Кіріспе

Орта Азиядағы жойылған шығыс иран тілі Бактрия ( , , "ирандық" мағынасында) – бұрын Орталық Азиядағы Бактрия аймағында (қазіргі Ауғанстан) сөйленген және Кушан мен Гефталит империяларының ресми тілі болған жойылған шығыс иран тілі.

Атауы

Көп уақыт бойы авестан тілі "Ескі Бактрия" тілі деп есептелген, бірақ бұл пікір "19 ғасырдың соңында негізді түрде күмәндіге ұшырады". Бактрия тілі көбінесе грек жазуы негізіндегі әліпбимен жазылған және жергілікті тұрғындар оны αριαο ("Ария"; индо-ирандық халықтардың арасында кең таралған өзіндік атау) деп атаған. Ол сондай-ақ Грек-Бактриялық, Кушан немесе Кушано-Бактриялық деп те белгілі болған. Кушан үкімдігі кезінде Бактрия Тухара немесе Тохара деп, кейін Тохаристан деп аталды. 20 ғасырдың басында Қытайдың Тарим алқабында табылған екі жойылған, бұрын белгісіз үнді-еуропа тілдерінің мәтіндері Тохаристанмен байланыстырылды, ал Бактрия тілі кейде "Этео Тохариан" (яғни "шынайы" немесе "түпкі") деп аталды. Дегенмен, 1970 жылдарға қарай мұндай байланысқа айғақтар жеткіліксіз екені анық болды. Мысалы, Тарим "Тохари" тілдері үнді-еуропалық тілдер отбасындағы "центум" тілдеріне жатса, Бактрия тілі ирандық, демек "сатем" тіліне жатқан.

Жіктеу

Бактрия тілі Шығыс Иран тілдерінің бір бөлігі болып табылады және жойылған Орта Иран тілдері – соғди, Хорезм (шығыс) және парфян (батыс) тілдерімен ортақ белгілері бар. Сондай-ақ, ол қазіргі Шығыс Иран тілдерімен, мысалы, пашту тілімен және Мунжи және Идға сияқты тілдерді қамтитын Памир тілдерінің кіші тобымен де туыстық байланыста. Оның генеалогиялық орны нақты емес. Тағы бір дереккөз бойынша, бүгінгі күні Мунжан өзені алқабындағы (Афғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшан провинциясының Куран ва Мунжан ауданында) мунжи тілінде сөйлейтін адамдар бактрия тілімен ең жақын тілдік байланысқа ие.

Тарих

Бактрия тілі грек тілін ығыстырып, Кушан империясы мен Бактрия аймағының қауымдық тіліне айналды. Бактрия тілі Умайяд халифаты келгенге дейін Бактрияны билеген әр түрлі билеушілер қолданды.

Тарихи дамуы

323 жылы Ұлы Ескендірдің Бактрияны жаулап алуынан кейін шамамен екі ғасыр бойы грек тілі оның эллинистік ізбасарларының – Селевкидтер мен Греко-Бактрия патшалықтарының әкімшілік тілі болды. Шығыс скиф тайпалары (грек деректеріндегі сактар немесе сакараукалар) б.з.д. 140 жыл шамасында осы аймаққа шабуыл жасады, ал б.з.д. 124 жылдан кейін Бактрия Ұлы Юэчжи және Тохар тайпаларының конфедерациясымен басылып алынды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Юэчжи тайпаларының бірі – кушандар Кушан империясының билеуші әулетін құрды. Кушан империясы бастапқыда әкімшілік мақсаттар үшін грек тілін сақтап келді, бірақ көп ұзамай бактрия тілін қолдана бастады. 1993 жылы табылған және 2000 жылы жазылған Бактриялық Рабатак жазуы Кушан патшасы Канишканың (шамамен б.з. 127 жылы) грек тілін (“иониялық”) әкімшілік тілі ретінде қолданудан бас тартып, бактрия тілін (“арий тілі”) қабылдағанын көрсетеді. Осылайша грек тілі ресми қолданыстан мүлдем жойылды және кейіннен тек бактрия тілі ғана куәландырылды. Алайда грек жазуы сақталды және бактрия тілін жазу үшін қолданыла берді. Кушандардың аумақтық кеңеюі бактрия тілінің Орталық Азия мен Солтүстік Үндістанның басқа аймақтарына таралуына көмектесті. 3-ші ғасырда Инд өзенінің батысындағы Кушан аймақтары Сасанидтердің билігіне көшті, ал бактрия тілі орта парсы тілінің ықпалына түсті. Солтүстік-батыс Үндістандағы Кушан империясының шығыс бөлігі Гупта империясымен жаулап алынды. Пахлави және брахми жазуларынан басқа, осы кезеңдегі кейбір монеталарда әлі де арий (бактрия) жазуы қолданылған. 4-ші ғасырдың ортасынан бастап Бактрия және Солтүстік-Батыс Үндістан біртіндеп Хефталиттер мен басқа да хун тайпаларының бақылауына өтті. Хефталиттер кезеңі тілдік әртүрлілікпен ерекшеленеді; бактрия, орта парсы, индо-арий және латын сөздері де кездеседі. Хефталиттер осы аймақтарды 7-ші ғасырға дейін биледі, содан кейін Омейяд халифаты оларды жаулап алды, осыдан кейін бактрия тілінің ресми қолданылуы тоқтатылды. Бактрия тілі қысқа мерзімге басқа қолданыстарда сақталғанмен, ол да ақырында тоқтатылды, ал Пәкістанның Точи аңғарынан табылған бактрия жазуының соңғы белгілі мысалдары 9-шы ғасырдың соңына жатады.

Жазу жүйесі

Индо-иран тілдерінің ішінде грек әрпін қолдану Бактрияға ғана тән. Нақтылықтары күмәнді болғанымен, кейбір қиындықтар гета (Ͱ, ͱ) әрпін қолдану арқылы және шо (Ϸ, ϸ) әрпін енгізу арқылы еңсерілді. Бактрия тілінде кс және пс тіркесі кездеспегендіктен, кси (Ξ, ξ) және пси (Ψ, ψ) әріптері Бактрия жазуында қолданылмады. Дегенмен, олар сандарды көрсету үшін қолданылған болуы мүмкін (басқа грек әріптері сияқты).

Жазбалар

Бактрия тілі жазулар, монеталар, мөрлер, қолжазбалар және басқа да құжаттар арқылы белгілі. Бактрия тіліндегі жазулар табылған орындар (солтүстіктен оңтүстікке қарай) Өзбекстандағы Афрасиаб; Қаратепе, Аиртам, Делбаржин, Балх, Кундуз, Баглан, Ратабак/Сурх Котал, Орузган, Кабул, Дашт-э-Навур, Газни, Джагату Ауғанстанда; және Пакистандағы Исламабад, Шатиал көпірі және Точи аңғары. Греко-бактриялық жазумен жазылған сегіз қолжазба фрагментінің бірі Лу-ланнан, ал жетісі Тойоқтан табылды, оларды Альберт фон Ле Коқ басқарған екінші және үшінші Турпан экспедициялары тапқан. Олардың бірі буддалық мәтін болуы мүмкін. 1958 жылы Мэри Бойс Кочодан манихей жазуындағы тағы бір қолжазбаны тапты. 1990 жылдардан бері 150-ден астам заңдық құжаттар, есептер, хаттар және буддалық мәтіндер жарық көрді. Бұл жаңалықтар Бактрия тілінің қазіргі білу деңгейін едәуір арттырды.

Фоналогия

Бактрия тілінің дыбыстануы туған жергілікті жазу жүйелерінің жетілмеуіне байланысты толық анықталмаған.