Кіріспе
Оңтүстік Африканың асханасы елде тұратын әртүрлі қауымдардың аспаздық дәстүрлерінің алуан түрлілігін көрсетеді. Оңтүстік Африканың жергілікті халықтарының ішіндегі хоисандар 300-ден астам жеуге жарамды өсімдік түрлерін жинаған, мысалы, ройбос бұталы өсімдігі, оның тағамдық құндылығы Оңтүстік Африка асханасына әсерін тигізе береді. Кейіннен банту малшыларымен болған байланыстар егін шаруашылығының дамуына және үй жануарларын өсіруге жағдай жасады, бұл етті сақтаудың дәстүрлі хоисан әдістерін толықтырды. Сонымен қатар, банту тілінде сөйлейтін қауымдар көптеген тағамдық ингредиенттер мен тағамдарды жасады, олардың көпшілігі бүгінге дейін дәстүрлі ауылдарда да, қалалық сауда орталықтарында да қолданылып келеді.
South African cuisine reflects the diverse range of culinary traditions embodied by the various communities that inhabit the country. Among the indigenous peoples of South Africa, the Khoisan foraged over 300 species of edible food plants, such as the rooibos shrub legume, whose culinary value continues to exert a salient influence on South African cuisine. Subsequent encounters with Bantu pastoralists facilitated the emergence of cultivated crops and domestic cattle, which supplemented traditional Khoisan techniques of meat preservation. In addition, Bantu speaking communities forged an extensive repertoire of culinary ingredients and dishes, many of which are still consumed today in traditional settlements and urban entrepôts alike.
Тарих
Сан халқы негізінен аңшы-жинақшылар болды, олар көбінесе тасбақа, рак, кокос жаңғағы және қабақ сияқты тағамдарға тәуелді болды. Банту халықтары Оңтүстік Африкаға егіншілікті енгізді, олар астық, крахмал жемістері мен тамыр түйіндерін өсіруді жалғастырды – жүгері, қабақ және тәтті картоп сияқты, олар Колумбия алмасуы арқылы енгізілгеннен кейін, көптеген Ескі әлемнің азық-түлік дақылдарының өндірісін ығыстырды. Дегенмен, мале (қызыл сорго) және мадумбе (кокоям, таро немесе аррорут) әлі де кеңінен қолданылып, өсірілуде. 17 ғасырда голланд және британдық тағам әдеттері еуропалық көші-қон арқылы келді, бұл тамақтардың одан әрі таралуына әкелді. Кейп малай қауымдастығы негізінен Оңтүстік-Шығыс Азияның аспаздық дәстүрлерінен туындаған ерекше диаспоралық асүйді құрды, ал африканер вортреккерлері голланд, коисан, Кейп малай және банту тағамдарын өздерінің көшпелі өмір салтына бейімдеді. Сонымен қатар, француз гугеноттары, олардың көпшілігі Франшхукке қоныстанды, Оңтүстік Африканың шарап өнеркәсібін дамытуда маңызды рөл атқарды. Британдық отаршылдық кезеңінде Азиядан келген иммигранттар, олардың көпшілігі 19 ғасырда келісімшарт бойынша жұмыс істеу үшін келді, Оңтүстік Африканың аспаздық өнерін одан әрі байытты. Атап айтқанда, Үндістандық Оңтүстік Африкалықтар Квазулу-Наталмен тарихи байланысты дәмдеуіштер, қорымдар мен тағамдардың көптеген түрлерін әкелді, бірақ қазіргі уақытта үнді асханасы Оңтүстік Африка бойынша кеңінен таралған және барлық этникалық топтар қолданады. Апартеид кезінде Оңтүстік Африкаға салынған инвестициялар мен санкциялар елдің аспаздық өнімдерін шектеді. Осы кезеңде қалалық аймандардағы шейбендер өте танымал болды және көбінесе қара нәсілді оңтүстік африкалықтар үшін ресми емес қоғамдық орталықтар ретінде қызмет етті, олар өздерінің мәдени және аспаздық дәстүрлерін сақтады. Апартеидтің аяқталуынан кейін Оңтүстік Африка асүйі қайта жанданды, елдің ірі қалаларының көпшілігінде туристерге, экспаттарға және жергілікті тұрғындарға арналған әртүрлі тағамдық ұсыныстар бар. Сонымен қатар, Оңтүстік Африка ингредиенттері мен тағамдары бүкіл әлемде танымал болды, себебі Оңтүстік Африка диаспорасы кеңейді.
Жергілікті асхана
Колониялық дәуірге дейінгі кезеңде жергілікті тағамдар жемістер, жаңғақтар, түйнектер, жапырақтар және жабайы өсімдіктерден жиналған басқа да өнімдер, сондай-ақ жабайы аң аулау арқылы алынған тағамдардың кең ассортиментімен сипатталды. 200 жылдан бері Солтүстік-Шығыс Африкадан Оңтүстік аймақтарға келген банту тілінде сөйлейтін халықтың отандық мал мен дәнді дақылдарды енгізуі, сондай-ақ мал шаруашылығының хоисан топтарына тарауы өнімдердің және қажет болғанда жаңа етпен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Колонияға дейінгі диета негізінен пісірілген дәндерден, әсіресе сорго мен тарыдан, ашытылған сүттен (йогуртқа ұқсас) және қуырылған немесе қайнатылған еттен тұрды. Бір кезде жүгері соргоны негізгі дән ретінде ығыстырды. Жүгерінің – Орта Америкада өсірілетін өсімдіктің – еуропалықтармен (әсіресе португалдармен) келгені ме, әлде құл саудасы кезеңінде Америкадан оралған африкалықтар арқылы Африкаға тарағандығы туралы пікірталас бар. Сонымен қатар, қой мен ешкілер өсірілді, қауымдар жиі аң аулауға ұйымдастырылды, бірақ сиыр еті ең маңызды және жоғары мәртебелі ет саналды. Көптеген ауылдарда сойылған малдың қабырғалары аса құнды болғандықтан, олар ауыл басшысына сыйға тартылды. Оңтүстік Африка отбасыларының күнделікті тамақтануының көптеген негіздері ата-бабаларының жеген жергілікті тағамдармен байланысты. Банту тілінде сөйлейтін Оңтүстік Африка үйлеріндегі дәстүрлі тағам – жүгері ұнынан жасалған қалың, көпіршікті қамыр (пап деп аталады, американдық ботқаға ұқсас) және дәмді ет сорпасы. Дәстүрлі ауылдық отбасылар (және көптеген қалалықтар) көбінесе папын бірнеше күнге ашытады, әсіресе егер ол жүгері емес, сорго болса, бұл оған қышқыл дәм береді. Сото-цваналар осы ашытылған папка тинг дейді. Көкөністер көбінесе Оңтүстік Африкаға тән құрғақ қабақ түрлерінен жасалады, бірақ қазір көптеген адамдар басқа елдерден келген құрғақ қабақтарды жейді. Күріш пен бұршақ та өте танымал, бірақ олар жергілікті емес. Оңтүстік Африкаға көптеген ирланд иммигранттарымен келген, бірақ Оңтүстік Африкалықтар қабылдаған тағы бір кең таралған көкөніс тағамы – маймен пісірілген майлы капуста мен ақ картоп. Көптеген Оңтүстік Африкалықтар үшін ет кез келген тағамның орталық бөлігі болып табылады. Хоисан қауымы қуырылған ет жеген, сондай-ақ кейін пайдалану үшін оны кептірген. Олардың тамақтану әдеттері Оңтүстік Африканың барбекюге (әдетте африкаанс тіліндегі атауымен – браай деп аталады) және бильтонгқа (құрғатылған консервіленген ет) деген сүйіспеншілігінде көрінеді. Бұрын ауылдық жерлерде мал өсірушілердің бағалы мүлігі болған сияқты, Оңтүстік Африкалықтар сиыр етін артық көреді. Бүгінде Оңтүстік Африкалықтар тек сиыр етін ғана емес, қой етін, ешкі етін, тауық етін және басқа да ет түрлерін тағамның орталық бөлігі ретінде жейді. Сенбі және жексенбі күндері көптеген Оңтүстік Африка отбасылары браай өткізеді, ал тағам әдетте жүгері ұнынан және жармаланған еттен тұрады. Ет жеудің тіпті ритуалдық мағынасы да бар, ол дәстүрлі және қазіргі Оңтүстік Африка мәдениетінде көрінеді. Банту мәдениетінде үйлену тойында, бастама рәсімінде, ұзақ сапардан кейін отбасы мүшелерінің келуі және басқа да ерекше жағдайларда отбасылар тірі мал сатып алып, оны үйде сойып, содан кейін қоғамдық жерде немесе көршілерге үлкен дастархан жасайды. Қатысушылар көбінесе жануардың қанын жерге төгудің ата-бабаларды қуантатынын айтады, олар сойылған малдың үстінде көзге көрінбей жиналады. Мереке күндері кәсіпкерлер қалалардың басты көшелерінде, көбінесе қой мен ешкілерден тұратын тірі мал қаптарын орнатады, оларды отбасылар сатып алып, сойып, пісіріп жейді. Сиыр еті үйлену тойында ең бағалы ет саналатындықтан, бай отбасылар үйде сою үшін тірі өгіз сатып алады.
Жергілікті емес аспаздықтар
17 ғасырдың алғашқы жылдарында, бильтонг, дроуворс және раск сияқты жаңа тағамдар қажеттілік тудырып, жергілікті түрде дамыды.
Британдық аспаздық
Оңтүстік Африка Ұлыбритания империясының отаршысы болды және Ұлыбританияның күшті ықпалына тап болды. Британдықтар Оңтүстік Африкаға қоныс аударғанда, олар өздерінің ас-дәмімен бірге келді, ол Оңтүстік Африка ас-дәміне әсер етті. Жексенбі күнгі ет қуыру Оңтүстік Африкада, Австралияда, Канадада және Ұлыбританияның ықпалындағы Жаңа Зеландияда да кең таралған. Бірақ Оңтүстік Африкада Йоркшир пудингінің орнына соус және күріш беріледі. Балық және картоп қуырылған (чипс) Оңтүстік Африкада да танымал. Балық және картоп қуырылған дүкендер сату үшін көшпелі сатушылар немесе фургон сияқты түрлі тәсілдерді қолданады. Хак және снук балықтары қуыруға қолайлы саналады.
Кейп-холанд және Кейп-малай асханалары
Оңтүстік Африканың ерекше аймақтық тағам дайындау стилі көбінесе "Кейп голландтық" деп аталады. Бұл асүйдің ерекшелігі – мускат жаңғағы, анис, бұрыш және чили періштесі сияқты дәмдеуіштерді қолдану. Кейп голландтық тағамдану стилі Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының Бенгалия, Ява және Малайзиядан Кейпке әкелген құлдардың тағамдану өнеріне, сондай-ақ Голландиядан келген қоныс аударушылар әкелген еуропалық тағамдану стильдеріне бірдей қарызды. Бұл шығыс дәмдеуіштерін пайдалануда және көптеген тағамдарға берілген атауларда көрінеді. Кейп-Малайдың ықпалымен дәмді карри, самбал, тұздалған балық және балықтан жасалған әртүрлі сорпалар пайда болды. Боботи – Оңтүстік Африка тағамы, оның шығу тегі Кейп-Малайға барып тіреледі. Ол жұмыртқа қосылған қоспамен пісірілген дәмді ет фаршынан тұрады. Оңтүстік Африкаға тән көптеген тағамдардың ішінде боботи ұлттық тағамға ең жақын, себебі ол басқа елдерде кеңінен таралмаған. Рецепт Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының Батавиядағы колонияларында пайда болған, ал атауы индонезиялық боботоктан алынған. Ол сонымен қатар карри ұнтағымен дайындалады, бұл оған ерекше дәм береді. Көбінесе самбалмен бірге беріледі, ол Малай архипелагынан шыққандығын көрсетеді. Оңтүстік Африканың сары күріші – сары түсті күріш, ол сары түс беру үшін сары май, құрма, корица және қант қосылып дайындалады. Оның шығу тегі Кейп-Малай тағамдануымен байланысты және оны Кейп-Малай сары күріші деп атайды.
Француздық асхана
Француз гугеноттары Франциядан шарап пен олардың дәстүрлі рецепттерін алып келді.
Үндістанның асханасы
Карри тағамдары Оңтүстік Африкада барлық этникалық топ өкілдері арасында кең таралған. Көптеген тағамдар 19 ғасырда Оңтүстік Африкаға әкелінген мыңдаған үнді келісімді жұмысшылармен бірге келді. Оңтүстік Африканың үнді асханасы Оңтүстік Африка тағамдануына әртүрлі тағамдар мен аспаздық тәжірибелер арқылы үлкен үлес қосты, оның ішінде әртүрлі карри, тәттілер, чутнилер, самоса сияқты қуырылған тағамдар және басқа да дәмді тағамдар бар. Дурбаннан ("Үндістаннан тыс ең ірі "үнділік" қаласы") шыққан, ішіне карри толтырылған ойық наннан жасалған бэнни чоу тағамы Оңтүстік Африканың дәстүрлі асханасына сіңіп кеткен. Претория және Йоханнесбургтің маңындағы елді мекендерде бұл сэндвичті көбінесе "шпатло" деп атайды.
Ішкіштер
Пиво Оңтүстік Африкада жүзделген жылдар бойы, еуропалықтар келгенге дейін, жергілікті халық арасында маңызды сусын болып келген. Дәстүрлі пиво жергілікті астықтан, әсіресе соргодан пісірілген. Пиво соншалықты қадірленгендіктен, көптеген рәсімдердің, мысалы, құдалық және үйлену тойларының орталық бөлігіне айналды, онда бір отбасы екінші отбасына пивоны сыйлаған. Еуропалық пиводан айырмашылығы, Оңтүстік Африканың дәстүрлі пивосы сүзгіленбеген, бұлтты және аз спиртті болған. 1900 жылдардың басында ақтарға тиесілі өнеркәсіп қалалық жұмысшылар арасындағы нашар тамақтануды зерттей бастағанда, дәстүрлі пиво дәстүрлі диетада болмайтын маңызды витаминдермен қамтамасыз ететіні және қалалық өнеркәсіптік аймақтарда одан да аз екені анықталды. Оңтүстік Африканың кен орындары дамығанда және қара нәсілді оңтүстік африкалықтар қалаға көшкенде, әйелдер де қалаға көшіп, басым көпшілігі ер адамдардан тұратын жұмыс күші үшін пиво пісіре бастады – бұл жұмыс күші көбінесе жалғыз болған немесе мигранттық еңбек жүйесі бойынша ауылдық жерлерде әйелдерін қалдырған адамдардан құралған. Оңтүстік Африкада жұмыс күшін пивомен қамтамасыз ететін қалалық әйелдер дәстүрі әлі де сақталуда, сондықтан бейресми барлар мен таверналар (шебиндер) көбінесе әйелдерге (шебиндер патшайымдары) тиесілі. Бүгінде қала тұрғындарының көпшілігі Еуропа мен Америкадағыдай пиво шығаратын өнеркәсіптік пиво зауыттарынан шығарылған пивоны сатып алады, бірақ ауыл тұрғындары мен қалаға жаңадан келгендер әлі де бұлтты, сүзгіленбеген дәстүрлі пивоның қызығушылығын жоғалтпады. Америка немесе Батыс Еуропалық диетамен салыстырғанда, Оңтүстік Африканың дәстүрлі қара диетасында сүт және сүт өнімдері маңызды орын алады. Колониялық кезеңге дейінгі уақытта сиырлар өте бағалы үй жануарлары саналғандықтан, сүт көп мөлшерде болды. Мұздату құрылғысы болмағандықтан, йогуртқа ұқсас әртүрлі қышқыл сүттер диетаның негізгі бөлігі болды. 1800 жылдары Африканың кез келген ауылына келген адамға сәлемдесу ретінде салқын ашытылған сүтпен толтырылған үлкен қабақ ұсынылар еді. Сүт сиырлары әйелдерге балаларын ертерек емізуге және тез жүкті болуға мүмкіндік бергендіктен, жергілікті мәдениеттерде ірі қара мал, сүт және халық санының өсуімен байланысты көптеген мақалдар болған, мысалы, сото-цвана мақалында «сиырлар бала туғызады» делінеді. Бүгінде Оңтүстік Африкадағы супермаркеттердің сүт бөлімінде сүттің әртүрлі түрлерін, қышқыл сүтті, қышқыл майды және дәстүрлі сүт өнімдерінің басқа да заманауи түрлерін табуға болады.
Ресторандар мен сауда орындары
Оңтүстік Африкада "сыртта тамақтану" мәдениеті кең таралғанын айтуға болады. Кейбір мейрамханалар дәстүрлі оңтүстікафрикалық тағамдарға немесе олардың қазіргі заманғы интерпретацияларына маманданса, марокколық, қытайлық, Батыс Африка, конголық және жапондық сияқты басқа да ұлттық асүйлерді ұсынатын мейрамханаларды барлық ірі қалаларда және көптеген үлкен қалаларда кездестіруге болады. Spur және Dulce Café сияқты көптеген жергілікті желілі мейрамханалар да бар. Оңтүстік Африкада жылдам тамақ мекемелерінің саны да артып келеді. Kentucky Fried Chicken және McDonald's сияқты халықаралық компаниялар елде белсенді болғанымен, Nando's, Galito's, Steers, Chicken Licken, Barcelos, Fat Cake City және King Pie сияқты жергілікті желілермен күшті бәсекелестікке тап болады. Оңтүстік Африкадан бастау алған көптеген мейрамхана желілері ел шегінен тыс жерлерде де сәтті дамыды. Сонымен қатар, Starbucks та елде өкілдігі бар.
Қуаныш
Шакалака – Оңтүстік Африканың дәмді, түймедақтан жасалған көкөніс қосымшасы. blatjang, немесе Mrs Balls Chutney – әдетте етке құйылатын жемістен жасалған тәтті соус. Маймыл безі соусы – ұсақталған пияз, сарымсақ және имбирьден, сонымен қатар шатыр, соя соусы, горчица, Вустершир соусы, кетчуп және шарап қосылған соус (маймылдардың қатысы жоқ).
Жемістер мен өсімдіктер
Макатан – Калахари шөлінде өсетін жабайы жеміс. Ашулы дәмін кетіру үшін оны бір түн бойы әк суына батырып қояды, содан кейін Макатан конфиті деп аталатын жеміс конфиті дайындайды. Марула – жергілікті ағаштың сары жемісі. Бұл жемісті адамдар да, жануарлар да жақсы көреді. Осы жемістен Амарула ликері жасалады. Жерде пісіп жатқан жемістерден джем, шарап және сыра дайындалады. Көптеген жергілікті тұрғындар осы жемістен қосымша табыс табады. Джемді күдер еті сияқты ет тағамдарымен және ростеркоекпен бірге жеуге болады. Морого – қарасора сияқты жабайы өсімдік, кейде арамшөп саналады. Дәстүрлі түрде қайнатылып, паппен беріледі немесе ұзақ сақтау үшін кішкентай кесектерге кептіріледі. Африканерлер мен буарлардың дәстүрлі дайындалуына көбінесе пияз, картоп немесе екеуі де қосылады.
Суық
Hertzoggie – құрғақ кокос жаңғағымен және абрикос джемімен толтырылған тәтті торт. Koeksisters – екі түрі бар және Оңтүстік Африканың барлық халқы үшін тамаша тәтті тағам. Африкаанс тіліндегі koeksisters – бұралған, терең қуырылған және қатты тәттіленген нан. Кейп-Флатта кездесетін koeksisters тәтті және дәмді, үлкен жұмыртқа пішінді, терең қуырылған. Malva pudding – голландтық тамырларынан шыққан тәтті, кепкен абрикос қосылған пудинг. Melktert – сүтке негіделген торт немесе десерт. Melkkos – дәстүрлі Оңтүстік Африка тағамы. Кейде кешкі және түскі асқа жеке тағам ретінде беріледі. (Дегенмен, "Kook en Geniet" сияқты танымал дәстүрлі аспаздық кітаптарда бұл десерт ретінде көрсетілмейді). Mealie bread – тәтті жүгерімен пісірілген тәтті нан. Mosbolletjies – Оңтүстік Африкадағы шарап өндіру аймағынан алынған анис және жүзім шырынынан жасалған ашытқымен дайындалған тәтті бөлке. Mosbeskuit жасау үшін екі рет пісіріледі. Pampoenkoekies (қабақ кәмпірі) – қамырдың құрамына қабақ қосылған немесе қабақпен алмастырылған. Кейбір түрлері patatkoekie (тәтті картоп кәмпірі), aartappelkoekie (картоп кәмпірі), ryskoekie (күріш кәмпірі), онда қабақтың орнына тәтті картоп, картоп немесе күріш қолданылады. Peppermint crisp tart – пиперминт шоколады, карамельді тәтті, Tennis печеньесі және қаймақпен жасалған дәстүрлі тоңазытқышта сақтауға арналған торт. Rusks – шайға немесе кофеге малып желетін, тікбұрышты, қатты, құрғақ печенье; олар үйде пісіріледі немесе дүкеннен сатып алынады (ең танымал бренд – Ouma Rusks). Vetkoek (майлы торт, пончик, isiXhosa тілінде Amagwinya) – терең қуырылған қамырдан жасалған шарлар, әдетте етпен толтырылады немесе snoek балығымен немесе джеммен бірге беріледі.
Ішімдіктер
Амаси – ашытылған сүт. Бобер – вермишель, саго, қант және кардамон, таяқ корица және раушан суымен дәмделген дәстүрлі Кап Малай тәтті сүт сусындары. Мафи – көбінесе папамен немесе жеке ішілетін ашытылған сүт. Магеу – ашытылған жүгері қамырынан жасалған сусын. Руйбос – Оңтүстік Африкаға тән шөп шай. Умкомботи – ашытылған жүгері мен соргодан жасалған сыра түрі.