Франция мәдениеті: тарих, тіл және әртүрлілік

Француз мәдениеті: тарих, география, өнер, әдебиет, кино, тамақ және ғылымның әсері. Париж – мәдени орталық. Францияның қазіргі мәдениеті.

37 мин оқу

100%

Дереккөз: Culture of France — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Франция мәдениеті географиялық ерекшеліктер, тарихи оқиғалар, сондай-ақ сыртқы және ішкі күштер мен топтардың әсерінен қалыптасқан. Франция, әсіресе Париж, 17 ғасырдан бері және 19 ғасырдан бастап бүкіл әлемде жоғары мәдениеттің орталығы ретінде маңызды рөл атқарып келеді. 19 ғасырдың соңынан бастап Франция кино, сән, асүй, әдебиет, технология, әлеуметтік ғылымдар және математика салаларында да елеулі ықпал етіп келеді. Француз мәдениетінің маңызы ғасырлар бойы оның экономикалық, саяси және әскери күшіне қарай артып-төмен болды. Бүгінгі француз мәдениеті зор аймақтық және әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтармен, сонымен қатар күшті біріктіруге ұмтылыспен сипатталады. 2014 жылы Би-Би-Си жүргізген халықаралық сауалнама нәтижесінде Франция әлемдегі ең оңтайлы ықпалға ие төртінші ел деп танылды (Германия, Канада және Ұлыбританиядан кейін).

Француз мәдениеті

Француз академиясы тілдік тазалықтың ресми стандартын белгілейді; алайда, бұл міндетті емес стандартты кейде үкімет өзі елемеді: мысалы, Лионель Жоспеннің солшыл үкіметі кейбір лауазымдардың атауларын әйелдерге қатысты етіп өзгертуді ұсынды (мадам министр), ал академия дәстүрлі нұсқаны, яғни «мадам ле министр» қолдануды қалады. Француз мәдениетін және француз тілін дамыту үшін үкімет бірқатар шаралар қабылдады. Мысалы, француз киносын қолдау үшін субсидиялар мен артықшылықты несиелер жүйесін құрды. Тубон заңы, оны ұсынған консервативті мәдениет министрінің атымен аталады, жалпы халыққа бағытталған жарнамаларда француз тілін міндетті түрде қолдануды талап етеді. Назарда болсын, кейбір ағылшын тілді БАҚ-та тараған қате түсініктерге қарамастан, француз үкіметі жеке тұлғалардың коммерциялық айналымда қолданатын тілін реттемейді, сондай-ақ Франциядағы WWW сайттарының француз тілінде болуын міндеттейді деу дұрыс емес. Францияда көптеген аймақтық тілдер бар, олардың кейбіреулері стандартты француз тілінен мүлдем өзгеше, мысалы, бретон (корн және валлий тілдеріне жақын келт тілі) және альзас (неміс тілінің алемандық диалектісі). Кейбір аймақтық тілдер француз тілі сияқты роман тілдеріне жатады, мысалы, окситан. Баск тілі француз тілімен және әлемдегі басқа тілдердің ешқайсысымен байланысты емес; ол Францияның оңтүстік-батысы мен Испанияның солтүстігі арасындағы шекаралық аймақта қолданылады. Бұл тілдердің көптеген жақтастары бар; алайда, жергілікті тілдердің нақты маңыздылығы әлі де талқылауда. 2001 жылдың сәуір айында білім министрі Жак Ланг француз үкіметінің саяси билігі екі ғасырдан астам уақыт бойы аймақтық тілдерді басып келгенін ресми түрде мойындады. Ол екі тілді білім беру алғаш рет мойындалатынын және француз мемлекеттік мектептерінде осы тілдерді оқытуға көмектесу үшін екі тілді мұғалімдер тартылатынын хабарлады. Француз мектептерінде оқушылар кем дегенде екі шет тілін оқуға міндетті, олардың біріншісі әдетте неміс немесе ағылшын тілі болады. Франция конституциясына аймақтық тілдерді ресми мойындауды енгізетін түзету 2008 жылдың шілдесінде Версальде өткен парламенттік конгресте қабылданды.

The Académie Française sets an official standard of linguistic purism; however, this standard, which is not mandatory, is occasionally ignored by the government itself: for instance, the left wing government of Lionel Jospin pushed for the feminisation of the names of some functions (madame la ministre) while the Académie pushed for some more traditional madame le ministre. Some action has been taken by the government to promote French culture and the French language. For instance, they have established a system of subsidies and preferential loans for supporting French cinema. The Toubon law, from the name of the conservative culture minister who promoted it, makes it mandatory to use French in advertisements directed to the general public. Note that contrary to some misconceptions sometimes found in the Anglophone media, the French government neither regulates the language used by private parties in commercial settings, nor makes it compulsory that France based WWW sites should be in French. France counts many regional languages, some of them being very different from standard French, such as Breton (a Celtic language close to Cornish and Welsh) and Alsatian (an Alemannic dialect of German). Some regional languages are Roman, like French, such as Occitan. The Basque language is completely unrelated to the French language and to any other language in the world; it is spoken in an area that straddles the border between the southwest of France and the north of Spain. Many of these languages have enthusiastic advocates; however, the real importance of local languages remains subject to debate. In April 2001, the Minister of Education, Jack Lang, admitted formally that for more than two centuries, the political powers of the French government had repressed regional languages. He announced that bilingual education would, for the first time, be recognised, and bilingual teachers recruited in French public schools to support teaching these other languages. In French schools, pupils are expected to learn at least two foreign languages, the first of which is typically German or English. A revision of the French constitution creating official recognition of regional languages was implemented by the Parliament in Congress at Versailles in July 2008.

Францияның діндері

Франция – 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары туралы декларация негізінде ой және ар-ождан бостандығы, дін бостандығын қамтитын және одан жоғары тұратын зайырлы ел. Республика жеке өмір мен қоғамдық сфераны бөлу принципіне негізделген, онда дінді жеке өмірге жатқызады. Әрбір адам этникалық, діни сипаттамаларға назар бермей, барлық азаматтарға тең қарапайым азамат ретінде көрінуі керек. Француздық секуляризмге сенуге немесе сенбеуге, тіпті өмір бойы өз нанымын өзгертуге (агностицизм мен атеизмді қоса алғанда) мүмкіндік беретін ар-ождан бостандығы да кіреді. Бұл принцип Жюль Ферри заңдарымен және 1905 жылғы Мемлекет пен шіркеуді бөлу туралы заңмен бекітілген, ол Үшінші республиканың басында (1871–1940 жж.) қабылданды. 2011 жылғы еуропалық сауалнама бойынша француз халқының 33 пайызы «рух, Құдай немесе өмір күшінің бар екеніне сенбейді» деп мәлімдеген. 2011 жылы Institut français d'opinion publique жариялаған сауалнамада француз халқының 65 пайызы өзін христиан деп сипаттаса, 25 пайызы ешқандай дінге жатпайтынын айтқан. 2012 жылғы Eurobarometer сауалнамасы бойынша христиан діні Франциядағы ең көп таралған дін, ол француз азаматтарының 60 пайызын құрайды. Католиктер Франциядағы ең ірі христиандық топ, ол француз азаматтарының 50 пайызын құрайды.

Католицизм

Католик шіркеуі ұзақ жылдар бойы орныққан мемлекеттік дін ретінде француз мәдениеті мен француз өмірінде маңызды рөл атқарды. Патшалар мемлекет пен қоғамның көрнекті мүшелері және басшылары болды. Француздардың көпшілігі католик, алайда олардың көптегені дінсіз, бірақ католицизмді құрметтейді. Католик діні 1789 жылғы революцияға дейін және 19 ғасырдың әртүрлі республикалық емес режимдері кезеңінде (Реставрация, Шілде монархиясы және Екінші Империя) мемлекеттік дін ретінде қарастырылды. Католик шіркеуі мен француз мемлекетінің институционалдық ажырылысы ("Eglise et Etat-тың бөлінуі") 1905 жылы мемлекет тарапынан жүзеге асырылды және осы кезеңде француз радикалды республикашылдары арасындағы лаицизм және антиклерикализм қозғалысының күшеуінің шыңы болды. 20 ғасырдың басында Франция көбінесе консервативті католик әдет-ғұрыптарын сақтайтын ауылдық ел болды, бірақ содан бері бір ғасырдың ішінде ауылдық жерлерде халық азайып, қалаларға қоныс аударды. Қала тұрғындары көбірек дінсіз болды. 2006 жылдың желтоқсан айында "Financial Times" газетінде жарияланған Harris Interactive сауалнамасы бойынша, француз халқының 32% өзін агностик, 32% атеист деп санады, ал тек 27% Құдайға немесе жоғары күшке сенеді. Ipsos француз нарық зерттеу компаниясының мәліметтеріне сәйкес, бүгінде католиктер Франция халқының 57,5% құрайды.

Протестантизм

Франция 16 ғасырда Реформацияға тап болды; халықтың шамамен 30% протестантизмге көшті және француз гугеноттары ретінде белгілі болды. Кейбір князьдар реформа қозғалысына қосылды. Бірақ ұлттық монархия, орнаған мемлекеттік дінді тастағысы келген адамдардан қорқыныш сезінді. Протестанттарға қарапайымдықпен қаралып, қысым көрсетілді. 1572 жылдың 24 тамызында Парижде Сен-Бартоломей күні қырғыны болды және француз дін соғыстарының басталғаны есептеледі. Бұл француз азамат соғысы, Гиз герцогы Генрих I басқарған католиктер мен Генрих де Наварра басқарған протестанттар арасында өтті. Генрих де Наварра 1589 жылы католик дініне кіргеннен кейін король болды. Генри IV-нің ұлы Людовик XIII, Ла-Рошельді қоршау сияқты зорлық шабуылдары арқылы протестанттарды басуды бастады. 1685 жылы Людовик XIV Нант жарлығын жойғаннан кейін, елден шықпаған протестанттар көбінесе қысымға ұшырады. Мыңдаған протестант гугеноттар өз қауіпсіздігі үшін және діни бостандық алу үшін Франциядан эмиграция жасады, көбінесе Нидерланды, Англия, Оң Африка және Солтүстік Америка колониялары сияқты протестант елдеріне бару арқылы. Олардың жер аударуы 17 ғасырда да, Людовик XVI діни бостандықты қайта орнатқан 1787 жылға дейін жалғасты.

Иудаизм

Қазіргі уақытта Франциядағы еврей қауымы Дүниежүзілік еврей конгресінің мәліметінше 600 000-ға жуық, ал Appel Unifié Juif de France бойынша 500 000-ға жуық адамды құрайды. Олар негізінен Париж, Марсель және Страсбург қалаларының аймақтарында шоғырланған. Франциядағы еврейлердің тарихы 2000 жылдан астам уақытқа созылады. Орта ғасырдың басында Франция еврей білімінің маңызды орталығы болды, бірақ орта ғасырдың аяғына қарай қуғын-сүргін күшейді. Франция Француз революциясы кезінде еврей халқын эмансипациялаған Еуропадағы алғашқы ел болды, бірақ заңдық теңдікке қарамастан антисемитизм мәселесі шешілмеді, бұл 19 ғасырдың соңындағы Дрейфус ісінде айқын көрінді. Дегенмен, 1870 жылғы Кремье декреті арқылы Франция сол кездегі француз басқаруындағы Алжирдегі еврейлерге толық азаматтық құқық берді. Холокост кезінде француз еврейлерінің төрттен бірі қаза болса да, Франция қазіргі уақытта Еуропадағы ең ірі еврей халқына ие. 21 ғасырдың басында француз еврейлерінің көп бөлігі сефардтық және Солтүстік Африкадан шыққан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Холокосттан кейін, Германия әскерлері Францияны басып алып, Виши режимін орнатқаннан соң, тарихи ашкеназдық еврей қауымының төрттен бірі жойылды. Еврейлердің діни бағыттары ультра-ортодоксал хареди қауымдастықтарынан бастап, дінсіз және мәдени тұрғыдан еврейлік өзін-өзі тануға бауыр басқан үлкен топтарға дейін алуан түрлі.

Ислам діні

XXI ғасырдың басында ислам Францияда үшінші ірі дін болып табылады. Гран-де-Масжид 1929 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста шайқасқан Солтүстік Африкадан келген француз колониялық әскерлерінің құрметіне Парижде салынды. Солтүстік Африкадан келген арабтар Францияға қоныстанды. XXI ғасырдың басында Франция Батыс Еуропа елдері арасында ең көп мұсылман халқына ие болды. Бұл 1960 жылдардан бастап Францияға көшіп келу және тұрақты түрде отбасылық қоныс табудың нәтижесінде болды, көбінесе бұрынғы француз колонияларынан – Алжир, Марокко, Тунис елдерінен, сондай-ақ Түркия және Батыс Африка сияқты аймақтардан келген топтардың есебінен. Үкімет халық санағы деректерінде діни нанымдар туралы ақпарат жинамайды, бірақ бағалаулар мен сауалнамалар мұсылмандардың үлесі 4%-тен 7%-ге дейін екенін көрсетеді.

Буддизм

Буддизм Францияда христиандық, атеизм, ислам және иудаизмнен кейін бесінші ірі дін болып есептеледі. Францияда екі жүзден астам буддалық медитация орталықтары бар, оның ішінде ауылдық жерлерде жиырмаға жуық ірі жаттығу орталықтары бар. Буддистік қауымның көп бөлігін қытай және вьетнамдық иммигранттар құрайды, сонымен қатар француз азаматтарынан да көшпенділер мен осы дінге жақсы көзқарас білдіретіндердің елеулі саны бар. Соңғы жылдары Францияда буддизмнің танымалдылығының өсуі француз медиасы мен ғылыми қауымдастықтарында кеңінен талқыланды. Плюм ауылы дәстүрі Францияда, Дордонь аймағындағы Плюм ауылы монастырында қалыптасты.

Секттар мен жаңа діни ағымдар

2006 жылы Франция алғашқы француз парламенттік комиссиясын құрды, ол секталық қызметтерді зерттеді және бірқатар қауіпті деп есептелген секталарды тіркеген есеп дайындалды. Мұндай қозғалыстардың жақтастары есепті діни бостандыққа қатысты сынға алды. Шараны қолдаушылар тек қана қауіпті секталар тізімге енгізілгенін, ал Франциядағы мемлекеттік тұрғыдағы діннен бөліну діни бостандықты қамтамасыз етеді деп мәлімдеді.

Өңірлік әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер

Қазіргі Франция – ғасырлар бойы ұлт құру процесінің, сондай-ақ географиялық және саяси құрылымына бірқатар тарихи провинциялар мен теңізасты колонияларын қосудың нәтижесі. Бұл аймақтардың әрқайсысы сән, діни салт-дәстүрлер, аймақтық тілдер мен акценттер, отбасы құрылымы, ас-су, демалыс, өнеркәсіп және тіпті шарап құю сияқты қарапайым амалдарда өзіндік мәдени және тілдік дәстүрлерді қалыптастырды. Француз мемлекеті мен мәдениетінің Ренессанс дәуірінен бергі дамуы саясаттың, БАҚ-тың және мәдени өндірістің Париж және оның төңірегінде (шамалы дәрежеде басқа ірі қалалық орталықтарда) шоғырлануына, сондай-ақ 20 ғасырда елдің индустриализациясына ықпал етті, бұл француз халқының ауылдық жерлерден қалаларға кең көшініне әкеп соқты. 19 ғасырдың соңында француз халқының шамамен 50% өмір көрінетіні жерге байланысты болса, бүгінде француз фермерлерінің үлесі 6-7% ғана, ал 73% қалаларда тұрады. 19 ғасыр француз әдебиеті провинциалдық жастардың Парижге "жетісу" үшін, астананың мәдени, саяси немесе әлеуметтік өмірінде танылу үшін келу көріністеріне толы (Балзактың романдарынан мұндай сюжеттер жиі кездеседі). Француздық үшінші республикасының қабылдаған саясаты міндетті әскери қызмет, орталықтандырылған ұлттық білім беру жүйесі және аймақтық тілдерді жою арқылы осы көші-қонды ынталандырды. Франциядағы соңғы жылдары үкімет саясаты мен қоғамдық пікірталастар аймақтық ерекшеліктерді бағалауға және қоғамдық өмірдің кейбір салаларын орталықсыздандыруға қайта оралғанмен (кейде этникалық, нәсілдік немесе консервативтік сипаттамалармен), аймақтық көші-қон тарихы, қазіргі қалалық ортаның ерекшеліктері және бұқаралық ақпарат құралдары мен мәдениеттің ықпалы Францияда аймақтық "жерге байланыстылықты" немесе "мәдениетті" сақтауды өте қиын етіп отыр. Француз провинцияларының тарихи атаулары – мысалы, Бретань (Бретань), Берри, Орлеан, Нормандия (Нормандия), Лангедок, Лион, Дофине, Шампань, Пуату, Гвиенна және Гаскония (Гаскония), Бургундия (Бургония), Пикардия (Пикардия), Прованс, Турен, Лимузен, Овернь, Беарн, Эльзас, Фландрия, Лотарингия, Корсика (Корсика), Савойя (Савойя) (әр аймақтық мәдениет туралы толық мәліметтерді жеке мақалалардан қараңыз) – әлі күнге дейін табиғи, тарихи және мәдени аймақтарды белгілеу үшін қолданылады және олардың көптегені қазіргі заманғы аймақтар мен департаменттер атауларында кездеседі. Француздар өздерінің отбасылық тегін анықтағанда осы атауларды жиі пайдаланады. Аймақтық идентификация бүгінде аймақтық тілдермен және француз тілінде сөйлейтін дәстүрлермен байланысты мәдениеттерде ең айқын көрінеді. Француз тілінің өзі Ланг д'Ойль тілінің диалектісі ғана, көптеген тілдердің ана тілі, ол ұлттық тілге айналды, мысалы (әліппелік тәртіппен): Эльзас, Арпитан, Баск, Бретон (Брежон), Бургундия, Корсика (Корсу), Каталан (Каталония), Франк, Галло, Лотарингия, Норман, Окситан, Пикард, Пуатевин, Сент-Энгеа және т.б. Осы аймақтардың кейбіреулері белгілі бір дәрежеде аймақтық автономияға және кейде ұлттық тәуелсіздікке шақыратын қозғалыстарды қолдайды (мысалы, бретондық национализмі, Корсика және Окситания). Париж бен провинция арасында өмір салты, әлеуметтік-экономикалық жағдайы және дүниетанымында үлкен айырмашылықтар бар. Француздар провинциалдық қалалардың, ауыл өмірінің және ауыл шаруашылығы мәдениетінің Париждің үстемдігінен құтылатын терең "француздық" ерекшеліктерін белгілеу үшін "La France profonde" ("Терең Франция") деген сөзді жиі қолданады. Алайда, бұл сөз "le désert français" ("француз шөлі") деген сөзбен ұқсас мағынаға ие, ол провинциялардың мәдениетсіздігін сипаттау үшін қолданылады. "Терруар" деген француз сөзі бастапқыда шарап пен кофеге арналған, олардың географиялық ерекшеліктерін көрсету үшін пайдаланылған. Оны "жер сезімі" деп аударуға болады, ол белгілі бір сапаларда және жергілікті ортаның (әсіресе "топырақтың") өнімнің өсуіне тигізген әсерінің жиынтығы ретінде көрінеді. Бұл термин қазір көптеген мәдени өнімдер туралы сөйлесу үшін қолданылады. Франция метрополиялық аумағынан басқа, Кариб теңізіндегі Гваделупа, Мартиника және Француз Гвианасы, Үнді мұхитындағы Майотта және Реюньон сияқты бұрынғы колонияларынан құралған теңізасты департаменттерден де тұрады. (Сонымен қатар, "теңізасты жинақтар" мен "теңізасты аумақтар" да бар. Толық мәліметтер үшін Францияның әкімшілік бөліністеріне қараңыз. 1982 жылдан бастап, француз үкіметінің орталықсыздандыру саясатын ұстанғандықтан, теңізасты департаменттер Францияның аймақтарына ұқсас өкілеттіктермен аймақтық кеңестерді сайлап алды. 2003 жылы конституциялық түзетулер нәтижесінде бұл аймақтар енді теңізасты аймақтар деп аталады.) Бұл теңізасты департаменттер метрополиялық департаменттермен бірдей саяси мәртебеге ие және Францияның негізгі бөлігінің құрамына кіреді (Гавайи АҚШ штатының және негізгі бөлігінің құрамындағыдай), бірақ олардың өзіндік мәдени және тілдік дәстүрлері бар, олар оларды ерекшелендіреді. Теңізасты мәдениеттің кейбір элементтері метрополиялық мәдениетке де енгізілді (мысалы, бигин музыкалық түрі). 19 және 20 ғасырлардағы индустриализация, иммиграция және урбанизация Францияда жаңа әлеуметтік-экономикалық аймақтық қауымдастықтарды құрды, қалалық (мысалы, Париж, Лион, Вильербанн, Лилль, Марсель және т.б.) және қалалық агломерациялардың (banlieues – "қала шеттері", кейде "әдемі" немесе "кедей" деп сипатталады, немесе les cités – "тұрғын үйлер") шетіндегі және жұмысшы табының жерлері (мысалы, Сен-Сен-Дени), олардың өзіндік "жерге байланыстылығы" мен жергілікті мәдениеті (Нью-Йорк қаласының аудандарына немесе Лос-Анджелес қаласының шеттеріне ұқсас) және мәдени сәйкестігі қалыптасты.

Modern France is the result of centuries of nation building and the acquisition and incorporation of a number of historical provinces and overseas colonies into its geographical and political structure. These regions all evolved with their own specific cultural and linguistic traditions in fashion, religious observance, regional language and accent, family structure, cuisine, leisure activities, industry, and including the simple way to pour wine, etc. The evolution of the French state and culture, from the Renaissance up to this day, has however promoted a centralization of politics, media and cultural production in and around Paris (and, to a lesser extent, around the other major urban centers), and the industrialization of the country in the 20th century has led to a massive move of French people from the countryside to urban areas. At the end of the 19th century, around 50% of the French depended on the land for a living; today French farmers only make up 6–7%, while 73% live in cities. Nineteenth century French literature abounds in scenes of provincial youth "coming up" to Paris to "make it" in the cultural, political or social scene of the capital (this scheme is frequent in the novels of Balzac). Policies enacted by the French Third Republic also encouraged this displacement through mandatory military service, a centralized national educational system, and suppression of regional languages. While government policy and public debate in France in recent years has returned to a valorization of regional differences and a call for decentralization of certain aspects of the public sphere (sometimes with ethnic, racial or reactionary overtones), the history of regional displacement and the nature of the modern urban environment and of mass media and culture have made the preservation of a regional "sense of place or culture" in today's France extremely difficult. The names of the historical French provinces – such as Brittany (Bretagne), Berry, Orléanais, Normandy (Normandie), Languedoc, Lyonnais, Dauphiné, Champagne, Poitou, Guyenne and Gascony (Gascogne), Burgundy (Bourgogne), Picardy (Picardie), Provence, Touraine, Limousin, Auvergne, Béarn, Alsace, Flanders, Lorraine, Corsica (Corse), Savoy (Savoie) (please see individual articles for specifics about each regional culture) — are still used to designate natural, historical and cultural regions, and many of them appear in modern région or département names. These names are also used by the French in their self identification of family origin. Regional identification is most pronounced today in cultures linked to regional languages and non French speaking traditions – French language itself being only a dialect of Langue d'oïl, the mother language of many of the languages to be mentioned, which became a national vehicular language, like (in alphabetical order): Alsatian, Arpitan, Basque, Brezhoneg (Breton), Burgundian, Corsu (Corsican), Català (Catalan), Francique, Gallo, Lorrain, Norman, Occitan, Picard, Poitevin, Saintongeais, etc., and some of these regions have promoted movements calling for some degree of regional autonomy, and, occasionally, national independence (see, for example, Breton nationalism, Corsica and Occitania). There are huge differences in life style, socioeconomic status and world view between Paris and the provinces. The French often use the expression "la France profonde" ("Deep France", similar to "heartland") to designate the profoundly "French" aspects of provincial towns, village life and rural agricultural culture, which escape the hegemony of Paris. The expression can however have a pejorative meaning, similar to the expression "le désert français" ("the French desert") used to describe a lack of acculturation of the provinces. Another expression, "terroir" is a French term originally used for wine and coffee to denote the special characteristics that geography bestowed upon these products. It can be very loosely translated as "a sense of place" which is embodied in certain qualities, and the sum of the effects that the local environment (especially the "soil") has had on the growth of the product. The use of the term has since been generalized to talk about many cultural products. In addition to its metropolitan territory, France also consists of overseas departments made up of its former colonies of Guadeloupe, Martinique and French Guiana in the Caribbean, and Mayotte and Réunion in the Indian Ocean. (There also exists a number of "overseas collectivities" and "overseas territories". For a full discussion, see administrative divisions of France. Since 1982, following the French government's policy of decentralisation, overseas departments have elected regional councils with powers similar to those of the regions of metropolitan France. As a result of a constitutional revision which occurred in 2003, these regions are now to be called overseas regions.) These overseas departments have the same political status as metropolitan departments and are integral parts of France, (similar to the way in which Hawaii is a state and an integral part of the United States), yet they also have specific cultural and linguistic traditions which set them apart. Certain elements of overseas culture have also been introduced to metropolitan culture (as, for example, the musical form the biguine). Industrialization, immigration and urbanization in the nineteenth and twentieth centuries have also created new socioeconomic regional communities in France, both urban (like Paris, Lyon, Villeurbanne, Lille, Marseille, etc.) and the suburban and working class hinterlands (like Seine Saint Denis) of urban agglomerations (called variously banlieues ("suburbs", sometimes qualified as "chic" or "pauvres" or les cités "housing projects")) which have developed their own "sense of place" and local culture (much like the various boroughs of New York City or suburbs of Los Angeles), as well as cultural identity.

Басқа да ерекше қауымдастықтар

Париж дәстүрлі түрде баламалы, көркем немесе зияткерлік субмәдениеттермен байланысты, олардың көпшілігі шетелдіктерге қатысты. Мұндай субмәдениеттерге он тоғызыншы ғасырдың ортасындағы "богемиялықтар", импрессионистер, Белль эпокасының көркемдік шеңберлері (Пикассо мен Альфред Джарри сияқты суретшілер), дадаистер, сюрреалистер, "Жоғалған ұрпақ" (Хемингуэй, Гертруда Штайн) және Монпарнаспен байланысты соғыстан кейінгі "интеллектуалдар" (Жан Пол Сартр, Симон де Бовуар) жатады. Францияда шамамен 280 000 - 340 000 рома тұрады, олар көбінесе гитан, циган, романишельдер (біраз кемсітетін), богемиандар немесе Gens du voyage ("саяхатшылар") деп аталады. Қалаларда, әсіресе Париждің метрополитен аймағында (мысалы, астананың Ле-Мараи ауданында) гейлер мен лесбияндық қауымдастықтар бар. Францияда гомосексуализмге Испания, Скандинавия және Бенилюкс елдеріндегідей толеранттылық көрсетілмесе де, француз халқының пікірін зерттеулер Батыс Еуропаның басқа елдерімен салыстырғанда көзқарастардың айтарлықтай өзгергенін көрсетеді. 2001 жылы француздардың 55 пайызы гомосексуализмді "қабылданатын өмір салты" деп санайды. Париждің бұрынғы мэрі Бертран Делано гей. 2017 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнамаға сәйкес, француздардың 73 пайызы бір жынысты некеге қолдау білдірсе, 23 пайызы қарсы болды. 2019 жылғы Евробарометр көрсеткендей, француз жауап берушілердің 79 пайызы бір жынысты некеге Еуропа бойынша рұқсат етілуі керек деп ойлады, ал 15 пайызы қарсы болды. Бұған қоса, 85 пайызы гейлердің, лесбиянкалардың және бисексуалдардың гетеросексуалдармен бірдей құқықтарға ие болуы керек деп санайды. Франциядағы ЛГБТ құқықтары туралы да қараңыз.

Үй шаруашылығының құрылымы

Католик шіркеуінің және ауылдық қауымдастықтардың құндылықтарынан туындаған француз қоғамының негізгі бірлігі дәстүрлі түрде отбасы саналды. ХХ ғасырда Францияда «дәстүрлі» отбасы құрылымы әртүрлі аймақтық үлгілерден (ұлан-ғайыр отбасылар мен ядролық отбасыларды қоса алғанда) екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ядролық отбасыларға қарай дамыды. 1960 жылдан бері Францияда некелер азайып, ажырасулар көбейді, ал ажырасу туралы заңдар мен заңды отбасылық мәртебе осы әлеуметтік өзгерістерді бейнелеу үшін өзгерді. INSEE деректері бойынша, Францияның материктік бөлігіндегі шаруашылықтар мен отбасылардың құрамы өзгеріп келеді. Ең маңыздысы, 1982 жылдан 1999 жылға дейін жалғыз ата-аналы отбасылардың үлесі 3,6%-дан 7,4%-қа дейін өсті; сондай-ақ, никесі жоқ жұбайлар, баласы жоқ жұбайлар және жалғыз ерлердің саны (8,5%-дан 12,5%-қа) және әйелдердің саны (16,0%-дан 18,5%-қа) да артты. Олардың талдауы көрсеткендей, «тұрғын үйлердің үштен бірінде жалғыз адам тұрады; төрттен бірінде баласы жоқ жұбайлар тұрады».

1999 жылдың қарашасында француз Парламенті кейбір даулардан кейін мақұлдаған «әлеуметтік ынтымақтастық пактісі» (PACS) екі ересек адамның (бір жынысты немесе қарама-қарсы жынысты) ортақ өмірін ұйымдастыруға арналған азаматтық одақтың бір түрі болып табылады. Ол құқықтар мен міндеттерді әкеледі, бірақ некеге қарағанда аз. Заң тұрғысынан алғанда, PACS – бұл екі адам арасында жасалған, сот кеңсесінде тіркелген «шарт». PACS тіркелген адамдар кейбір мақсаттар үшін отбасылық мәртебеге қатысты әлі де «басыбайлы» саналады, ал басқа мақсаттар үшін олар некедегі жұбайлар сияқты қарастырылады. 1998 жылы премьер-министр Лионель Жоспен үкіметі оны қолдағанмен, оған қарсылық та болды, көбінесе дәстүрлі отбасылық құндылықтарды қолдайтын және PACS пен гомосексуалды одақтарды мойындау француз қоғамы үшін апатты болады деп мәлімдеген оңшылдар. 2013 жылдан бастап Францияда бір жынысты некелер заңды түрде танылды. Бір жынысты некелер 2012 жылғы президент сайлауында Франсуа Олланд пен Николя Саркози арасындағы маңызды фактор болды. Оңшыл UMP партиясының өкілі Саркози гей-некеге қарсы болды, ал солшыл социалистік партияның өкілі Франсуа Олланд оны қолдады. Олланд 2012 жылдың мамырында сайланды және оның үкіметі 2012 жылдың қарашасында Парламентке «Баршаға арналған неке» («Mariage pour tous») заңын ұсынды. Заң 2013 жылдың сәуірінде қабылданды және 2013 жылдың мамырында Конституциялық Кеңес (жаңа заңдар француз конституциясына қайшы келмейтінін қамтамасыз ететін орган) бекітті. Бірінші француздық бір жынысты неке 2013 жылдың 29 мамырында Монпелье қаласында өтті.

Мемлекеттің рөлі

Француз мемлекеті дәстүрлі түрде мәдениетті дамыту және қолдауда маңызды рөл атқарады. Осы мақсатта үкімет білім беру, тіл, мәдениет және экономикалық саясатты жүзеге асырып, ұлттық бірегейлікті насихаттайды. Осы байланыстың тығыздығынан Франциядағы мәдени өзгерістер көбінесе саяси дағдарыстармен байланысты болады немесе оларды тудырады. Француз мемлекеті мен мәдениет арасындағы қарым-қатынас тарихи түрде қалыптасқан. Людовик XIII-нің министрі Ришелье кезінде тәуелсіз Француз академиясы мемлекеттік бақылауға алынып, француз тілі мен XVII ғасыр әдебиетін қадағалаудың ресми органына айналды. Людовик XIV билік құрған кезде оның министрі Жан Батист Колбер француздық сәнді өнеркәсіптерді, мысалы, тоқыма және фарфор өндірісін патшалық бақылауға алды. Патшалық сарайдың сәулеті, жиһазы, сәні және әдеп-ғұрыптары (әсіресе Версаль сарайында) Францияда (және, көбінесе, бүкіл Еуропада) XVII ғасырдың екінші жартысында аристократиялық мәдениеттің басты үлгісіне айналды. Кейде француз мемлекеттік саясаты елді белгілі бір мәдени нормалардың айналасында біріктіруге тырысса, ал кейде әртүрлі француздық бірегейліктегі аймақтық ерекшеліктерді қолдайды. Біріктіруші әсері француз үшінші республикасының «радикалды кезеңінде» ең айқын байқалды. Ол аймақтық ерекшеліктерге (оның ішінде аймақтық тілдерге) қарсы күресті, антиклерикализмді және шіркеу мен мемлекеттің қатаң ажыратылуын (білім беру саласында да) қолдады, сондай-ақ ұлттық бірегейлікті белсенді түрде насихаттады. Осылайша (тарихшы Эвген Вебер айтқандай), «еңбекші шаруалар елі француз ұлтына айналды». Виши режимі, керісінше, аймақтық «халықтық» дәстүрлерді насихаттады. (Қазіргі) Бесінші француз республикасының мәдени саясаты әртүрлі болғанмен, ұлттық бірегейлікке зиян келтірмейінше француздық аймақтық ерекшеліктерді (тағам мен тіл сияқты) сақтау қажеттігі туралы жалпы пікір қалыптасқан. Сонымен қатар, француз мемлекеті «француз» мәдениетіне жаңадан көшіп келген топтардың және шетелдік мәдениеттердің, әсіресе американдық мәдениеттің (кино, музыка, сән, фастфуд, тіл және т.б.) мәдени дәстүрлерін қабылдау мәселесінде екіұштылық танытады. Еуропалық жүйеде және американдық «мәдени гегемония» аясында француздық өзіндік ерекшелік пен мәдениеттің жоғалуы туралы белгілі бір алаңдаушылық бар.

The French state has traditionally played an important role in promoting and supporting culture through the educational, linguistic, cultural and economic policies of the government and through its promotion of national identity. Because of the closeness of this relationship, cultural changes in France are often linked to, or produce, political crisis. The relationship between the French state and culture is an old one. Under Louis XIII's minister Richelieu, the independent Académie française came under state supervision and became an official organ of control over the French language and seventeenth century literature. During Louis XIV's reign, his minister Jean Baptiste Colbert brought French luxury industries, like textile and porcelain, under royal control and the architecture, furniture, fashion and etiquette of the royal court (particularly at the Château de Versailles) became the preeminent model of noble culture in France (and, to a great degree, throughout Europe) during the latter half of the seventeenth century. At times, French state policies have sought to unify the country around certain cultural norms, while at other times they have promoted regional differences within a heterogeneous French identity. The unifying effect was particularly true of the "radical period"" of the French Third Republic which fought regionalisms (including regional languages), supported anti clericalism and a strict separation of church from state (including education) and actively promoted national identity, thus converting (as the historian Eugen Weber has put it) a "country of peasants into a nation of Frenchmen". The Vichy Regime, on the other hand, promoted regional "folk" traditions. The cultural policies of the (current) French Fifth Republic have been varied, but a consensus seems to exist around the need for preservation of French regionalisms (such as food and language) as long as these don't undermine national identity. Meanwhile, the French state remains ambivalent over the integration into "French" culture of cultural traditions from recent immigrant groups and from foreign cultures, particularly American culture (movies, music, fashion, fast food, language, etc.). There also exists a certain fear over the perceived loss of French identity and culture in the European system and under American "cultural hegemony".

Білім

Француз білім беру жүйесі жоғары деңгейде орталықтандырылған. Ол үш түрлі кезеңге бөлінеді: бастауыш білім немесе enseignement primaire, АҚШ-тағы бастауыш мектепке сәйкес келеді; орта білім немесе collège және lycée, АҚШ-тағы орта және жоғары мектепке сәйкес келеді; және жоғары білім (l'université немесе les Grandes écoles). Бастауыш және орта білім негізінен мемлекеттік (жеке мектептер де бар, әсіресе бастауыш және орта католиктік білім берудің бүкіл ел бойынша күшті желісі), ал жоғары білім беруде мемлекеттік және жеке элементтер бар. Орта білім беруді аяқтағаннан кейін студенттер бакалавриат емтиханын тапсырады, бұл оларға жоғары білім алуға мүмкіндік береді. 2012 жылы бакалавриаттан өту деңгейі 84,5%-ды құрады. 1999–2000 жылдары білім беруге жұмсалған қаражат Франция ЖІӨ-нің 7%-ын және ұлттық бюджеттің 37%-ын құрады. Франция математика және ғылым бойынша орта мектептерде 1995 жылғы Халықаралық математика және ғылым зерттеулерінің үрдісі бойынша 23-орынды иеленді. 2019 жылы Франция 22-орында тұрды. 1881–1882 жылдарғы Жюль Ферри заңдарынан бастап, сол кездегі қоғамдық білім министрінің атымен аталатын, барлық мемлекеттік қаржыландырылатын мектептер, соның ішінде университеттер, (Рим-католик) шіркеуінен тәуелсіз. Бұл мекемелерде білім беру тегін. Беймәдени мекемелерге де білім беруді ұйымдастыруға рұқсат етіледі. Француз білім беру жүйесі Солтүстік Еуропа және Америка жүйелерінен күрт өзгеше, себебі ол жауапкершілікпен тәуелсіз болудан гөрі қоғамға қатысудың маңыздылығын баса көрсетеді. Зайырлы білім беру саясаты француз мультимәдениетінің соңғы мәселелерінде, мысалы "исламдық бас киімге қатысты дау" сияқты, маңызды рөл атқарады.

Мәдениет министрі

Мәдениет министрі – Франция үкіметіндегі ұлттық мұражайлар мен ескерткіштерге жауапты кабинет мүшесі; Франция мен шетелде көркем өнерді (көрнекі, пластикалық, театрлық, музыкалық, би, сәулет, әдебиет, теледидар және кинематография) насихаттау және қорғау; ұлттық архивтер мен өңірлік «maisons de culture» (мәдени орталықтарды) басқару. Мәдениет министрлігі Париждегі Король сарайында орналасқан. Қазіргі заманғы Мәдениет министрі лауазымын 1959 жылы Шарль де Голль құрды, ал алғашқы министр – жазушы Андре Мальро болды. Мальро «мәдениетке құқық» («droit à la culture») мақсаттарын жүзеге асыруға жауапты болды – бұл идея француз конституциясына және Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияға (1948) енгізілген. Ол мәдениетке қолжетімділікті демократияландыру арқылы, сонымен қатар соғыстан кейінгі Францияның «көріктілігін» («үлкендігін») көтерудің голлистік мақсатына жетті. Осы мақсатта ол Франция бойынша көптеген өңірлік мәдени орталықтар құрды және өнерді белсенді түрде демеушілік етті. Мальроның көркемдік талғамдары заманауи өнер мен авангардты қамтыды, бірақ ол жалпы алғанда консервативті болып қалды. Жак Тубонның министрлігі француз тілін сақтауға бағытталған бірқатар заңдар («Тубон заңдары») қабылдануымен ерекшеленді. Бұл заңдар жарнамаларда (барлық жарнамаларда шетелдік сөздердің француз тіліндегі аудармасы болуы керек) және радиода (француз радиостанцияларындағы әндердің 40% француз тілінде болуы керек) талаптарын енгізді, бұл ағылшын тілінің кең таралғандығына жауап ретінде жасалды.

Француз академиясы

Француз академиясы (ағылшын тілінде: French Academy) – француз тілі мәселелеріндегі ең беделді француз ғылыми органы. Академия 1635 жылы король Людовик XIII-нің бас министрі кардинал Ришелье құрған. 1793 жылы Франция революциясы кезінде таратылып, 1803 жылы Наполеон Бонапарт қайта жаңартылды (Академия революция кезінде таратылған емес, жұмысы тоқтатылған деп санайды). Бұл Франция институтының бес академиясының ең ескісі. Академияның құрамында қырық мүше бар, олар «өлмейтіндер» (immortels) деп аталады. Жаңа мүшелер Академия мүшелерімен сайланады. Академиктер өмір бойы қызмет етеді, бірақ олардың мінез-құлқына қатысты бұзушылықтар болған жағдайда қызметтен алынуы мүмкін. Осы орган тілдің ресми билігі ретінде әрекет етеді; оған тілдің ресми сөздігін жариялау міндеті жүктелген. Дегенмен, оның шешімдері тек ұсыныс сипатында болады; олар халыққа да, үкіметке де міндетті емес.

Әскери қызмет

1996 жылға дейін Францияда жас ерлерге әскери қызмет міндетті болды. Тарихшылар бұл шараны ұлттық бірлік сезімін нығайтуға және аймақтық оқшаулануды жоюға ықпал еткен деп санайды.

Еңбек және жұмыспен қамту саясаты

Францияда алғашқы еңбек заңдары 1884 жылы қабылданған Валдек Руссо заңдары болды. 1936-1938 жылдар аралығында Халық фронты жұмысшыларға жылына 12 күн (2 апта) ақылы демалыс беру туралы заң қабылдады, сондай-ақ жұмыс аптасын қосымша жұмысты есептемегенде 40 сағатқа дейін шектеу туралы заң қабылдады. 1968 жылғы мамыр дағдарысының ортасында 25 және 26 мамырда келісілген Гренел келісімдері жұмыс аптасын 44 сағатқа дейін қысқартты және әрбір кәсіпорында кәсіподақ ұйымдарын құрды. Мінегіш жалақы да 25%-ға арттырылды. 2000 жылы Лионель Жоспен үкіметі 39 сағаттық жұмыс аптасын 35 сағатқа дейін қысқартты. Бес жыл өткен соң консервативті премьер-министр Доминик де Вильпен Жаңа еңбек шартын (CNE) қабылдады. Француз еңбек заңдарында көбірек икемділік талап ететін жұмыс берушілердің сұрақтарына жауап ретінде қабылданған CNE кәсіподақтар мен қарсыластар тарапынан сынға ұшырады, олар бұл шарт уақытша жұмыспен қамтуға басымдық береді деп мәлімдеді. 2006 жылы ол Бірінші еңбек шартын (CPE) шұғыл процедура бойынша дауыс беру арқылы қабылдауға тырысты, бірақ студенттер мен кәсіподақтар наразылық білдірді. Президент Жак Ширак оны күштен жоюдан басқа амал қалмады.

Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру

Француздар мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесіне ("sécurité sociale") және "қазіргі төлемдер" әлеуметтік әл-ауқат жүйесіне терең берілген. 1998 жылы Франциядағы денсаулық сақтау төлемдерінің 75%-ы мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесі арқылы төленді. 1999 жылдың 27 шілдесінен бастап Францияда үш айдан астам тұрақты түрде тұратын тұрғындар үшін әмбебап медициналық қамсыздандыру қолданылады. 191 мүше мемлекеттегі денсаулық сақтау жүйелерін бағалау үшін бес көрсеткіш пайдаланылып, Франция ең жақсы жалпы денсаулық сақтауды ұсынатыны анықталды, ал ірі елдердің арасында Италия, Испания, Оман, Австрия және Жапония одан кейін келеді ("Дүниежүзілік денсаулық сақтау есебі").

Тамақ пен алкоголь

Француздар дәстүрлі мәдениетінде тамақтың ләззатына жоғары мән береді. Француз асханасы 20-ғасырда Жорж Огюст Эскофье арқылы қазіргі заманғы жоғары асхана деңгейіне жетті. Дегенмен, Эскофьедің маңызды еңбегінде Франция провинцияларында кездесетін аймақтық ерекшеліктердің көп бөлігі назардан тыс қалды. Гастротуризм және Мишлен алқабы 20-шы ғасырда және одан кейін де адамдарды елдің шалқарына, Францияның бай буржуазиялық және шаруа тағамдарын татып көруге шақырды. Баск асханасы Францияның оңтүстік-батыс аймағындағы тағамдарға да зор ықпал етті. Ингредиенттер мен тағамдар аймаққа қарай өзгеріп отырады (қараңыз: Аймақтық асхана). Көптеген маңызды аймақтық тағамдар ұлттық және аймақтық деңгейде танымал. Бірақ, бұрын аймақтық болған көптеген тағамдар қазіргі уақытта ел бойынша түрлі нұсқаларда таралып кеткен. Ірімшік (қараңыз: Француз ірімшіктерінің тізімі) және шарап (қараңыз: Француз шараптары) да асхананың маңызды бөлігі болып табылады, олардың көптеген түрлері мен Appellation d'origine contrôlée (AOC) (реттелетін атау) заңдарымен аймақтық және ұлттық деңгейде әртүрлі рөлдер атқарады. (Le Puy en Velay-ден алынған бұршақтар да AOC мәртебесіне ие). Францияның тағы бір ерекше өнімі – шарольдық мал. Француздар көбінесе қарапайым таңғы ас ("petit déjeuner") ішеді, ол кофе, шай немесе сүт қосылған ыстық шоколадтан және дәстүрлі түрде үлкен тұтқасыз "бол" (астау) мен нан немесе таңғы асқа арналған тәттілерден (кроссант) тұрады. Түскі ас ("déjeuner") және кешкі ас ("dîner") – күнің негізгі тамақтары. Төрт түрлі тағамнан тұратын ресми тамақтарға кіретін: бастауыш ("entrée"), салат, негізгі тағам ("plat principal") және соңында ірімшік немесе десерт. Француз асханасы көбінесе дәмді десерттермен байланысты болғанымен, көптеген үйлерде десерт тек жемістерден немесе йогурттан тұрады. Францияда азық-түлік сатып алу бұрын күнделікті шағын жергілікті дүкендер мен базарларда жасалатын, бірақ супермаркеттер мен Франциядағы одан да ірі "гипермаркеттердің" (үлкен сауда орталықтары) пайда болуы бұл дәстүрді бұзды. Елдің шалқарының халқы азайып бара жатқандықтан, көптеген қалалардағы дүкендер мен базарлар жабылуға мәжбүр болды. Францияда семіздік пен жүрек ауруларының көрсеткіші дәстүрлі түрде солтүстік-батыс Еуропаның басқа елдеріне қарағанда төмен. Бұл кейде "француз парадоксы" деп аталады (мысалы, Мирель Гильяноның 2006 жылғы "Француз әйелдері семізбейді" кітабын қараңыз). Дегенмен, француз асханасы мен тамақтану әдеттері соңғы жылдары американдық өнімдер мен жаңа әлемдік ауыл шаруашылығы сияқты заманауи жылдам тағамдардан үлкен қысымға ұшырады. Француз жастарының мәдениеті жылдам тағамдар мен американдық тамақтану әдеттеріне (семіздіктің өсуімен) қарай бұрылған кезде, француздар жалпы алғанда, тамақ мәдениетінің кейбір элементтерін сақтауға ұмтылып, мемлекеттік мектептерде дәмді қабылдау бағдарламаларын енгізу, шығу тегін бақылау заңдарын қолдану және француз ауыл шаруашылығы саласына мемлекеттік және еуропалық субсидиялар беру сияқты шаралар қолдануда. Бұл шиеленістердің символы – Жозе Бове, ол 1987 жылы адам мен қоршаған ортаға ең жоғары саяси құндылық беретін, органикалық егіншілікті қолдайтын және генетикалық түрлендірілген организмдерге қарсы тұратын Confédération Paysanne атты ауыл шаруашылығы одағын құрды. Боведің ең әйгілі наразылығы – 1999 жылы Миллауда (Авейрон) McDonald's франшизасын бұзу болды. Францияда ас-аяқ бұйымдарын пайдалану континенттік стильде жүзеге асырылады (шанышқы сол қолында, тістері төмен қарап, пышақ оң қолында). Француз әдептілігі қолды үстелдің астына қоюға және шынтақтарды оған тіреуге тыйым салады. Алкогольді ішуге рұқсат етілген жас ресми түрде 18 жасқа толу керек (қараңыз: Алкогольді ішуге рұқсат етілген жас). Франция – Еуропадағы ең көне шарап өндіруші аймақтардың бірі. Қазір Франция әлемдегі ең көп шарапты құндылығы бойынша өндіреді (дегенмен Италия көлемі бойынша бәсекелес, ал Испанияда шарап жүзіміне арналған жерлер көбірек). Бордо шарабы, Бургундия шарабы және шампан шарабы маңызды ауыл шаруашылығы өнімдері болып табылады.

Traditional French culture places a high priority on the enjoyment of food. French cuisine was codified in the 20th century by Georges Auguste Escoffier to become the modern version of haute cuisine. Escoffier's major work, however, left out much of the regional character to be found in the provinces of France. Gastro tourism and the Guide Michelin helped to bring people to the countryside during the 20th century and beyond, to sample this rich bourgeois and peasant cuisine of France. Basque cuisine has also been a great influence over the cuisine in the southwest of France. Ingredients and dishes vary by region (see: Regional cuisine). There are many significant regional dishes that have become both national and regional. Many dishes that were once regional, however, have proliferated in different variations across the country in the present day. Cheese (see: List of French cheeses) and wine (see: French wine) are also a major part of the cuisine, playing different roles both regionally and nationally with their many variations and Appellation d'origine contrôlée (AOC) (regulated appellation) laws, (lentils from Le Puy en Velay also have an AOC status). Another French product of special note is the Charolais cattle. The French typically eat only a simple breakfast ("petit déjeuner") which consists of coffee, tea or hot chocolate with milk, served traditionally in a large handleless "bol" (bowl) and bread or breakfast pastries (croissants). Lunch ("déjeuner") and dinner ("dîner") are the main meals of the day. Formal four course meals consist of a starter course ("entrée"), a salad, a main course ("plat principal"), and finally a cheese or dessert course. While French cuisine is often associated with rich desserts, in most homes dessert consists of only fruit or yogurt. Food shopping in France was formerly done almost daily in small local shops and markets, but the arrival of the supermarket and the even larger "hypermarchés" (large surface distributors) in France have disrupted this tradition. With depopulation of the countryside, many towns have been forced to close shops and markets. Rates of obesity and heart disease in France have traditionally been lower than in other north western European countries. This is sometimes called the French paradox (see, for example, Mireille Guiliano's 2006 book French Women Don't Get Fat). French cuisine and eating habits have however come under great pressure in recent years from modern fast food, such as American products and the new global agricultural industry. While French youth culture has gravitated toward fast food and American eating habits (with an attendant rise in obesity), the French in general have remained committed to preserving certain elements of their food culture through such activities as including programs of taste acquisition in their public schools, by the use of the appellation d'origine contrôlée laws, and by state and European subsidies to the French agricultural industry. Emblematic of these tensions is the work of José Bové, who founded in 1987, the Confédération Paysanne, an agricultural union that places its highest political values on humans and the environment, promotes organic farming and opposes genetically modified organisms; Bové's most famous protest was the dismantling of a McDonald's franchise in Millau (Aveyron), in 1999. In France, cutlery is used in the continental manner (with the fork in the left hand, prongs facing down and the knife in the right hand). French etiquette prohibits the placing of hands below the table and the placing of elbows on it. The legal drinking age is officially 18 (see: Legal drinking age). France is one of the oldest wine producing regions of Europe. France now produces the most wine by value in the world (although Italy rivals it by volume and Spain has more land under cultivation for wine grapes). Bordeaux wine, Bourgogne wine and Champagne are important agricultural products.

Темекі және есірткі

Темекі шегу жасы – 18 жыл. Көпке тараған қалыпты ойға сәйкес, темекі шегу француз мәдениетінің бір бөлігі саналады. Бірақ статистикалық деректер көрсетіп тұрғанындай, жан басына шаққандағы тұтыну деңгейі бойынша Франция 121 елдің ішінде 60-шы орында ғана тұр. Франция 2007 жылдың 1 ақпанынан бастап 1991 жылғы Эвин заңында – 1991 жылғы 10 қаңтардағы №91-32 заңында алкоголизм мен темекіге қарсы шаралар қарастырылған – қоғамдық орындарда темекі тартуға қатысты бұрынғы тыйымды күшейтті. Қазіргі таңда барлық қоғамдық орындарда (вокзалдар, мұражайлар және т.б.) темекі шегуге тыйым салынған; бірақ, ерекше талаптарға сай келетін арнайы темекі шегу бөлмелеріне рұқсат беріледі, олар туралы төменде қарастырылған. 2008 жылдың 1 қаңтарында аяқталған кафелер, мейрамханалар, клубтар, казинолар, барлар және басқа да осындай орындарға қатысты ерекше шектеулер енгізілген еді. Саясаттағы сауалнамалардың нәтижесінде халықтың 70% тыйымды қолдайтыны анықталды. Бұрын, 1991 жылғы Эвин заңының бұрынғы ережелеріне сәйкес, мейрамханалар мен кафелерде темекі шегуге және шекпеуге арналған бөлімдер болуы керек еді, бірақ олар көбінесе тиімді бөлінбеген. Жаңа ережелерге сәйкес, темекі шегуге арналған бөлмелерге рұқсат беріледі, бірақ оларға қатаң талаптар қойылады: олардың ауданы мекеменің жалпы еденінің 20% аспауы керек, ал көлемі 35 м²-ден аспауы тиіс; олар сағатына ауаның толық көлемін он рет жаңартатын жекеленген желдету жүйесімен жабдықталуы керек; темекі шегу бөлмесіндегі ауа қысымы жанындағы бөлмелердегіден төмен болуы керек; олардың есіктері автоматты түрде жабылуы керек; темекі шегу бөлмелерінде қызмет көрсетуге рұқсат жоқ; тазалау және техникалық қызметкерлер бөлмеге соңғы рет темекі шегілгеннен кейін бір сағат өткен соң ғана кіре алады. Француздық танымал темекі брендтерінің қатарында Gauloises және Marlboro бар. Францияда марихуананы (көбінесе марокколық гашиш) иелену, сату және пайдалану заңсыз. 1994 жылдың 1 наурызынан бастап марихуана қолданғаны үшін екі айдан бір жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе айыппұл салынады, ал есірткіні иелену, өсіру немесе сату үшін он жылға дейін жаза тартады. 1992 жылы SOFRES жүргізген сауалнамаға сәйкес, 12 мен 44 жас аралығындағы 4,7 миллион француз азаматы өмірінде кем дегенде бір рет марихуана шеккен.

The cigarette smoking age is 18 years. According to a widespread cliché, smoking has been part of French culture – actually figures indicate that in terms of consumption per capita, France is only the 60th country out of 121. France, from 1 February 2007, tightened the existing ban on smoking in public places found in the 1991 Évin law: Law n°91 32 of 10 January 1991, containing a variety of measures against alcoholism and tobacco consumption. Smoking is now banned in all public places (stations, museums, etc. ); an exception exists for special smoking rooms fulfilling drastic conditions, see below. A special exemption was made for cafés and restaurants, clubs, casinos, bars, etc. which ended, 1 January 2008. Opinion polls suggest 70% of people support the ban. Previously, under the former implementation rules of the 1991 Évin law, restaurants, cafés etc. just had to provide smoking and non smoking sections, which in practice were often not well separated. Under the new regulations, smoking rooms are allowed, but are subjected to very strict conditions: they may occupy at most 20% of the total floor space of the establishment and their size may not be more than 35 m2; they need to be equipped with separate ventilation which replaces the full volume of air ten times per hour; the air pressure of the smoking room must constantly be lower than the pressure in the contiguous rooms; they have doors that close automatically; no service can be provided in the smoking rooms; cleaning and maintenance personnel may enter the room only one hour after it was last used for smoking. Popular French cigarette brands include Gauloises and Marlboro. The possession, sale and use of cannabis (predominantly Moroccan hashish) is illegal in France. Since 1 March 1994, the penalties for cannabis use are from two months to a year and/or a fine, while possession, cultivation or trafficking of the drug can be punished much more severely, up to ten years. According to a 1992 survey by SOFRES, 4.7 million French people ages 12–44 have smoked cannabis at least once in their lives.

Мода

Милан, Лондон және Нью-Йоркпен қатар Париж де көптеген сән көрсетілімдерінің орталығы болып табылады. Әлемдегі ең ірі сән үйлерінің (мысалы, Chanel) бірнешесінің штаб-пәтері Францияда орналасқан. Франция мен сән (la mode) арасындағы байланыс негізінен XIV Людовик патшалық құрған кезде пайда болды, сол кезде Франциядағы сән-салтанат индустриясы патшалық бақылауға көшті және француз корольдік сарайы Еуропадағы талғам мен стильдің шешуші факторына айналды. Франция 1860-1960 жылдары ірі кутюрье үйлерін құру, сән баспасөзін (Vogue 1892 жылы, Elle 1945 жылы негісталды) және сән көрсетілімдерін ұйымдастыру арқылы жоғары сән (кутюр немесе haute couture) индустриясындағы үстемдігін қайта жаңғыртты. Алғашқы заманауи париждік кутюрье үйінің авторы – 1858 жылдан 1895 жылға дейін индустрияны басып алған ағылшын Чарльз Фредерик Уорт екені қабылданған. ХХ ғасырдың басында индустрия Chanel үйі (алғаш рет 1925 жылы танымал болды) және Balenciaga (1937 жылы испандықпен құрылған) сияқты париждік сән үйлері арқылы кеңейді. Соғыстан кейінгі жылдары сән 1947 жылы Кристиан Диордың әйгілі «жаңа стиль» арқылы және Пьер Бальмен мен Юбер де Живанши үйлерінің (1952 жылы ашылған) арқасында қайтадан дамыды. 1960 жылдары «жоғары сән» Францияның жастар мәдениетінен сынға ұшырады, ал Ив Сен-Лоран сияқты дизайнерлер «көріп киюге дайын» (prêt à porter) желілерін іске қосып, қалыптасқан жоғары сән нормаларын бұзып, француз сәнін жаппай өндіріс пен маркетингке кеңейтті. Пако Рабанн мен Пьер Карден одан әрі жаңалықтар енгізді. Маркетинг пен өндіріске көбірек назар аудару арқасында 70-80 жылдары Соня Рикиль, Тьерри Мюглер, Клод Монтана, Жан-Поль Готье және Кристиан Лакруа жаңа трендтерді қалыптастырды. 1990 жылдары көптеген француз сән үйлері LVMH сияқты сән алыптары мен көпұлтты компаниялардың құрамына бірікті. 1960 жылдан бері Францияның сән индустриясы Лондон, Нью-Йорк, Милан және Токиодан күшейтілген бәсекелестікке тап болды, сонымен қатар француздар шетелдік (әсіресе американдық) сәнді (мысалы, джинсы, кроссовкалар) көбірек қабылдады. Дегенмен, көптеген шетелдік дизайнерлер әлі де Францияда мансап құруға тырысады.

Along with Milan, London and New York, Paris is center of an important number of fashion shows. Some of the world's biggest fashion houses (ex: Chanel) have their headquarters in France. The association of France with fashion (la mode) dates largely to the reign of Louis XIV when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. France renewed its dominance of the high fashion (couture or haute couture) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great couturier houses, the fashion press (Vogue was founded in 1892; Elle was founded in 1945) and fashion shows. The first modern Parisian couturier house is generally considered the work of the Englishman Charles Frederick Worth who dominated the industry from 1858 to 1895. In the early twentieth century, the industry expanded through such Parisian fashion houses as the house of Chanel (which first came to prominence in 1925) and Balenciaga (founded by a Spaniard in 1937). In the post war year, fashion returned to prominence through Christian Dior's famous "new look" in 1947, and through the houses of Pierre Balmain and Hubert de Givenchy (opened in 1952). In the 1960s, "high fashion" came under criticism from France's youth culture while designers like Yves Saint Laurent broke with established high fashion norms by launching prêt à porter ("ready to wear") lines and expanding French fashion into mass manufacturing and marketing. Further innovations were carried out by Paco Rabanne and Pierre Cardin. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established in the 70s and 80s by Sonia Rykiel, Thierry Mugler, Claude Montana, Jean Paul Gaultier and Christian Lacroix. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as LVMH. Since the 1960s, France's fashion industry has come under increasing competition from London, New York, Milan and Tokyo, and the French have increasingly adopted foreign (particularly American) fashions (such as jeans, tennis shoes). Nevertheless, many foreign designers still seek to make their careers in France.

Үй жануарлары

2006 жылы француз отбасыларының 52%-ы кем дегенде бір үй жануарына ие болды: осы жылы Францияда барлығы 9,7 миллион мысық, 8,8 миллион ит, 2,3 миллион шақырғыш, 8 миллион құс және 28 миллион балық үй жануары ретінде бағылды.

Өнер және мұражайлар

Францияның алғашқы суреттері – 10 000 жылдан астам бұрын Ласко үңгірлерінде салынған тарихқа дейінгі кезеңге жатады. Өнер 1200 жыл бұрын, Ұлы Карл тұсында гүлденген, осы дәуірге тән қолмен жасалған және суреттелген көптеген кітаптар осыны көрсетеді. Готикалық өнер мен сәулет 12 ғасырда Парижде пайда болып, кейіннен бүкіл Еуропаға тарады. 13 ғасырда француз шеберлері боялған әйнек салу техникасын және жаңа готикалық стильде жеке құлшылық үшін әсем жарықтандырылған қолжазбаларды дамытты. Готикалық сәулеттің соңғы фазасы, Фламбоян стилі, 15 ғасырда Францияда басталып, Еуропаның қалған бөліктеріне тарады. 17 ғасыр – француз суретшілігінің ерекше стильде дамыған және бароккодан классицизмге ауысқан кезеңі болды. Франциядағы 17 ғасырдың белгілі классицизм суретшілері – Николя Пуссен мен Клод Лоррен. Француз сәулеті де ықпалды болды, мысалы, қуатты король Людовик XIV үшін салынған Версаль сарайы көптеген еуропалық патшалық сарайлардың үлгісіне айналды. 18 ғасырда рококо стилі барокко стилінің жеңілдетілген жалғасы ретінде пайда болды. Бұл дәуірдің ең танымал суретшілері – Антуан Ватто, Франсуа Буше және Жан Оноре Фрагонар. Ғасырдың соңында Жак-Луи Давид пен Доминик Ингрес неоклассицизмнің ең ықпалды суретшілері болды. Жерико мен Делакруа – романтизмнің маңызды суретшілері. Содан кейін суретшілер табиғатты шынайы бейнелеуге көшті (Барбизон мектебі). Реализм қозғалысын Курбе мен Оноре Домье басқарды. Импрессионизмді Францияда Клод Моне, Эдгар Дега, Пьер Огюст Ренуар және Камиль Писсарро сияқты суретшілер дамытты. 20 ғасырдың басында Франция бұрынғыдан да беделді инновациялық өнер орталығына айналды. Испандық Пабло Пикассо, көптеген шетелдік суретшілер сияқты, Францияға келіп, ондағы таланттарын ондаған жылдар бойы дамытты. Тулуз-Лотрек, Гоген және Сезанн сол кезде сурет салып жатты. Кубизм – 20 ғасырдың басында Парижде туған авангардтық бағыт. Париждегі Лувр – әлемдегі ең танымал және ең ірі өнер мұражайларының бірі, ол 1793 жылы бұрынғы патша сарайында жаңа революциялық үкімет тарапынан құрылды. Онда француз және басқа суретшілердің көптеген туындылары сақталған, мысалы, Леонардо да Винчидің «Мона Лизасы», классикалық грек «Венера де Мило» және Египет пен Таяу Шығыстың ежелгі мәдениеттері мен өнерінің туындылары бар.

The first paintings of France are those that are from prehistoric times, painted in the caves of Lascaux well over 10,000 years ago. The arts were already flourishing 1,200 years ago, at the time of Charlemagne, as can be seen in many hand made and hand illustrated books of that time. Gothic art and architecture originated in France in the 12th century around Paris and then spread to all of Europe. In the 13th century, French craftsmen developed the stained glass painting technique and sophisticated illuminated manuscripts for private devotion in the new gothic style. The final phase of gothic architecture, known as Flamboyant, also began in France in the 15th century before spreading to the rest of Europe. The 17th century was one of intense artistic achievements : French painting emerged with a distinct identity, moving from Baroque to Classicism. Famous classic painters of the 17th century in France are Nicolas Poussin and Claude Lorrain. French architecture also proved influential with the Palace of Versailles, built for the powerful king Louis XIV, becoming the model of many European royal palaces. During the 18th century the Rococo style emerged as a frivolous continuation of the Baroque style. The most famous painters of the era were Antoine Watteau, François Boucher and Jean Honoré Fragonard. At the end of the century, Jacques Louis David and Dominique Ingres were the most influential painters of the Neoclassicism. Géricault and Delacroix were the most important painters of the Romanticism. Afterwards, the painters were more realistic, describing nature (Barbizon school). The realistic movement was led by Courbet and Honoré Daumier. Impressionism was developed in France by artists such as Claude Monet, Edgar Degas, Pierre Auguste Renoir and Camille Pissarro. At the turn of the century, France had become more than ever the center of innovative art. The Spaniard Pablo Picasso came to France, like many other foreign artists, to deploy his talents there for decades to come. Toulouse Lautrec, Gauguin and Cézanne were painting then. Cubism is an avant garde movement born in Paris at the beginning of the 20th century. The Louvre in Paris is one of the most famous and the largest art museums in the world, created by the new revolutionary regime in 1793 in the former royal palace. It holds a vast amount of art of French and other artists, e. g. the Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, and classical Greek Venus de Milo and ancient works of culture and art from Egypt and the Middle East.

Музыка

Франция өзіне тән халық музыкасының алуан түрлерімен, сондай-ақ Африка, Латын Америкасы және Азиядан келген иммигранттар орындайтын стильдермен мақтанады. Классикалық музыка саласында Франция Габриэль Форе, Клод Дебюсси, Морис Равел және Гектор Берлиоз сияқты көрнекті композиторларды дүниеге әкелді, ал қазіргі заманғы поп-музыкада француз хип-хопы, француз рокі, техно/фанк және диджейлердің (турнетаблистердің) танымалдылығы артты. Музыка күні Францияда 1982 жылы алғаш рет ұйымдастырылған музыка фестивалі, ол қазір әлемдік музыка күні ретінде бүкіл әлемде тойланады. Ол әр жылдың 21 маусымында, жаздың бірінші күні өтеді. 2010 жылы француз электрондық музыка дуэті Daft Punk Францияның Өнер мен әдебиет орденіне қабылданды. Бангальтер мен де Хомен Кристо жеке-жеке «Шевалье» (рыцарь) шеніне ие болды.

Кино

Франция киноның отаны болып табылады және оның көптеген маңызды алғашқы үлестеріне жауапты: Антуан Люмьер 1895 жылғы 28 желтоқсанда Парижде кинематограф арқылы алғашқы көрсетуді жүзеге асырды. Филипп Бинан 2000 жылғы 2 ақпанда Техас Инструментс компаниясы жасаған DLP CINEMA технологиясымен Еуропадағы алғашқы цифрлық кино көрсетуін Парижде өткізді. Nouvelle Vague қозғалысының ішінде бірнеше маңызды кино қозғалыстары елде басталды. Сонымен қатар, Франция франкофондық кино өндірісінің маңызды орталығы болып табылады. Unifrance арқасында жасалған фильмдердің бір бөлігі Батыс жарты шарда халықаралық дистрибуцияға ие. Француз киноиндустриясы бюджет және кіріс тұрғысынан шағын болғанымен, сапалы сценарий, актерлік шеберлік және әңгіме айту өнерімен ерекшеленеді. Француз киносы тақырыптар бойынша (секс, қоғам, саясат, тарих) көбінесе либералды болып бейнеленеді. Ішкі нарықта француз фильмдері көрермендер саны бойынша бағаланады. Фильмдердің премьерасы сәрсенбі күні өтеді. "Киноға бару" ісі қалалық аймақтарда кең таралған. Көптеген кинотеатр операторлары айына шамамен 20 еуроға "біржолғы төлемді билет" ұсынады. Билет бағасы 5,50-ден 10 еуроға дейін ауыспайды. Француз кино операторларының ірілері – UGC және Pathé, олар экрандар мен орын санына байланысты көбінесе қала шеткерлерінде орналасқан. Францияның көптеген "кішкентай" кинотеатрлары қала орталықтарында орналасқан, бұл ел бойынша ірі кино операторларына қарсы тұруға мүмкіндік береді. Париж әлемдегі кинотеатрлардың ең жоғары тығыздығына ие: тұрғындар санына шаққанда кинотеатрлардың ең көп саны осында, және "Париж орталығындағы" кинотеатрлардың көпшілігінде басқа жерлерде "көркем кинотеатрларында" ғана көрсетілетін шетелдік фильмдер "негізгі" туындылармен бірге көрсетіледі, себебі париждіктер киноға өте құштар. Осы кішкентай кинотеатрлардың артықшылығы – мейрамханалардың жақын орналасуы, қолжетімділік, атмосфера және альтернативті шетелдік фильмдердің көрсетілуі болып табылады. Француз кинотегі әлемдегі ең ірі фильмдер, кино құжаттары және киномен байланысты заттардың архивін сақтайды. Парижде орналасқан кинотег күнделікті елдік шектеусіз фильмдерді көрсетеді.

France is the birthplace of cinema and was responsible for many of its early significant contributions: Antoine Lumière realized, on 28 December 1895, the first projection, with the Cinematograph, in Paris. Philippe Binant realized, on 2 February 2000, the first digital cinema projection in Europe, with the DLP CINEMA technology developed by Texas Instruments, in Paris. Several important cinematic movements, including the Nouvelle Vague, began in the country. Additionally, France is an important Francophone film production country. A certain amount of the movies created share international distribution in the western hemisphere thanks to Unifrance. Although French cinema industry is rather small in terms of budget and revenues, it enjoys qualitative screenplay, cast and story telling. French Cinema is often portrayed as more liberal in terms of subjects (Sex, Society, Politics, Historical). Within the domestic market, French movies are ranked by the number of admissions. Movies are premiered on Wednesdays. "Going to the movies" is a popular activity within metropolitan areas. Many cinema operators offer a "flat rate pass" for approx. €20 per month. Prices per movie range between €5.50 and €10. French major cinema operators are UGC and Pathé, mainly located in city suburbs due to the number of screens and seating capacity. Within France many "small" cinemas are located in the downtown parts of a city, resisting the big cinema operators nationwide. Paris has the highest density of cinemas (movie theaters) in the world: biggest number of movie theaters per inhabitants, and that in most "downtown Paris" movie theaters, foreign movies which would be secluded to "art houses" cinemas in other places, are shown alongside "mainstream" works as Parisians are avid movie goers. Proximity of restaurants, accessibility, ambiance and the showing of alternative foreign movies is often cited as being the advantage of these small theaters. The Cinémathèque Française holds one of the largest archives of films, movie documents and film related objects in the world. Located in Paris, the Cinémathèque holds daily screenings of films unrestricted by country of origin.

Кітаптар, газеттер мен журналдар

Франция "әдеби мәдениет" ретінде танымал, және бұл беделді француз әдебиетінің француз білім беру жүйесіндегі маңыздылығы, француз БАҚ-тарының француз кітап көрмелеріне және кітап сыйлықтарына (Гонкур, Ренодо немесе Фемина сыйлығы сияқты) назар аударуы, сондай-ақ (бұрынғы) әдеби телешоу "Апострофтар" (бернар Пивоттың жүргізуімен) табысы нығайтады. Францияның ресми сауаттылық деңгейі 99% болғанымен, кейбір бағалаулар бойынша функционалдық сауатсыздық ересектер арасында 10%-дан 20%-ға дейін (ал түрмедегі тұрғындар арасында одан да жоғары) құрайды. Оқу бүгінгі француз жастарының сүйікті ойын-сауығы болып қала береді, бірақ сауалнамалар көрсеткендей, музыка, теледидар, спорт және басқа да іс-әрекеттермен салыстырғанда оның маңыздылығы төмендеген. Франциядағы әдеби талғам романға (1997 жылы кітап сатудың 26,4%) орталықтанған, бірақ француздар британдықтар мен американдықтарға қарағанда көркем емес эсселер мен өзекті мәселелерге арналған кітаптарды көбірек оқиды. Қазіргі заманғы романдар, соның ішінде шетелдік романдардың француз тіліне аудармалары көшбасшылықты иеленеді (барлық сатылған кітаптардың 13%), одан кейін сезімтал романдар (4,1%), детективтік және шпиондық жанрлар (3,7%), "классикалық" әдебиет (3,5%), ғылыми фантастика және қорқыныш (1,3%) және эротикалық жанр (0,2%) келеді. Бүгінде Францияда сатылатын барлық көркем әдебиеттердің шамамен 30% ағылшын тілінен аударылған (Уильям Бойд, Джон ле Карре, Ян Макьюэн, Пол Остер және Дуглас Кеннеди сияқты авторлар жақсы қабылданады). Кітап сатудың маңызды бөлігін комикстер құрайды (әдетте Франко-Бельгия комикстері, мысалы, Тинтиннің және Астерикс батырларының оқиғалары), олар көлемді қатты мұқабамен шығарылады; 1997 жылы комикстер кітап сатудың 4% құрады. Француз суретшілері елді графикалық роман жанрындағы көшбасшыға айналдырды. Журнал нарығында қазіргі уақытта телебағдарламалар журналы үстемдік танытады, одан кейін L'Obs, L'Express және Le Point сияқты жаңалықтар журналы келеді.

Көлік

Париж сияқты өте қалаланған аймақтар мен кішкентай қалалар мен ауылдық жерлерде көлік құралдарына қатысты өмір салтында елеулі айырмашылықтар бар. Парижде және, аз дәрежеде, басқа да ірі қалаларда көптеген үйлерде жеке автомобиль болмайды және олар тиімді қоғамдық көлікті пайдаланады. Париждік туралы стереотип – метродағы сағат түскісі. Алайда, мұндай аймақтардың за пределами, бір немесе бірнеше көліктің болуы қалыпты жағдай, әсіресе балалары бар отбасылар үшін.

Одонимиясы

Францияда жолдарды атаудың бірнеше дәстүрлі қағидалары бар.

Конвенциялар

Франция – Халықаралық бірліктер жүйесінің (метриялық жүйе) отаны. Кейбір метрикалық бірліктер әлі де қолданылады, негізінен ливр (жарты килограммға тең салмақ бірлігі) және квинтал (100 килограммға тең салмақ бірлігі). Математикада Франция көптеген елдер сияқты инфикс нотациясын қолданады. Үлкен сандар үшін ұзын шкала қолданылады. Сондықтан, француздар миллиард сөзін 1 000 000 000 000 санын білдіру үшін пайдаланады, ал қысқа шкала қолданатын елдерде осы сан триллион деп аталады. Алайда, француз тілінде миллиард сөзі де бар, ол 1 000 000 000 санын білдіреді, қысқа шкала қолданатын елдерде бұл миллиард деп аталады. Осылайша, ұзын шкала қолданылғанына қарамастан, француз тілінде бір миллиард – un milliard («бір миллиард») деп аталады, ал mille millions («бір мың миллион») емес. Сондай-ақ, миллиардтан жоғары сандардың атаулары сирек қолданылатынын ескеру керек. Сондықтан, бір триллион француз тілінде көбінесе mille milliards («бір мың миллиард») деп аталады, ал сирек – un billion. Француз сандарының жазылуында үтір (,) ондық разделитель болып табылады, ал әр үш цифр тобы арасында бос орын қолданылады (мысалы, он бес миллион бес жүз мың отыз екі – 15 500 032). Қаржы саласында валюта таңбасы ондық разделитель ретінде немесе саннан кейін қойылады. Мысалы, €25,048.05 25 048€05 немесе 25 048,05€ деп жазылуы мүмкін (әрдайым цифр мен валюта таңбасы арасында қосымша бос орын болады). Компьютерде бит – бит деп аталады, ал байт – октет деп аталады (латын түбірі octo, «8» деген мағынаны білдіреді). SI префикстері қолданылады. 24 сағаттық формат қолданылады, сағат пен минутты бөлу үшін h әрпі қолданылады (мысалы, 14:30). Күндердің толық сандық форматы күндік, айлық, жылдық ретпен жазылады, олардың арасында слэш (/) қолданылады (мысалы, 31 желтоқсан 1992 ж. немесе 31/12/92).

"Француз" мәдениетін анықтаудағы проблема

Адам қайдан келгеніне қарамастан, «мәдениет» – әлеуметтену процесі арқылы сіңірілген сенімдер мен құндылықтар, сондай-ақ материалдық артефакттар жиынтығы. «Мәдениет – топ мүшелері ортақ пайдаланатын сенімдер, құндылықтар, нормалар мен материалдық игіліктердің үйренген жиынтығы. Мәдениет – балалық шақтан бастап ересек жасқа дейін топта үйренетін барлық нәрсе». Дегенмен, «француз» мәдениетінің түсінігі белгілі бір қиындықтар туғызады және «француз» деген сөздің нақты мағынасын анықтау қажеттілігін білдіреді. Американдық мәдениет «қосылу қазандығы» және мәдени әртүрлілік тұжырымдамасын қабылдаса, «француз мәдениеті» термині көбінесе нақты географиялық аймаққа (мысалы, «метрополиялық Франция», әдетте оның теңізасты департаменттерін қоспағанда) немесе этникалық, тілдік, діни және географиялық ерекшеліктерімен анықталатын тарихи-әлеуметтік топқа сілтеме жасайды. Алайда, «француздық» шындығы өте күрделі. Тіпті 18-19 ғасырлардың соңына дейін «метрополиялық Франция» көбінесе жергілікті әдет-ғұрыптар мен аймақтық айырмашылықтардың мозаикасы болды, ал Ескі Режим мен Француз революциясының біріктіруге бағытталған күш-жігері оларға қарсы күресті ғана бастады. Бүгінгі Франция әлі де көптеген жергілікті және шетелдік тілдердің, түрлі этникалық топтар мен діндердің және Корсика, Гваделупа, Мартиника және әлемнің басқа да аймақтарында, соның ішінде Америкада француз азаматтарының қоныстанған аймақтық әртүрліліктің елі болып табылады. Осы зор әртүрлілікке қарамастан, ерекше француз мәдениетінің немесе «мәдени сәйкестігінің» қалыптасуы француз білім беру жүйесі, міндетті әскери қызмет, мемлекеттік тілдік және мәдени саясат сияқты күшті ішкі күштердің нәтижесі болып табылады. Алайда, осы біріктіруші күштерге қарамастан, Франция әлі де әлеуметтік жіктелу және мәдениеттің маңызды аймақтық айырмашылықтарымен (тағам, диалект/акцент, жергілікті дәстүрлер) ерекшеленеді, олардың көптеген адамдар қазіргі әлеуметтік күштерге (ауылдық жерлердің халқының азаюы, иммиграция, орталықтандыру, нарықтық күштер және әлемдік экономика) төтеп бере алмайды деп қорқады. Соңғы жылдары аймақтық әртүрліліктің жоғалуына қарсы күресу үшін Францияда көптеген адамдар көпмәдениеттіліктің түрлерін қолдады және мәдени анклавтарды (коммунитаризмді) ынталандырды, соның ішінде аймақтық тілдерді сақтау және кейбір мемлекеттік функцияларды орталықсыздандыру бойынша реформалар жүргізілді, бірақ француз көпмәдениеттілігі 1960 жылдардан бері Францияға келген үлкен христиан емес және иммигрант қауымдастықтары мен топтарды қабылдау немесе ұжымдық сәйкестікке енгізуде қиындықтарға тап болды. Соңғы 70 жыл ішінде француз мәдени сәйкестігі әлемдік нарық күштерінің және американдық «мәдени гегемонияның» «қатеріне» ұшырады. 1943 жылғы ГАТТ еркін сауда келіссөздерінен бастап Франция өзінің «мәдени ерекшелік» деп аталатын құқығы үшін күресіп келеді, яғни отандық мәдени өндірісті субсидиялау немесе оған артықшылық беру және шетелдік мәдени өнімдерді шектеу немесе бақылау құқығы (француз киносын мемлекеттік қаржыландыру немесе кітаптарға төменгі ҚҚС мөлшерлемесі сияқты). Алайда, француз ерекшелігі туралы түсінік Францияның көптеген сыншыларын ашуландырды. Француздар ұлттық бірегейліктерімен және Францияның оң жетістіктерімен мақтанады деп саналады («шовинизм» сөзі француз тілінен шыққан), ал мәдени мәселелер саясаттың құрамына басқа елдерге қарағанда көбірек кіріктірілген («Мемлекеттің рөлі» бөлімін қараңыз). Француз революциясы республиканың демократиялық принциптері үшін универсализмді жариялады. Шарль де Голль француз «көріктілігі» («үлкендігі») туралы түсінікті белсенді түрде насихаттады. Мәдени мәртебенің төмендеуі ұлттық алаңдаушылық тудырады және Хосе Боведің антиглобализмі сияқты сол жақтан, сондай-ақ Ұлттық фронттың риторикасындағыдай оң жақтан және ашық оң жақтан пікірталастарға әкелді. Хофстедтің мәдениетті бағалау шеңберіне сәйкес, Франция мәдениеті орташа индивидуалистік және билік арақашықтығы индексі жоғары. Қазіргі уақытта француз мәдениетінің жарқын және мақтан тұтатын ерекшелігі – француз бен жаңадан келгендердің нәсілдер аралық араласуы, ол танымал музыкадан кино мен әдебиетке дейін көрінеді. Сондықтан, халықтардың араласуымен қатар, Францияда мәдени араласу (le métissage culturel) де бар. Оны АҚШ-тың еріту ыдысы туралы дәстүрлі түсінігімен салыстыруға болады. Француз мәдениеті кейбір француз азаматтарының африкалық тегі туралы біографиялық зерттеулерде көрсетілгендей, басқа нәсілдер мен ұлыстардың араласуынан бұрыннан араласқан болуы мүмкін. Мысалы, автор Александр Дюма әкесінің бес бөлігі Гаитилік қара нәсілдік тегінен шыққан, ал Наполеонның әйелі Жозефина Францияның Батыс Индиясындағы плантациялық отбасында туып өскен. Сонымен қатар, ең танымал француз канадалық әншісі Селин Дионның әжесі Кабилиядан шыққан Солтүстік Африкалық болған. Ұзақ уақыт бойы мұндай нәтижелерге қарсылық тек солшыл ойлар мектебінен ғана келді. Соңғы жылдары басқа күтпеген дауыстар да олар түсіндіретін нәрсені, философ Ален Финкилькроттың айтуынша, «араласу идеологиясы» (une idéologie du métissage) деп атап, сынға ала бастады, бұл басқа философ Паскаль Брюкнердің «Ақ адамның көзінің жасы» (le sanglot de l'homme blanc) деп атаған нәрседен туындауы мүмкін. Бұл сыншылар басым көпшілік тарапынан қабылданбады және олардың таратушылары «жаңа реакционерлер» (les nouveaux réactionnaires) деп белгіленді, тіпті Францияда кем дегенде бір сауалнамаға сәйкес, нәсілшілдік және иммиграцияға қарсы көзқарастардың күшейгені анықталды.

Wherever one comes from, "culture" consists of beliefs and values learned through the socialization process as well as material artifacts. "Culture is the learned set of beliefs, values, norms and material goods shared by group members. Culture consists of everything we learn in groups during the life course from infancy to an old age." The conception of "French" culture however poses certain difficulties and presupposes a series of assumptions about what precisely the expression "French" means. Whereas American culture posits the notion of the "melting pot" and cultural diversity, the expression "French culture" tends to refer implicitly to a specific geographical entity (as, say, "metropolitan France", generally excluding its overseas departments) or to a specific historico sociological group defined by ethnicity, language, religion and geography. The realities of "Frenchness" however, are extremely complicated. Even before the late 18th–19th century, "metropolitan France" was largely a patchwork of local customs and regional differences that the unifying aims of the Ancien Régime and the French Revolution had only begun to work against, and today's France remains a nation of numerous indigenous and foreign languages, of multiple ethnicities and religions, and of regional diversity that includes French citizens in Corsica, Guadeloupe, Martinique and elsewhere around the globe also in America. The creation of some sort of typical or shared French culture or "cultural identity", despite this vast heterogeneity, is the result of powerful internal forces – such as the French educational system, mandatory military service, state linguistic and cultural policies – and by profound historic events – such as the Franco Prussian war and the two World Wars — which have forged a sense of national identity over the last 200 years. However, despite these unifying forces, France today still remains marked by social class and by important regional differences in culture (cuisine, dialect/accent, local traditions) that many fear will be unable to withstand contemporary social forces (depopulation of the countryside, immigration, centralization, market forces and the world economy). In recent years, to fight the loss of regional diversity, many in France have promoted forms of multiculturalism and encouraged cultural enclaves (communautarisme), including reforms on the preservation of regional languages and the decentralization of certain government functions, but French multiculturalism has had a harder time of accepting, or of integrating into the collective identity, the large non Christian and immigrant communities and groups that have come to France since the 1960s. The last 70 years has also seen French cultural identity "threatened" by global market forces and by American "cultural hegemony". Since its dealings with the 1943 GATT free trade negotiations, France has fought for what it calls the exception culturelle, meaning the right to subsidize or treat favorably domestic cultural production and to limit or control foreign cultural products (as seen in public funding for French cinema or the lower VAT accorded to books). The notion of an explicit exception française however has angered many of France's critics. The French are often perceived as taking a great pride in national identity and the positive achievements of France (the expression "chauvinism" is of French origin) and cultural issues are more integrated in the body of the politics than elsewhere (see "The Role of the State", above). The French Revolution claimed universalism for the democratic principles of the Republic. Charles de Gaulle actively promoted a notion of French "grandeur" ("greatness"). Perceived declines in cultural status are a matter of national concern and have generated national debates, both from the left (as seen in the anti globalism of José Bové) and from the right and far right (as in the discourses of the National Front). According to Hofstede's Framework for Assessing Culture, the culture of France is moderately individualistic and high Power Distance Index. Now, the interracial blending of some native French and newcomers stands as a vibrant and boasted feature of French culture, from popular music to movies and literature. Therefore, alongside mixing of populations, exists also a cultural blending (le métissage culturel) that is present in France. It may be compared to the traditional US conception of the melting pot. The French culture might have been already blended in from other races and ethnicities, in cases of some biographical research on the possibility of African ancestry on a small number of famous French citizens. Author Alexandre Dumas, père possessed one fifth black Haitian descent, and Empress Josephine Napoleon who was born and raised in the French West Indies from a plantation estate family. We can mention as well, the most famous French Canadian singer Celine Dion whose grandmother was a North African from Kabylie. For a long time, the only objection to such outcomes predictably came from the far left schools of thought. In the past few years, other unexpected voices are however beginning to question what they interpret, as the new philosopher Alain Finkielkraut coined the term, as an "Ideology of miscegenation" (une idéologie du métissage) that may come from what one other philosopher, Pascal Bruckner, defined as The Tears of the White Man (le sanglot de l'homme blanc). These critics have been dismissed by the mainstream and their propagators have been labelled as new reactionaries (les nouveaux réactionnaires), even if racist and anti immigration sentiment has recently been documented to be increasing in France at least according to one poll.

Мәдени империализм

Француз мәдениеті, тілі және білім беруі француз империялық мүдделерін ілгерілету үшін пайдаланылды. "Цивилизациялық миссия" немесе *mission civilisatrice* ұғымы Францияның барлық колонияларындағы жергілікті саясатының бір бөлігі болды, оның мақсаты отарлық халықтарды француз мәдениетіне ассимиляциялау мен араластыру арасында ауытқып отырды. *Françafrique* сияқты қарым-қатынастар деколонизациядан кейін де сақталды. 2000 жылдардың басынан бері француз этнографиялық музейлеріндегі өзгерістер олардың саяси рөліне сын тудырды: ұлттың халқы арасындағы этникалық әртүрлілікті республикалық ассимиляция моделімен және тіпті біртектілікке бейімдеу. Сын-пікірлер Францияның отарлық өткенін және коллекциялар тарихын жою туралы айыптауларды да қамтиды.

Шетелдік Франция мәдениеті

Еуропалық Франция мен Шетелдік Франция мәдениеттері әр түрлі. Шетелдік Франция Еуропадан тыс 13 француз басқаруындағы аумақтан тұрады, олар негізінен француз колониялық империясының қалдықтары болып табылады және деколонизациядан кейін әртүрлі мәртебелерде француз мемлекетінің құрамында қалды. Шетелдегі француз мәдениеттеріне Кариб теңізіндегі Мартиника және Гваделупа мәдениеттері, Оңтүстік Америкадағы Француз Гвианасы мәдениеті, Реюньондағы еуропалық, африкалық, үнді, қытай және аралдық дәстүрлердің үйлесімі, Француз Полинезиясының полинезиялық мәдениеттері, сондай-ақ Жаңа Каледонияның жергілікті канак, еуропалық және полинезиялық мәдениеттерінің қосындысы кіреді.