Кіріспе
Бхаскара II-нің математикалық трактаты "Лилавати" – Үнді математигі Бхаскара II-нің 1150 жылы жазылған математика туралы трактаты. Бұл оның негізгі еңбегі "Сиддханта Широмани" кітабының бірінші томы, сондай-ақ "Биджаганита", "Грахаганита" және "Голадхьяя" кітаптарымен бірге жарық көрген.
Līlāvatī is a treatise by Indian mathematician Bhāskara II on mathematics, written in 1150 AD. It is the first volume of his main work, the Siddhānta Shiromani, alongside the Bijaganita, the Grahaganita and the Golādhyāya.
Атауы
Баскара II-нің арифметика туралы кітабы қызықты аңыздардың нысаны болып табылады, онда ол кітабын қызы Лилавати үшін жазғандығы айтылады. Әңгімеге сәйкес, автор Лилаватидің жорамалын зерттеп, оның баласыз және үйленбеген болады деп болжаған. Осы тағдырдан қашу үшін ол қызының үйленуіне ыңғайлы уақытты анықтаған. Қызын дұрыс уақытта ескерту үшін, ол суға толы ыдыстың түбіне кішкентай тесігі бар тостақанды орналастырған, осылайша ыдыс қолайлы сағаттың басында батып кететіндей етіп жасаған. Ол құрылғыны бір бөлмеге қойып, Лилаватиге оған жақындамау керектігін ескерткен. Бірақ ол өте қызығушылық танытып, құрылғыны көруге барған. Сәкесінен бір інжу оған түсіп, құрылғының тепе-теңдігі бұзылған. Осылайша, үйленуге қолайлы уақыт байқалмай кетіп, Баскара II үлкен қайғыға батқан. Сондықтан ол қызының атына кітап жазатынына уәде берді, ол кітаптың аты мәңгілікке сақталатын болады, өйткені жақсы ат – екінші өмірмен тең. Көптеген есептердің өзі Лилаватиге арналған, ол өте зиялы жас әйел болғанға ұқсайды. Мысалы: «Ой, Лилавати, ақылды қыз, егер сен қосу және алуды түсінсең, маған 2, 5, 32, 193, 18, 10 және 100 сандарының қосындысын, сондай-ақ оларды 10000-нан қысқандағы қалдықты айт», – делінеді. Сондай-ақ: «Лилавати, маған айтшы, 135 санын 12-ге көбейтудің нәтижесі қанша болады, егер сен жеке бөліктермен және жеке цифрлармен көбейтуді түсінсең. Жарайды, сұлу қыз, осы көбейтіндіні сол көбейткішке бөлгенде не шығады?» Лилавати деген сөздің өзі «ойнақы» немесе «ойнау қабілетіне ие» деген мағынаны білдіреді (санскрит тілінен, Лила = ойнау, вати = осы сапаға ие әйел).
Мазмұны
Кітап он үш тараудан тұрады, негізінен анықтамалар, арифметикалық терминдер, пайыз есебі, арифметикалық және геометриялық прогрессиялар, жазық геометрия, кеңістіктік геометрия, гномонның көлеңкесі, Куттака – белгісіз теңдеулерді шешу әдісі және комбинациялар. Бхаскара II кітапта пи санын 22/7 деп көрсетеді, бірақ астрономиялық есептеулер үшін 3927/1250 қатынасын ұсынады, бұл дәлірек. Сондай-ақ кітапта ең үлкен сан – парaрдха, ол жүз мың миллиардқа тең деп айтылған. 1936 жылы Пидапарти Кришнамурти Састри осы еңбекті телугу тіліне аударды және ол Визианагарам қаласындағы Шривидья баспасында жарияланды. 1975 жылы К. В. Сарма, Бхаскарачарьяның «Лилавати» Крия Крамкаримен, Хошиарпур: ВВБИС және ИС, Панджаб университеті. 2001 жылы К. С. Патвардан, С. А. Наймпалли және С. Л. Сингх. Бхаскарачарьяның «Лилавати»: Веда дәстүрінің математикалық трактаты, қазіргі математика тұрғысынан қарастырылған, негізінен Н. Х. Фадкенің «Лилавати» маратхи тіліндегі аудармасына сүйенген. Бхаскарачарьяның «Лилавати» еңбегін 1587 жылы (Абул Файзи) парсы тіліне (फारسی) аударған. Орта ғасырлық Ассамнан Бакул Кайашта (1400 ж.) «Лилаватиді» ассам тіліне аударған.
2001. K. S. Patwardhan, S. A. Naimpally and S. L. Singh. Līlāvatī of Bhāskarācārya: a treatise of mathematics of Vedic tradition : with rationale in terms of modern mathematics largely based on N. H. Phadke's Marāthī translation of Līlāvatī
Bhaskaracharya's work 'Lilavati' was translated into Persian(फारसी) by ( Abul Faizi in 1587 ). Bakul Kayastha from medieval Assam (1400CE) made Assamese rendering of Lilavati.