Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта Азиядағы жойылған шығыс иран тілі Бактрия ( , , "ирандық" мағынасында) – бұрын Орталық Азиядағы Бактрия аймағында (қазіргі Ауғанстан) сөйленген және Кушан мен Гефталит империяларының ресми тілі болған жойылған шығыс иран тілі.
Extinct Eastern Iranian language of Central Asia
Bactrian (, , meaning "Iranian") is an extinct Eastern Iranian language formerly spoken in the Central Asian region of Bactria (present day Afghanistan) and used as the official language of the Kushan and the Hephthalite empires.
Атауы
Көп уақыт бойы авестан тілі "Ескі Бактрия" тілі деп есептелген, бірақ бұл пікір "19 ғасырдың соңында негізді түрде күмәндіге ұшырады". Бактрия тілі көбінесе грек жазуы негізіндегі әліпбимен жазылған және жергілікті тұрғындар оны αριαο ("Ария"; индо-ирандық халықтардың арасында кең таралған өзіндік атау) деп атаған. Ол сондай-ақ Грек-Бактриялық, Кушан немесе Кушано-Бактриялық деп те белгілі болған. Кушан үкімдігі кезінде Бактрия Тухара немесе Тохара деп, кейін Тохаристан деп аталды. 20 ғасырдың басында Қытайдың Тарим алқабында табылған екі жойылған, бұрын белгісіз үнді-еуропа тілдерінің мәтіндері Тохаристанмен байланыстырылды, ал Бактрия тілі кейде "Этео Тохариан" (яғни "шынайы" немесе "түпкі") деп аталды. Дегенмен, 1970 жылдарға қарай мұндай байланысқа айғақтар жеткіліксіз екені анық болды. Мысалы, Тарим "Тохари" тілдері үнді-еуропалық тілдер отбасындағы "центум" тілдеріне жатса, Бактрия тілі ирандық, демек "сатем" тіліне жатқан.
It was long thought that Avestan represented "Old Bactrian", but this notion had "rightly fallen into discredit by the end of the 19th century". Bactrian, which was written predominantly in an alphabet based on the Greek script, was known natively as αριαο ("Arya"; an endonym common amongst Indo Iranian peoples). It has also been known by names such as Greco Bactrian or Kushan or Kushano Bactrian. Under Kushan rule, Bactria became known as Tukhara or Tokhara, and later as Tokharistan. When texts in two extinct and previously unknown Indo European languages were discovered in the Tarim Basin of China, during the early 20th century, they were linked circumstantially to Tokharistan, and Bactrian was sometimes referred to as "Eteo Tocharian" (i. e. "true" or "original" Tocharian). By the 1970s, however, it became clear that there was little evidence for such a connection. For instance, the Tarim "Tocharian" languages were "centum" languages within the Indo European family, whereas Bactrian was an Iranian, thus "satem" language.
Жіктеу
Бактрия тілі Шығыс Иран тілдерінің бір бөлігі болып табылады және жойылған Орта Иран тілдері – соғди, Хорезм (шығыс) және парфян (батыс) тілдерімен ортақ белгілері бар. Сондай-ақ, ол қазіргі Шығыс Иран тілдерімен, мысалы, пашту тілімен және Мунжи және Идға сияқты тілдерді қамтитын Памир тілдерінің кіші тобымен де туыстық байланыста. Оның генеалогиялық орны нақты емес. Тағы бір дереккөз бойынша, бүгінгі күні Мунжан өзені алқабындағы (Афғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшан провинциясының Куран ва Мунжан ауданында) мунжи тілінде сөйлейтін адамдар бактрия тілімен ең жақын тілдік байланысқа ие.
Bactrian is a part of the Eastern Iranian languages and shares features with the extinct Middle Iranian languages Sogdian and Khwarezmian (Eastern) and Parthian (Western), as well as sharing affinity with the modern Eastern Iranian languages such as Pashto and the Pamir subgroup of languages like Munji and Yidgha which are part of the same branch of the Pamir languages. Its genealogical position is unclear. According to another source, the present day speakers of Munji, the modern Eastern Iranian language of the Munjan Valley in the Kuran wa Munjan district of the Badakhshan province in northeast Afghanistan, display the closest possible linguistic affinity with the Bactrian language.
Тарих
Бактрия тілі грек тілін ығыстырып, Кушан империясы мен Бактрия аймағының қауымдық тіліне айналды. Бактрия тілі Умайяд халифаты келгенге дейін Бактрияны билеген әр түрлі билеушілер қолданды.
Bactrian became the lingua franca of the Kushan Empire and the region of Bactria, replacing the Greek language. Bactrian was used by successive rulers in Bactria, until the arrival of the Umayyad Caliphate.
Тарихи дамуы
323 жылы Ұлы Ескендірдің Бактрияны жаулап алуынан кейін шамамен екі ғасыр бойы грек тілі оның эллинистік ізбасарларының – Селевкидтер мен Греко-Бактрия патшалықтарының әкімшілік тілі болды. Шығыс скиф тайпалары (грек деректеріндегі сактар немесе сакараукалар) б.з.д. 140 жыл шамасында осы аймаққа шабуыл жасады, ал б.з.д. 124 жылдан кейін Бактрия Ұлы Юэчжи және Тохар тайпаларының конфедерациясымен басылып алынды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Юэчжи тайпаларының бірі – кушандар Кушан империясының билеуші әулетін құрды. Кушан империясы бастапқыда әкімшілік мақсаттар үшін грек тілін сақтап келді, бірақ көп ұзамай бактрия тілін қолдана бастады. 1993 жылы табылған және 2000 жылы жазылған Бактриялық Рабатак жазуы Кушан патшасы Канишканың (шамамен б.з. 127 жылы) грек тілін (“иониялық”) әкімшілік тілі ретінде қолданудан бас тартып, бактрия тілін (“арий тілі”) қабылдағанын көрсетеді. Осылайша грек тілі ресми қолданыстан мүлдем жойылды және кейіннен тек бактрия тілі ғана куәландырылды. Алайда грек жазуы сақталды және бактрия тілін жазу үшін қолданыла берді. Кушандардың аумақтық кеңеюі бактрия тілінің Орталық Азия мен Солтүстік Үндістанның басқа аймақтарына таралуына көмектесті. 3-ші ғасырда Инд өзенінің батысындағы Кушан аймақтары Сасанидтердің билігіне көшті, ал бактрия тілі орта парсы тілінің ықпалына түсті. Солтүстік-батыс Үндістандағы Кушан империясының шығыс бөлігі Гупта империясымен жаулап алынды. Пахлави және брахми жазуларынан басқа, осы кезеңдегі кейбір монеталарда әлі де арий (бактрия) жазуы қолданылған. 4-ші ғасырдың ортасынан бастап Бактрия және Солтүстік-Батыс Үндістан біртіндеп Хефталиттер мен басқа да хун тайпаларының бақылауына өтті. Хефталиттер кезеңі тілдік әртүрлілікпен ерекшеленеді; бактрия, орта парсы, индо-арий және латын сөздері де кездеседі. Хефталиттер осы аймақтарды 7-ші ғасырға дейін биледі, содан кейін Омейяд халифаты оларды жаулап алды, осыдан кейін бактрия тілінің ресми қолданылуы тоқтатылды. Бактрия тілі қысқа мерзімге басқа қолданыстарда сақталғанмен, ол да ақырында тоқтатылды, ал Пәкістанның Точи аңғарынан табылған бактрия жазуының соңғы белгілі мысалдары 9-шы ғасырдың соңына жатады.
Following the conquest of Bactria by Alexander the Great in 323 BC, for about two centuries Greek was the administrative language of his Hellenistic successors, that is, the Seleucid and the Greco Bactrian kingdoms. Eastern Scythian tribes (the Saka, or Sacaraucae of Greek sources) invaded the territory around 140 BC, and at some time after 124 BC, Bactria was overrun by a confederation of tribes belonging to the Great Yuezhi and Tokhari. In the 1st century AD, the Kushana, one of the Yuezhi tribes, founded the ruling dynasty of the Kushan Empire. The Kushan Empire initially retained the Greek language for administrative purposes but soon began to use Bactrian. The Bactrian Rabatak inscription (discovered in 1993 and deciphered in 2000) records that the Kushan king Kanishka (c. 127 AD) discarded Greek ("Ionian") as the language of administration and adopted Bactrian ("Arya language"). The Greek language accordingly vanished from official use and only Bactrian was later attested. The Greek script, however, remained and was used to write Bactrian. The territorial expansion of the Kushans helped propagate Bactrian in other parts of Central Asia and North India. In the 3rd century, the Kushan territories west of the Indus River fell to the Sasanians, and Bactrian began to be influenced by Middle Persian. The eastern extent of the Kushan Empire in Northwestern India, was conquered by the Gupta Empire. Besides the Pahlavi script and the Brahmi script, some coinage of this period is still in the Aryo (Bactrian) script. From the mid 4th century, Bactria and northwestern India gradually fell under the control the Hephthalite and other Huna tribes. The Hephthalite period is marked by linguistic diversity; in addition to Bactrian, Middle Persian, Indo Aryan and Latin vocabulary is also attested. The Hephthalites ruled these regions until the 7th century, when they were overrun by the Umayyad Caliphate, after which official use of Bactrian ceased. Although Bactrian briefly survived in other usage, that also eventually ceased, and the latest known examples of the Bactrian script, found in the Tochi Valley in Pakistan, date to the end of the 9th century.
Жазу жүйесі
Индо-иран тілдерінің ішінде грек әрпін қолдану Бактрияға ғана тән. Нақтылықтары күмәнді болғанымен, кейбір қиындықтар гета (Ͱ, ͱ) әрпін қолдану арқылы және шо (Ϸ, ϸ) әрпін енгізу арқылы еңсерілді. Бактрия тілінде кс және пс тіркесі кездеспегендіктен, кси (Ξ, ξ) және пси (Ψ, ψ) әріптері Бактрия жазуында қолданылмады. Дегенмен, олар сандарды көрсету үшін қолданылған болуы мүмкін (басқа грек әріптері сияқты).
Among Indo Iranian languages, the use of the Greek script is unique to Bactrian. Although ambiguities remain, some of the disadvantages were overcome by using heta (Ͱ, ͱ) for and by introducing sho (Ϸ, ϸ) to represent Xi (Ξ, ξ) and psi (Ψ, ψ) were not used for writing Bactrian as the ks and ps sequences did not occur in Bactrian. They were, however, probably used to represent numbers (just as other Greek letters were).
Жазбалар
Бактрия тілі жазулар, монеталар, мөрлер, қолжазбалар және басқа да құжаттар арқылы белгілі. Бактрия тіліндегі жазулар табылған орындар (солтүстіктен оңтүстікке қарай) Өзбекстандағы Афрасиаб; Қаратепе, Аиртам, Делбаржин, Балх, Кундуз, Баглан, Ратабак/Сурх Котал, Орузган, Кабул, Дашт-э-Навур, Газни, Джагату Ауғанстанда; және Пакистандағы Исламабад, Шатиал көпірі және Точи аңғары. Греко-бактриялық жазумен жазылған сегіз қолжазба фрагментінің бірі Лу-ланнан, ал жетісі Тойоқтан табылды, оларды Альберт фон Ле Коқ басқарған екінші және үшінші Турпан экспедициялары тапқан. Олардың бірі буддалық мәтін болуы мүмкін. 1958 жылы Мэри Бойс Кочодан манихей жазуындағы тағы бір қолжазбаны тапты. 1990 жылдардан бері 150-ден астам заңдық құжаттар, есептер, хаттар және буддалық мәтіндер жарық көрді. Бұл жаңалықтар Бактрия тілінің қазіргі білу деңгейін едәуір арттырды.
The Bactrian language is known from inscriptions, coins, seals, manuscripts, and other documents. Sites at which Bactrian language inscriptions have been found are (in north–south order) Afrasiyab in Uzbekistan; Kara Tepe, Airtam, Delbarjin, Balkh, Kunduz, Baglan, Ratabak/Surkh Kotal, Oruzgan, Kabul, Dasht e Navur, Ghazni, Jagatu in Afghanistan; and Islamabad, Shatial Bridge and Tochi Valley in Pakistan. Of eight known manuscript fragments in Greco Bactrian script, one is from Lou lan and seven from Toyoq, where they were discovered by the second and third Turpan expeditions under Albert von Le Coq. One of these may be a Buddhist text. One other manuscript, in Manichaean script, was found at Qočo by Mary Boyce in 1958. Over 150 legal documents, accounts, letters and Buddhist texts have surfaced since the 1990s, These have greatly increased the detail in which Bactrian is currently known.
Фоналогия
Бактрия тілінің дыбыстануы туған жергілікті жазу жүйелерінің жетілмеуіне байланысты толық анықталмаған.
The phonology of Bactrian is not known with certainty, owing to the limitations of the native scripts.