Кіріспе

Парсы жазушысы Әбу Мансур Дақиқи (ابومنصور دقیقی), көбінесе Дақиқи (دقیقی) деп танылады, Саманид дәуірінің ең белгілі парсы ақындарының бірі болды. Ол Иранның ұлттық дастаны – «Шахнаме» жазуды бастаған алғашқы адам, бірақ 977 жылы 1000 шумақтан кейін қаза тапты. Оның еңбегін оның замандасы Фердоуси жалғастырды, ол кейіннен парсы әдебиетіндегі ең ықпалды тұлға ретінде танылды.

Атауы

Дақиқидің жеке аты Мұхаммед ибн Ахмад, ал әкесінің аты Әбу Мансур болғандықтан, оның толық аты Әбу Мансур Мұхаммед ибн Ахмад Дақиқи. Ол көбінесе Daqiqi (араб және парсы тілдерінде "нақты" деген мағынаны білдіреді) атты қаламды есімімен белгілі.

Түпнұсқасы мен діні

Дақиқи 932 жылдан кейін дүниеге келген. Ерте орта ғасырдағы көптеген ирандық сардарлар мен ғалымдар сияқты, Дақиқи, әлдебір ирандық жер иелері (дехқан) отбасында туған, немесе кем дегенде осындай топтан шыққан болуы мүмкін. Осы кезеңде әдебиет, әсіресе поэзия, қарқынды дамыды. Парсы әдебиеті Иранның Саманид әулеті тұсында Трансоксанияда пайда болып, ресми мойындалды. Осылайша, парсылардың отаны Фарс емес, Трансоксания мен Хорасан аймақтарында исламдық жаңа парсы әдебиетінің дамуы басталды. Дақиқинің туған жері туралы пікірлер қарама-қайшы – Бұхара, Самарқан, Балх, Марв және Тус қалалары оның туған жері ретінде айтылады, бірақ соңғысы ықтимал көрінеді. Оның діни нанымы ғалымдар арасында даулы. Оның мұсылман есімі болғанымен, бұл "өздігінен діни сенімінің дәлелі емес еді, себебі исламның алғашқы кезеңінде көптеген белгілі ирандық ғалымдар мен шенеуніктер өмір сүру құралын сақтау үшін ислам дініне көшкен, бірақ құпия түрде зороастризмді ұстанған" (Тафаззоли). Тус сол кезде негізінен шииттер тұратын қала болған, ал Әбу Мансур Мұхаммед билік еткен кезде ирандық ұлтшылдықтың орталығына айналды. "Иран энциклопедиясына" сәйкес, Дақиқи, мүмкін, туысқан поэты Фердоуси сияқты, шиит исламын ұстанған. Көптеген шиит мұсылмандары ежелгі ирандық мұраларымен мақтанған, осының салдарынан оларды карматилер мен шу'убилер деп атаған, ал мажұстар (зороастрилер) және зиндықтар (маникейлер) деп жіктеген. Алайда, Дақиқинің поэзиясынан алынған кейбір үзінділер зороастризмге деген құрметті көрсетеді, бұл Нольдеке және Шахбази сияқты көптеген ғалымдарды Дақиқидің зороастризмде туған деген тұжырымға келтірді. Дақиқидің бір өлеңінде ол зороастризм дінін өзі үшін ең маңызды төрт нәрселердің бірі деп мақтайды.

Өмірбаян

Дақиқи өзінің мансабын Мұхтайждар билеушісі Әбу'л Мұзаффар ибн Мұхаммедтің сарайында Чағаниянда бастады, кейін Саманид билеушісі (амир) Мансур I оны Саманидтер сарайына шақырды. Саманидтер кезінде ежелгі ирандық аңыздар мен батырлық дәстүрлерге ерекше қызығушылық танылды, бұл Дақиқиге ирандықтар тарихы негізінде ұзақ эпикалық поэма – «Шахнаме» («Патшалар кітабы») жазуға түрткі болды. Дегенмен, ол 977 жылы құлының қолынан қаза тапты деген хабар бар. «Шахнаме»нің тек шағын бөлігі ғана аяқталды, ол Гуштасп пен Аржасп арасындағы қақтығысқа арналған еді. Ежелгі иран тарихына қызығушылықтың күрт өсуі Фердоусиге Дақиқидің жұмысын жалғастырып, Саманид империясы құлағаннан бірнеше жыл бұрын, 994 жылы «Шахнаме»ді аяқтауға мүмкіндік берді. Кейіннен ол 1010 жылы «Шахнаме»нің екінші нұсқасын жасап, оны Газнавид сұлтаны Махмудқа сыйлады. Алайда, оның еңбегі Саманидтерде болғандай, Газнавидтерде де жоғары бағаланбады. «Шахнаме»де Дақиқидің шамамен 1000 шумақтан тұратын шағын бөлігі сақталды; оның өнері Фердоусидің өнерімен салыстырғанда көне, сондай-ақ «Фердоуси поэзиясында кездесетін теңеулер мен образдардан құрғақ және мүлдем айырылған» (Халаги Мотлаг). Бұл туралы Фердоуси «Шахнаме»де айтқан, ол оны құрметтегенімен, поэтикалық стилін сынға алып, Иранның ұлттық эпосына лайық емес деп есептеді.