Кіріспе

Араб қой етінен жасалған мансаф (منسف) – ашытылған құрғақ йогурт соусында пісірілген қой етінен және күріш немесе булгурмен берілетін дәстүрлі Левант тағамы. Бұл тағам Левант аймағында кең таралған. Ол Иорданияның ұлттық тағамы болып саналады, сонымен қатар Кувейт, Сауд Арабиясы және Сирияда да кездеседі. Тағамның аты "үлкен таба" немесе "үлкен ыдыс" деген сөзден шыққан. Мансаф 1940-1980 жылдар аралығында рецептісі мен дайындалу жолы бойынша көп өзгерістерге ұшырады.

Тарих

Бастапқы малшы бедуин мансабы 20-шы ғасырда маңызды өзгерістерге ұшырады. Бұл тағамның бастапқыда тек ет (түйе немесе қошқар), ет сорпасы немесе ghee (айрыққан май) және нанмен дайындалғаны айтылады. 1920 жылдары Солтүстік Трансиорданияда күріш танымал болғаннан кейін, күріш тағамға бірте-бірте қосыла бастады, алдымен болгурмен араластырылып, кейіннен өздігінен, осылайша тағам ақ күрішке негізделген қазіргі түріне жетті. Сол сияқты, джамид соусы да жақында пайда болған, себебі бедуиндер дәстүрлі түрде джамидті тағамдарына қазіргі заманғы отырықшылыққа дейін қоспаған. Бұл қоспа кейіннен жіңішке тоқылған матаға салынып, қалың йогуртқа айналдырылады. Йогуртты бірнеше күн бойы қалыңдату үшін күнде тұз қосылады, содан кейін ол тығыз болып, шар тәрізді пішінге келтіріледі. Иорданиядағы Аль-Карак қаласы ең жоғары сапалы джамид өндіретін қала ретінде белгілі.

Дастархан дайындау

Жамед шорбасы дайындалып, қой етінің кесектері оның ішінде пісіріледі. Тағам үлкен табаға жайылған қамырдан (марқұқ немесе шрақ) жасалған қабаттың үстіне күріш, содан кейін ет салынып, бадам мен кедр жаңғағымен әшекейленеді, және соңынан қаймақты жамед соусы тағамның үстінен құйылады.

Мәдениет және дәстүр

Мансаф – ет пен йогурттың қолжетімді болуымен байланысты, дәстүрлі иордандық мәдениетке негізделген, мал шаруашылығы мен егіншілікпен айналысатын өмір салты. Мансаф той, туған күн, бітірушілерді құттықтау, қонақтарды күту сияқты арнайы жағдайларда, сондай-ақ Ораза айт, Құрбан айт, Рождество, Пасха және Иорданияның Тәуелсіздік күні сияқты маңызды мерекелерде дайындалады. Дәстүрлі түрде бедуиндер мен ауыл тұрғындары үлкен табақтан бірлесіп жейді, табақтың айналасында тұрып, сол қолын артына алып, ыдыс-аяқсыз оң қолымен тамақтанады. Мансаф Иорданиядағы тайпалық дауларды шешуде маңызды рөл атқарады, бұл Атва (келісім) және Жаха (бейбітшілік орнату процесі) деп аталады. Егер дауласқан тайпалардың басшылары бір-бірін қонаққа шақырып, үй иесі ортақ мансафқа арнап қой немесе ешкі шалса, бұл қақтығыстың аяқталғанын білдіреді деп саналады. Мансаф бастапқыда бедуиндер арасында танымал болғандықтан, олардың тағамға қатысты дәстүрлерінің көп бөлігі бүгінге дейін сақталған. Мансафты табаққа салып үстелге қояды, адамдар оның айналасына жиналады. Мансафты тек оң қолмен жеу керек, сол қолы арқада болуы тиіс. Қолды күріштен шарлар жасау үшін пайдаланады, содан кейін үш саусақтың көмегімен ауызға салады. Күріш шарына, қаншалықты ыстық болса да, үрлеуге болмайды. Осы дәстүрлердің көп бөлігі әлі де сақталуда, бірақ мансафты қасықпен және табақпен де жеуге болады.

Иорданияның ұлттық тағамдары

Мансафты Иорданияның "ұлттық тағамы" деп жиі айтылса да, Колумбия университетінің қазіргі араб саясаты мен интеллектуалдық тарихының палестиналық профессоры Джозеф Масад мансафтың шынайы "дәстүрлі" тағам емес екенін, ал 20-ғасырдың басындағы Хашимит Мандаты кезінде дамытылып, тәуелсіздік алғаннан кейін ғана ұлттық тағам ретінде танымал болғанын мәлімдейді. Масад қазіргі мансафтың тәуелсіздік және Мандат кезеңдерінің рецепттерінен өзгеше екенін, бірақ мемлекет оны ұлттық және бедуин дәстүрі ретінде көрсететінін айтады. Осы тағамның тарихи түрде Оңтүстік Палестина мен Сирияның көршілес аймақтарындағы шаруалар мен бедуиндердің де тағамы болғанына қарамастан.

Өңірлер мен нұсқалар

Ал Салт және Ал Карак тұрғындары Иорданиядағы ең дәмді мансафты дайындайды деп есептеледі. Бұл тағамның басқа да түрлері бар, олар аймақтық талғамдар мен жағдайларға қарай өзгертіледі. Солардың қатарында оңтүстікте, Акаба порты маңында кездесетін балықтан жасалған мансаф та бар. Құрғатылмаған йогурт қолданылатын, қалалық және аз салтанатты мансафтың түрі шакрейе деп аталады. Оны кейде қой етінің орнына тауық етімен де пісіреді, және Иорданияның солтүстік бөлігінде жиі кездеседі. 2020 жылдары Амман қаласындағы бір мейрамхана иесі мансафты стақанда бір порциядан сатуды бастады. Кейбір клиенттер бұл ыңғайлы деп тапса, енді біреулері осылай сату мансафқа байланысты бедел мен құрметті кемсітеді дейді.

Тағамның эволюциясы

1945 жылға дейін мансаф үш негізгі компоненттен тұрды: нан, ет және тазартылған сары май. Осы нан "хобз ал шрак" деп аталды. Бұл – толық бидайдан жасалған нан, ол "қалың", "жаппай", "қағаздей жұқа" және "үгітілмейтін" сипаттамаларымен ерекшеленеді. Мансаф толық бидай ұнынан дайындалды, себебі бидай сол кезде қолжетімді дақыл болатын. Нанның нақты түрі жергілікті аймақтарға байланысты өзгерді. Мансафтың келесі негізгі компоненті – ет. Ол бетіндегі лас пен қабықшадан арылу үшін суда қайнатылды. Ет толық піскеннен кейін, нанның үстіне салынып, ет сорпасы нанға құйылды. Соңғы қадам – "самин белади" деп аталатын тазартылған сары майды құю болды. Бұл бастапқы рецептідегі алғашқы өзгерістер сорпа мөлшерін азайту және тағамға бұршақ бидай қосу болды. Бұл 1945 жыл шамасында бұршақтың кеңінен өсірілетін дақылға айналуына байланысты болды. Бұршақ тазартылып, қайнатылып, содан кейін таза бетке жайылып, бірнеше күнге күнге кептірілді. Кептіру процесі аяқталғаннан кейін, бидай ұнтақталды, осылай бұршақ бидайға айналды. Соңында, бұршақ бидай бүгінгі күріш пісіру тәсіліне ұқсас пісірілді. 1960 жылдардың басында мансаф рецептіне жаңа қосымшалар енгізілді. Оларға қуырылған бадам мен кедр жаңғағы кірді. Бірнеше жылдан кейін, тазартылған сары май мен ет сорпасы йогурттан жасалған "жамеед" соусына алмастырылды. Адамдар етті осы йогурт соусында пісіре бастады, нәтижесінде ет пісіру процесінде маринадталған, "күшті дәмді" тағам пайда болды.

Дайындау процесінің дамуы

1970 жылдарға дейін мансаф үлкен мыс қазанда пісіріліп, үй ауласында отқа қойылған. Қазанның мөлшері соншалық, адамдар тағамды сыртта пісіруден басқа жол таба алмаған. Барлық ингредиент толық піскен соң, олар үлкен мыс табаға салынып үйге әкелінетін. 1970 жылдан кейін мансафтың түпкілікті рецепті мен дайындалуында көптеген өзгерістер енгізілді. Нан күрішпен алмастырылды, ал мансафқа арналған таба дәстүрлі мыстан гөрі гүлді өрнектермен безендірілген эмаль немесе алюминий табаға ауыстырылды. Бұл өзгерістер технологияның жетілуіне байланысты болды, соның арқасында мансафты үй ішінде, отбасы сияқты шағын топтар үшін аз көлемде пісіруге мүмкіндік туды.