы достық қарым-қатынасты нығайтуға барлық мүмкіндіктерді пайдаланды, ал оның мол байлығы оған екі діннің де кедейлеріне көмектесуге мүмкіндік берді. Оның қабірі Берлиндегі Шёнхаузер аллеясындағы еврей зиратында сақталған.

Jacobson very soon perceived the necessity of imbuing the young as early as possible with proper religious impressions. In 1810 he built a beautiful temple within the school grounds and showed his sympathies for reforming ritual by adding Hymns in German that were sung by a choir of boys, and prayers in German were added to those in Hebrew and Aramaic. He also had a pipe organ installed. Though not unheard of in synagogues before, its subsequent association with the new movement would later anathemize the organ in the eyes of the Orthodox in Central Europe (albeit it was introduced, without controversy, in France and Italy). The progressive nature of his views was further shown by his strong advocacy of the introduction of confirmation. In the Seesen temple it was Jacobson himself who confirmed the first five Jewish boys. When, under Napoleon's rule, the Kingdom of Westphalia was created, and the emperor's brother Jérôme Bonaparte was placed at its head, Jacobson, who had removed to the residence of the king at Cassel, was appointed president of the Jewish consistory (Royal Westphalian Consistory of the Israelites), established on 3 March 1808. In his capacity as consistorial president, assisted by a board of officers, he did his best to exercise a reforming influence upon the various congregations of the country. He also advocated a seminary for the training of Jewish teachers. A double portrait of him and his first wife Mink Samson, painted by the Jewish court painter Salomon Pinhas (ca. 1808) is at the European Art collection of the Israel Museum, Jerusalem. Jacobson's innovations were quite restrained, and more importantly his mode of thought was still within a traditional framework. He justified himself on conventional halachic grounds, later enlisting scholars to write responsa in favour of his worship style. His role in the introduction of these early reforms made him a founding figure in the eyes of some partisans of Reform Judaism, but Michael A. Meyer noted that he lacked either a comprehensive approach or a sense of principled critique. His religious worldview, according to Meyer, did not stray beyond that of late maskilim; he "was not a conscious Reformer", interested in modifying religious mechanisms themselves, only exteriors. the Westphalian Consistory's aroused little ire at their time. Its reforms were adopted by German neo Orthodoxy, and Rabbi Samson Raphael Hirsch "integrated fully into his worldview the program of the moderate Haskalah and even the aesthetic reforms of the Westphalian consistory." After the Duchy of Mecklenburg Schwerin emancipated its Jewish subjects in 1813, Jacobson bought in that duchy two feudal manor estates, Klenz and Gehmkendorf and the peasant village Klein Markow (all three are components of today's Jördenstorf). In 1816 he swore his oath of fealty to Frederick Francis I, Grand Duke of Mecklenburg Schwerin, thus becoming the first Jew with a permanent seat and vote in the Estates of the Realm of a German state. As feudal lord he also held the patrimonial jurisdiction over his vassal peasants and the patronage of the pertaining Lutheran churches, which he conveyed to a Lutheran confidant. In 1817 he further acquired the neighbouring estates of Grambow and Tressow. His life and work, especially this part, is commemorated—among other things—in the permanent exhibition on Mecklenburg's Jewish history in the museum Engelscher Hof and the half timbered former synagogue in Röbel, 66 km south of Jördenstorf. After Napoleon's fall (1815) Jacobson moved to Berlin, where he continued to introduce reforms in beliefs and divine service. For this purpose he opened in his own house a hall for worship in which eloquent sermons were delivered by Zunz, Eduard Kley (1789–1867), and Isaak Lewin Auerbach. Eduard Kley founded in 1817 the Hamburg Temple in this spirit. However, the Prussian government, remembering the French sympathies of Jacobson, and receiving continued complaints from the Orthodox rabbis, ordered the services at Jacobson's house discontinued. Jacobson, using the title Consistorial President rtrd. (Konsistorialpräsident a. D.), aroused some unrest among Protestant clergy in Berlin, who considered that title to be exclusive for the retired consistorial presidents of the Evangelical Church in Prussia. Throughout his life Jacobson seized every opportunity to promote a cordial understanding between Jews and Christians, and his great wealth enabled him to support many poor of both faiths. His grave is preserved in the Jewish cemetery on Schönhauser Allee in Berlin.