Хаджи Бекташ Вели – 13 ғ. Анотолиялық ислам ғалымы, мистик, философ. Әлевилердегі «Жүрек сұлтаны», «Дервиштер дервиші» ретінде танымал. Оның ілімі – Хаққ Мұхаммед Әли жолы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ислам ғалымы және мистигі (1209–1271)
Islamic scholar and mystic (1209–1271)
Хажи Бекташ Вели (حاجی بکتاش ولی; шамамен 1209–1271) – Хорасаннан шыққан, Анатолияда өмір сүрген және оқытқан ислам ғалымы, мистик, әулие, сәйід және философ. Оның нағыз аты – Сәйід Мұхаммед ибн Сәйід Ибраһим Ата. Ол сондай-ақ «Жүректер сұлтаны» және «Дервиштердің дервиші» деп те аталады. Алевилер оны исламның эзотерикалық, рационалды және гуманистік түсінігі үшін құрметтейді. Алеви және Бекташи мұсылмандары Бекташ жолын Хақ Мұхаммед Әлидің жолы деп санайды, себебі олар Бекташ ілімдерінің бастауы болған. Ол Рум сұлтандығында гүлденген көптеген тұлғалардың бірі болды және Кіші Азияның анатолиялық көшпелі халықтарының мәдениетіне зор әсер етті.
Haji Bektash Veli (حاجی بکتاش ولی; ; ; c. 1209–1271) was an Islamic scholar, mystic, saint, sayyid, and philosopher from Khorasan who lived and taught in Anatolia. His original name was Sayyid Muhammad ibn Sayyid Ibrāhim Ātā. He is also referred to as the "Sultan of Hearts" and the "Dervish of the Dervishes". He is revered among Alevis for an Islamic understanding that is esoteric, rational and humanistic. Alevi and Bektashi Muslims believe the path of Bektash is the path of Haqq Muhammad Ali since they were the source of Bektash's teachings. He was one of the many figures who flourished in the Sultanate of Rum and had an important influence on the culture of Anatolian nomads of Asia Minor.
Оның жеке басы
Бекташ негізінен ирандық немесе түркі тектес деп саналады. Бекташ Анатолиядағы қорасандықтардың бір тобына жатқан, моңғол шапқыншылығы кезінде өз отанын қалдырған адамдар еді. «Вилайет Наме» бойынша, Бекташ – Мұса әл-Қазымның шөбересі Саид Мұхаммед ибн Мұсаның ұлы болған; бірақ Бекташ 7/13 ғасырда өмір сүргенін ескерсек, бұл мүмкін емес. Кейінгі дереккөздерде кездесетін және уақыт аралығын толтыруға бағытталған генеалогиялардың барлығы күмәнді және Сафавидтердің шежіресін жасағандардың тілегіне ұқсас, Бекташқа, атақты шиит орденінің епонимі ретінде, Имами тегін беру ниетімен туындаған болуы мүмкін. «Ашықпашазаде тарихы» (Aşıkpaşazade Tarihi) бойынша, «Ашық пашаның» немерелерінің бірі, «Мухлис пашаның» (Мүлеес паша) ұлы, атақты Баба Элияс әл-Хорасанидің ұлы болған. «Сайид Мұхаммед ибн Сайид Эбрахим Атта» өзінің інісі «Ментешпен» (Манташ) Хорасаннан Анатолияның Сивас қаласына Баба Элияс әл-Хорасанидің тариқатына қосылу үшін келген. Ал, Бекташи орденінің танымал анықтамалығы «Валаят Нама и Хаджи Бакташ и Вали» Бекташты Бабаның (Баба Элияс әл-Хорасани) мұршыды болғанын мәлімдейді. Оның ізбасарлары берген есімін «Саяхатшы қасиетті Бекташ» деп аударуға болады. «Хаджи» атағы оның Мекке мен Мединаға қажылық сапарына барғанын көрсетеді. Ол Бекташи суфи орденінің епонимі және алевизмнің маңызды ұстаздарының бірі саналады. «Ислам энциклопедиясына» сәйкес, «оның ілімдерінің орталығы және көзі» – Әли ибн Әби Талиб, алевилер оны Мұхаммедтің дұрыс мұрагері деп санайды, сонымен қатар «он екі шиит имамын мойындайды» және «Жафарды Садық ретінде жоғары бағалайды». Шииттік сенімдеріне және дәстүрге қайшы келетін ілімдеріне қарамастан, ол Осман империясының және қазіргі Түркияның тарихы мен мәдениетіндегі белгілі тұлға болып есептеледі. Алайда, Ибн Халликан, шииттік бейімділіктер оған емес, оның муридтеріне тән екенін, олар Бабаи көтерілісінен кейін Кершехирдегі Сулука Кара Ойуктегі текеде паналағандарын хабарлайды.
Bektash is generally believed to be of Iranian or Turkic origin. Bektash belonged to a group of Khorasani migrants in Anatolia who had left their homeland during the Mongol conquests. According to the Vilâyet Nâme, Bektash was the son of Sayyed Muhammad ibn Musa, a great grandson of Musa al Kazim; this is impossible, given the fact that Bektash lived in the 7th/13th century. Genealogies encountered in later sources and designed to fill the obvious gap in time are all questionable and may well have been inspired by a wish—analogous to that of the fabricators of the Safavid genealogy—to give Bektash, as the eponym of a nominally Shia order, Imami descent. According to "The history of Aşıkpaşazade" (Aşıkpaşazade Tarihi), written by one of the grandsons of "Aşık Pasha" who was the son of "Muhlis Paşa" (Muhlees Pāshā) who was the son of renowned Bābā Eliyās al Khorāsānī, "Sayyeed Muhammad ibn Sayyeed Ebrāheem Ātā" had come to Sivas, Anatolia from Khorasan with his brother "Menteş" (Mantash) to become affiliated with the tariqat of Bābā Eliyās al Khorāsānī. On the other hand, the famous reference book of Bektaşi order, Valāyat Nāma i Hādjī Baktāsh ī Wālī, claims that "Bektash" was the murshid of Bābā (Bābā Eliyās al Khorāsānī). The name attributed to him by his followers can be translated as "The Pilgrim Saint Bektash." The Haji title implies that he had made the pilgrimage to Mecca and Medina to perform Hajj. He is the eponym of the Bektashi Sufi order and is considered one of the principal teachers of Alevism. According to the Encyclopaedia of Islam, the "center and source of his teachings" was ʿAlī ibn Abī Ṭālib, whom Alevis believe to be the righteous successor of Muhammad while also "acknowledging the twelve Shia Imams" and "holding Jafar as Sadiq in high esteem". Despite his Shia belief and his unorthodox teachings, he is considered a renowned figure in the history and culture of both the Ottoman Empire and the modern nation state of Turkey. On the other hand, Ibn Khallikan reports that Shī'ite tendencies belonged not to him but rather to his murids, who took refuge in his tekke at Suluca Kara Oyuk in Kırşehir after the Babai Revolt.
Шығу тегі
Бекташ Нишапур қаласында дүниеге келген. Кейбір бекташи аңыздарында Бекташ Хожа Ахмет Ясауидің ізбасары және өкілі болғаны айтылады – Ясауи Орталық Азиядан шыққан суфи ғалымы және далалық түркі көшпелілеріне зор ықпал еткен тұлға. Қазіргі ғалымдар бұл мәлімдемені жоққа шығарады, себебі Ахмет Ясауи Хажы Бекташтан шамамен жүз жыл бұрын өмір сүрген. Оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ, оның тегі құпиялы және өмірбаянының көп бөлігі аңызға толы.
Bektash was born in Nishapur. It is reported in some Bektashi legends that Bektash was a follower and the representative of Hoja Ahmad Yasavi, a Sufi mystic from Central Asia who had great influence on the Turkic nomads of the steppes. This claim is rejected by modern scholars, since Ahmad Yasawi lived nearly one hundred years before Haji Bektash. Not much is known about him, his origins are shrouded in mystery and much of his biography is based on legends.
Силсила Ходжа Ахмад Ясауиге жалғасады
Хаджи Бакташ Валидің сисиласы Ясауи орденіне басқа, бірақ ұқсас тариқа арқылы жетеді, ол Әбул Вафа әл-Хоразмидің Вафаия ордені ретінде танымал, ол Ахмад Ясауидің мұриді болған және Деде Ғаркеннің муршиді, ал ол өз кезегінде Шығыс Парсыдан ықпалды мистик Баба Элияс әл-Хорасанидің († 1240) муршиді болды. Қазіргі зерттеулер оны сол кездегі тағы бір маңызды діни қозғалыспен байланыстырады: Каландриямен және Баба Элияс әл-Хорасанимен, ол Айбак Бабаның муршиді болған, ал ол өз кезегінде Бабаи көтерілісінің басты тұлғаларының бірі Баба Исақтың муршиді болды. Нәтижесінде, Баба Элияс Хорасани Баба Исақ ұйымдастырған Бабаи көтерілісіне жауапты деп танылды және Рум сұлтандығының әскерлерінің бас қолбасшысы Мубаризуддин Армаған Шаһ тарапынан жазаланды. Алғашқы Бекташи үйретімдері көп жағынан Хорасан Каландриясының және Баба Элиястың үйретімдерімен ұқсас. Хажи Бакташ Вели Лохманн Бабаның (Лохманн Сарахси) мұриді болды, ол Баба Элияс әл-Хорасанидің ең танымал төрт мұридінің бірі еді. Лохманн Баба, өз кезегінде, Ахмад Ясауидің шәкірті болған атақты Каландри Кутб ад-Дин Хайдардың шәкірті болды. Осы себептерге байланысты оның сисиласы Ахмад Ясауимен екі түрлі жолмен байланысады: біреуі Вафаи арқылы, екіншісі Кутб ад-Дин Хайдар арқылы. Ол Бабаи көтерілісі кезіндегі бейбіт мінезі үшін Рум сұлтандығында жоғары құрметке ие болды, ал оның Сулука Кара Ойүктәгі ханкасына көтеріліс кезінде де, одан кейін де ашық болуға рұқсат берілді, осылайша Аләуилердің көптеген өмірін сақтап қалды.
The sisilah of Hadji Baktāsh Wālī reaches to the Yasawi Order through another but a similar tariqah, which is well known as the Wafā'īyyah Order of Abu’l Wafā al Khwarazmī, who was a murid of Ahmad Yasawi and the murshid of Dede Ğarkhen, who was in turn the murshid of Bābā Eliyās al Khorāsānī († 1240), an influential mystic from Eastern Persia. Modern research connects him to another important religious movement of that time: to the Qalandariyya and to Bābā Eliyās al Khorāsānī, who was the murshid of Aybak Bābā, who was in turn the murshid of one of the leading actors of the Babai revolt, Baba Ishak, as well. Eventually, Bābā Eliyās Khorāsānī was held responsible for the Babai revolt organized by Baba Ishak, and consequently executed by Mubāriz’ud Dīn i Armāğān Shāh, the supreme commander in chief of the armies of the Sultanate of Rum. The original Bektashi teachings in many ways resemble the teachings of the Khorasanian Qalandariyya and that of Bābā Eliyās. Haji Baktash Veli was the murid of Lokhmānn Bābā (Lokhmānn Sarakhsī), who was one of the four most famous murids of Bābā Eliyās al Khorāsānī as well. Lokhmānn Bābā, on the other hand, was also a murid of the renowned Qalandari Qutb ad Dīn Haydar, who was the murid of Ahmad Yasawi. For these reasons, his silsila gets connected to Ahmad Yasawi through two different channels, one by means of the Wafā’i and the other through Qutb ad Dīn Haydar. He was highly respected by the Sultanate of Rum due to his amicable attitude during the Babai revolt, and his khanqah in Suluca Kara Oyuk was permitted to remain open during and after it, thereby saving the most of the lives of the Alevi survivors.
Бекташи орденінің таралуы
Бекташшылдық Анатолиядан Осман империясы арқылы, негізінен Балқанға тарады, онда оның басшылары (деделер немесе бабалар деп аталады) көптеген адамдарды ислам дініне өткізуге көмектесті. Бекташи суфилік ордені құрылғаннан кейін элиталық яничар корпусының ресми ордені атанды. Бекташи ордені албандардың арасында өте танымал болды, және бүгінгі күнге дейін Албания, Косово және Солтүстік Македонияда бекташи теккелерін кездестіруге болады. Осман кезеңінде Мысыр мен Иракта бекташи теккелері ашылды, бірақ бұл елдерде орден қалыптаса алмады. Мичиган штатында Баба Рекжеб құрған бекташи теккесі бар, ол бекташи бабасы және ислам мистикасы мен бекташшылдық туралы жазған автор болды.
Bektashism spread from Anatolia through the Ottomans primarily into the Balkans, where its leaders (known as dedes or babas) helped convert many to Islam. The Bektashi Sufi order became the official order of the elite Janissary corps after their establishment. The Bektashi Order remained very popular among Albanians, and Bektashi tekkes can be found throughout Albania, Kosovo and the Republic of Macedonia to this day. During the Ottoman period Bektashi tekkes were set up in Egypt and Iraq, but the order did not take root in these countries. There is also a Bektashi tekke in Michigan, founded by Baba Rexheb, who was a Bektashi baba and a writer in Islamic mysticism and Bektashism.
XIX ғасыр және одан кейінгі
1826 жылы солтан Махмуд II яничар корпусын жойғанда, бекташилер де сондай тағдырға ұшырады. Теккелердің бабалары мен дервиштерi қатаң сүнни ауылдары мен қалаларына қуылды, ал олардың теккелері жабылып немесе сүнни суфилік ордендерге (көбінесе Нақшбанди; мысалы, Стамбулдағы Гёзтепе Текке осы кезеңде Нақшбандилерге берілді) тапсырылды. Бекташи ордені Танзимат кезеңінде жоғалтқан көптеген теккелерін қайтарып алғанымен, олар барлық басқа суфилік ордендермен бірге 1925 жылы Түркияда елдің секуляризация саясатының нәтижесінде тыйым салынды және барлық бекташи теккелері тағы да жабылды. Басты бекташи теккесі Орталық Анатолиядағы Хажибекташ қаласында орналасқан, ол Хажибекташ кешені деп белгілі. Қазіргі уақытта ол мұражай ретінде ашылған және оның қабіріне әлі күнге дейін сүнни және алеви мұсылмандары барып құрмет көрсетеді. Әр тамызда онда үлкен фестивальдер өтеді. Сонымен қатар, Стамбулдағы Гёзтепе және Шахкулу теккелері қазір алевилердің бас қосып әңгімелесу орындары ретінде пайдаланылады. Ең үлкен бекташи теккесі Албанияда орналасқан делінеді. АҚШ-тың Мичиган штатындағы Тейлор қаласында да Баба Рекжеб құрған бекташи теккесі бар, ол Ислам мистикасы және бекташизм туралы танымал бекташи жазушысы болған.
When the Janissary corps were abolished in 1826 by Sultan Mahmud II the Bektashis suffered the same fate. The babas of the tekkes and their dervishes were banished to staunchly Sunni villages and towns, and their tekkes were closed or handed over to Sunni Sufi orders (mostly Naqshbandi; for example, the Goztepe Tekke in Istanbul was given to the Naqshbandis during this period). Although the Bektashi order regained many of its lost tekkes during the Tanzimat period, they, along with all other Sufi orders, were banned in Turkey in 1925 as a result of the country's secularization policies and all Bektashi tekkes were closed once more along with all others. The main Bektashi tekke is in the town of Hacıbektaş in Central Anatolia, known as Hajibektash complex. It is currently open as a museum and his resting place is still visited by both Sunni and Alevi Muslims. Large festivals are held there every August. Also the Göztepe and Shahkulu tekkes in Istanbul are now used as meeting places for Alevis. The biggest Bektashi tekke is said to be in Albania. There is also a Bektashi tekke in Taylor, Michigan, US, founded by Baba Rexheb, who was a famous Bektashi writer on Islamic mysticism and Bektashism.
Анатолияның төрт полюсі
Хажи Бекташ Вели барлық тариқа шеңберлерінде Анатолияның төрт тірегінің (ақ таб) бірі саналады, ал қалғандары – Мавлана Руми, Шабан и Вели және Хажи Байрам и Вели.
Haji Bektash Veli is considered one of the four poles (aqtab) of Anatolia by all tariqa circles, the others being Mawlana Rumi, Shaban i Veli, and Haji Bayram i Veli.
Танымал мәдениетте
Түрік телесериалы "Юнус Эмре: Aşkın Yolculuğu" (2015) фильмінде оның рөлін Ахмет Мекин сомдады.
In the Turkish TV series Yunus Emre: Aşkın Yolculuğu (2015), he was portrayed by Ahmet Mekin.