Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақиданың немесе пікірдің рас екендігі туралы сана жағдайы – жалпы ұғым.
Mental state of holding a proposition or premise to be true
the general concept
Ақида – бұл бір ұсыныстың рас екендігіне немесе жағдайдың осылай екендігіне қатысты жеке көзқарас. Жеке көзқарас – бұл бір нәрсеге қатысты ұстаным, пікір немесе бағалаудың сана жағдайы. Эпистемологияда философтар "сенім" терминін әлем туралы рас немесе жалған болуы мүмкін көзқарастарды білдіру үшін қолданады. Бір нәрсеге сену – оны шындық деп қабылдау; мысалы, қардың ақ екеніне сену "қар ақ" деген пікірдің рас екенін қабылдаумен тең. Дегенмен, ақиданы ұстану белсенді түрде өзін-өзі тексеруді қажет етпейді. Мысалы, көптеген адамдар ертең күн шыға ма, жоқ па, соны ойламай-ақ, оның шығатынына сеніп қояды. Сонымен қатар, ақидалар міндетті түрде қазіргі уақытта болуы керек емес (мысалы, "қар ақ" деп белсенді түрде ойлап отыру), бірақ оның орнына бейімділік болуы мүмкін (мысалы, қардың түсі туралы сұралғанда "қар ақ" деп жауап беруге дайын болу). Ақидалар түрлі маңызды философиялық талқылаулардың нысаны болып табылады. Мысалы: "Түрлі дәлелдер келтірілген кезде, адам өзінің ақидаларын қайта қарастырудың рационалды жолы қандай?", "Біздің ақидаларымыздың мазмұны толығымен сана жағдайымызбен анықталады ма, әлде тиісті фактілердің ақидаларымызға әсері бар ма (мысалы, егер мен су стаканын ұстап тұрғаныма сенсем, судың H2O екендігі туралы факті осы ақиданың мазмұнының бір бөлігі болып табылады ма)?", "Біздің ақидаларымыз қаншалықты нақты немесе жалпылама?", және "Ақиданы тілмен білдіру мүмкін болуы керек пе, әлде тілдік емес ақидалар бар ма?". Ақидалар – психикалық бейнелеулердің ерекше класын құрайды, себебі олар бір нәрсені бейнелеу үшін сезімдік қасиеттерді қажет етпейді, бұл қабылдаулардан немесе эпизодтық естеліктерден өзгеше. Осы себепті, ақидаларды ұсыныстарға қатысты көзқарас ретінде қарастыру табиғи көрінеді, олар да сезімдік емес бейнелеулерді құрайды, яғни ұсыныстық көзқарас ретінде. Ақыл-ой көзқарастары ретінде ақидалар олардың мазмұны және түрімен сипатталады. Бұл мақсат жаңа дәлелдер келтірілгенде, бұрынғы ақиданың жалған екеніне көз жеткізуге бейімделуден де көрінеді. Бұл, тілдегідей, түрлі синтаксистік ережелерге сәйкес әртүрлі тәсілдермен біріктірілген қарапайым элементтерден тұрады, олар мағынаны білдіретін күрделі элементтерге айналады. Бұл көзқарас көбінесе бір ақиданың түрлі жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін деген оймен байланысты, және оның жүзеге асырылу жолы маңызды емес, егер ол оған тән себептік рөлді атқаратын болса. Мысалы, қатты дискіні функционалдық тұрғыдан қарастырғанда, ол цифрлық деректерді сақтау және алу функциясын орындайды. Бұл функция түрлі жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін: пластиктен немесе болаттан жасалған, немесе магнетизм немесе лазерді пайдалану арқылы. Мысалы, қоймада пирог бар деген ақида, сұралғанда оны растауға және аш болғанда қоймаға баруға бейімділікпен байланысты. Мысалы, шахмат ойыншысының ханымын f7 орнына жылдыратынын болжауға болады, егер оған ойынды жеңуге құштарлық пен осы қимылдың жеңіске жеткізетініне сенуді жатқызсақ. Осы әдісті шахмат компьютерінің қалай әрекет ететінін болжау үшін де қолдануға болады. Егер бұл ақида оның мінез-құлқын болжау үшін пайдаланылса, онда объектінің ақидасы бар. Бірақ, мұның мүмкін болуы үшін интерпретационизмді әдістеме ретінде, ал емес ақидаларға онтологиялық көзқарас ретінде анықтау қажет болуы мүмкін.
A belief is a subjective attitude that a proposition is true or a state of affairs is the case. A subjective attitude is a mental state of having some stance, take, or opinion about something. In epistemology, philosophers use the term "belief" to refer to attitudes about the world which can be either true or false. To believe something is to take it to be true; for instance, to believe that snow is white is comparable to accepting the truth of the proposition "snow is white". However, holding a belief does not require active introspection. For example, few individuals carefully consider whether or not the sun will rise tomorrow, simply assuming that it will. Moreover, beliefs need not be occurrent (e. g. a person actively thinking "snow is white"), but can instead be dispositional (e. g. a person who if asked about the color of snow would assert "snow is white"). Beliefs are the subject of various important philosophical debates. Notable examples include: "What is the rational way to revise one's beliefs when presented with various sorts of evidence? ", "Is the content of our beliefs entirely determined by our mental states, or do the relevant facts have any bearing on our beliefs (e. g. if I believe that I'm holding a glass of water, is the non mental fact that water is H2O part of the content of that belief)? ", "How fine grained or coarse grained are our beliefs? ", and "Must it be possible for a belief to be expressible in language, or are there non linguistic beliefs?" Beliefs form a special class of mental representations since they do not involve sensory qualities in order to represent something, unlike perceptions or episodic memories. Because of this, it seems natural to construe beliefs as attitudes towards propositions, which also constitute non sensory representations, i. e. as propositional attitudes. As mental attitudes, beliefs are characterized by both their content and their mode. This aim is also reflected in the tendency to revise one's belief upon receiving new evidence that an existing belief is false. Just like regular language, this involves simple elements that are combined in various ways according to syntactic rules to form more complex elements that act as bearers of meaning. This view is often combined with the idea that the same belief can be realized in various ways and that it does not matter how it is realized as long as it plays the causal role characteristic to it. As an analogy, a hard drive is defined in a functionalist manner: it performs the function of storing and retrieving digital data. This function can be realized in many different ways: being made of plastic or steel, or using magnetism or laser. For example, a belief that there is a pie in the pantry is associated with the disposition to affirm this when asked and to go to the pantry when hungry. For example, we can predict that a chess player will move her queen to f7 if we ascribe to her the desire to win the game and the belief that this move will achieve that. The same procedure can also be applied to predicting how a chess computer will behave. The entity has the belief in question if this belief can be used to predict its behavior. But, for this to be possible, it may be necessary to define interpretationism as a methodology and not as an ontological outlook on beliefs.
Шығу тегі
Биолог Льюис Вольперт себеп-салдарлық сенімдердің маңыздылығын талқылайды және құралдар жасау мен қолдануды адамдардың сенімдерінің пайда болуымен байланыстырады.
Biologist Lewis Wolpert discusses the importance of causal beliefs and associates the making and use of tools with the origin of human beliefs.
Тарихи
Ежелгі грек ой-пікірінің аясында сенім ұғымына қатысты үш байланысты ұғым анықталды: pistis, doxa және догма. Тұжырымдама бойынша, pistis – "сенім" мен "құпияға сену", doxa – "пікір" мен "қабылдау", ал догма – философтың немесе стоицизм сияқты философиялық мектептің позицияларын көрсетеді.
In the context of Ancient Greek thought, three related concepts were identified regarding the concept of belief: pistis, doxa, and dogma. Simplified, pistis refers to "trust" and "confidence," doxa refers to "opinion" and "acceptance," and dogma refers to the positions of a philosopher or of a philosophical school such as Stoicism.
Түрлері
Сенімдер олардың онтологиялық мәртебесіне, күшіне, нысанына немесе семантикалық ерекшеліктеріне қарай түрлі типтерге бөлінуі мүмкін.
Beliefs can be categorized into various types depending on their ontological status, their degree, their object or their semantic properties.
Мазмұны
Ақыл-ой бейнелемелері ретінде сенімдердің мазмұны болады, яғни сенімнің не туралы екендігі немесе ол нені көрсетеді. Философияда сенімдердің мазмұнын қалай түсіну керек деген туралы түрлі пікір таластар бар. Холистер мен молекулярлар сенімнің нақты бір мазмұны сол адамға тән басқа сенімдерге байланысты немесе олармен анықталады деп санайды, ал атомшылар оны жоққа шығарады. Тәуелділік немесе анықталу мәселесі интернализм мен экстернализм арасындағы тартыста да маңызды рөл атқарады. Интернализм адамның сенімдерінің мазмұны тек сол адамның ішкі жағдайына ғана байланысты және толығымен оның ойындағы процестермен анықталады деп мәлімдейді. Ал экстернализм, керісінше, осыған адамның қоршаған ортамен байланысының да әсері бар екенін айтады.
As mental representations, beliefs have contents, which is what the belief is about or what it represents. Within philosophy, there are various disputes about how the contents of beliefs are to be understood. Holists and molecularists hold that the content of one particular belief depends on or is determined by other beliefs belonging to the same subject, which is denied by atomists. The question of dependence or determination also plays a central role in the internalism externalism debate. Internalism states that the contents of someone's beliefs depend only on what is internal to that person and are determined entirely by things going on inside this person's head. Externalism, on the other hand, holds that the relations to one's environment also have a role to play in this.
Атомизм, молекулярлық және холистік
Атомизм, молекулярлық және холизм арасындағы келіспеушілік бір сенімнің мазмұны сол субъектінің басқа сенімдерінің мазмұнына қалай байланысты деген сұраққа қатысты. Тағы бір себеп – оқудың мәнін қарастыруда: Ньютон физикасындағы күш сияқты бір ұғымды, масса немесе кинетикалық энергия сияқты басқа ұғымдарды түсінбестен түсіну мүмкін емес. Холизмнің бір мәселесі – нағыз келіспеушіліктер мүмкін емес немесе өте сирек кездеседі: дауласушылар көбінесе бір-бірін түсінбей қалады, себебі олар келіспеушіліктің мәнін анықтау үшін қажетті сенімдер желісін толық бөліспейді. Интерналистер сыртқы факторларға тәуелділікті жоққа шығарады. Олар адам мен молекулалық деңгейде көшірілген нұсқасының бірдей сенімдерге ие болатынын айтады. Хилари Путнам өзінің «Егіз Жер» ой-эксперименті арқылы осы пікірге қарсы шығады. Ол ғаламның басқа бөлігіндегі Егіз Жердің біздің Жерімізге ұқсас, бірақ олардың суының химиялық құрамы өзгеше, бірақ қасиеттері біздің Жердегідей екенін көріп тұр. Бұл білімнің теориялық философиялық зерттеуімен байланысты. Эпистемологиядағы басты мәселе – білімге ие болу үшін не қажет екенін түсіну. Платонның «Теэтет» диалогынан алынған түсінік бойынша, Сократтың эпистемологиясы софистерден ең анық айырылады, олар білімді «негізделген, шын сенім» деп анықтаған. Сократ білімді (эпистема) жалпы пікірге (докса) негіздеуге бейімділікті жоққа шығарады, пікір дұрыс деп есептелген кезде (эпистема) сенімді (докса) ажыратуға келмейді (ескеріңіз, orthé, alethia емес), құқықтық тұрғыдан және заңдық жағынан (диалогтың алғышарттарына сәйкес), дәлелдеу риторлардың міндеті болды. Платон пікір мен білім арасындағы оң байланыс мүмкіндігін жоққа шығарады, тіпті егер пікір білдіруші өзінің сенімін ережеге негіздесе де, оған негіздеме (логос: ақылға қонымды және қажетті дәлелдер/нұсқаулар) қоса алады. Сенім толық немесе ішінара интуицияға негізделуі мүмкін. Платон білімнің негізделген, шын сенім теориясын жасаған деп есептелгенімен, Платон «Теэтетте» оны нақты жоққа шығарады және тіпті Сократтың осы аргументін өлім жазасына себеп болған фактор ретінде қарастырады. Эпистемологтар Геттье мен Голдман «негізделген, шын сенім» анықтамасын сұраққа тоқтатып қарады.
The disagreement between atomism, molecularism and holism concerns the question of how the content of one belief depends on the contents of other beliefs held by the same subject. Another motivation is due to considerations of the nature of learning: it is often not possible to understand one concept, like force in Newtonian physics, without understanding other concepts, like mass or kinetic energy. One problem for holism is that genuine disagreements seem to be impossible or very rare: disputants would usually talk past each other since they never share exactly the same web of beliefs needed to determine the content of the source of the disagreement. Internalists deny such a dependence on external factors. They hold that a person and a molecule by molecule copy would have exactly the same beliefs. Hilary Putnam objects to this position by way of his twin Earth thought experiment. He imagines a twin Earth in another part of the universe that is exactly like ours, except that their water has a different chemical composition despite behaving just like ours. and involved generally with a theoretical philosophical study of knowledge. The primary problem in epistemology is to understand what is needed to have knowledge. In a notion derived from Plato's dialogue Theaetetus, where the epistemology of Socrates most clearly departs from that of the sophists, who appear to have defined knowledge as "justified true belief". The tendency to base knowledge (episteme) on common opinion (doxa) Socrates dismisses, results from failing to distinguish a dispositive belief (doxa) from knowledge (episteme) when the opinion is regarded correct (n. b., orthé not alethia), in terms of right, and juristically so (according to the premises of the dialogue), which was the task of the rhetors to prove. Plato dismisses this possibility of an affirmative relation between opinion and knowledge even when the one who opines grounds his belief on the rule, and is able to add justification (logos: reasonable and necessarily plausible assertions/evidence/guidance) to it. A belief can be based fully or partially on intuition. Plato has been credited for the justified true belief theory of knowledge, even though Plato in the Theaetetus elegantly dismisses it, and even posits this argument of Socrates as a cause for his death penalty. The epistemologists, Gettier and Goldman, have questioned the "justified true belief" definition.
Сенім жүйелері
Сенім жүйесі – бір-бірін қолдайтын сенімдердің жиынтығы. Мұндай кез келген жүйенің нанымдары діни, философиялық, саяси, идеологиялық немесе осылардың араласуынан тұруы мүмкін.
A belief system comprises a set of mutually supportive beliefs. The beliefs of any such system can be religious, philosophical, political, ideological, or a combination of these.
Гловердің пікірі
Британдық философ Джонатан Гловер Медоустың (2008) пікірін қолдап, сенімдердің әрқашан сенім жүйесінің бір бөлігі екенін айтады, ал мұндай жүйеге ие болған адамдар үшін оны толығымен қайта қарау немесе жобау қиын. Ол сенімдерді тұтас қарастыру қажеттігін, және ешбір сенім сенушінің санасында жеке тұрғандықтан, басқа сенімдермен байланысты және оларға әсер ететінін атап көрсетеді. Әр сенім басқа сенімдермен байланысты және оларға сіңіп жатады.
The British philosopher Jonathan Glover, following Meadows (2008), says that beliefs are always part of a belief system, and that tenanted belief systems are difficult for the tenants to completely revise or reject. He suggests that beliefs have to be considered holistically, and that no belief exists in isolation in the mind of the believer. Each belief always implicates and relates to other beliefs.
Дін
Дін – жеке адамның немесе институционалдық түрде қалыптасқан діни көзқарастар, нанымдар мен амалдар жүйесі; Құдайға немесе табиғаттан тыс күштерге құлшылық ету немесе табыну. Діни сенім, діни амалдар мен діни мінез-құлықтан өзгеше – кейбір сенушілер діни амалдарды орындамайды, ал кейбір амалдарды орындаушылар діни сенімдері болмайды. Сенім, дін сияқты, теориялық ұғым. Діни сенімдер көбінесе құдайдың немесе құдайлардың болуымен, олардың қасиеттерімен және оларға құлшылық етумен, ғалам мен адам өміріне қатысты илаһи араласу идеясымен, немесе рухани көшбасшының немесе қауымның үйретулеріне негізделген құндылықтар мен амалдардың этикалық негіздемелерімен байланысты. Басқа сенім жүйелерінен айырмашылығы, діни сенімдер әдетте кодификацияланған.
Religion is a personal set or institutionalized system of religious attitudes, beliefs, and practices; the service or worship of God or the supernatural. Religious belief is distinct from religious practice and from religious behaviours—with some believers not practicing religion and some practitioners not believing religion. Belief is no less of a theoretical term than is religion. Religious beliefs often relate to the existence, characteristics and worship of a deity or deities, to the idea of divine intervention in the universe and in human life, or to the deontological explanations for the values and practices centered on the teachings of a spiritual leader or community. In contrast to other belief systems, religious beliefs are usually codified.
Нысандар
Көптеген адамдардың пікірінше, әр түрлі діндердің әрқайсысының өзгеше және толыққанды сенімдері немесе дін ұстанымдары болады. Алайда, діни сенімдерге жасалған сараптамалар көрсетіп тұрғандай, діни басшылар ұсынатын ресми ілімдер мен сенімдердің сипаттамалары, сол діннің жатқысы ретінде санайтындардың жеке сенімдерімен әрқашан сәйкес келмейді. Дін ұстанымдарының жалпы жіктелуімен төменде танысуға болады.
A popular view holds that different religions each have identifiable and exclusive sets of beliefs or creeds, but surveys of religious belief have often found that the official doctrine and descriptions of the beliefs offered by religious authorities do not always agree with the privately held beliefs of those who identify as members of a particular religion. For a broad classification of the kinds of religious belief, see below.
Фундаментализм
Алғаш рет Америка Құрама Штаттарындағы антимодернист протестанттардың баяндаған консервативті іліміне қатысты қолданылған термин ретінде, "фундаментализм" діни мағынада, әдетте теологиялық консервативті көзқарастармен немесе мәтіннің дәстүрлі түсініктерімен байланысты, жаңаша оқуларға, жаңа аянға немесе баламалы түсіндірулерге күмәнмен қарап, жазбаларға қатаң бейімделуді білдіреді. Діни фундаментализмді бұқаралық ақпарат құралдары әлемнің әртүрлі аймандарындағы фанатикалық немесе ынталы саяси қозғалыстармен байланысты деп сипаттайды, олар белгілі бір діни ілімге қатаң бейімделуді саяси ұстанымды құру және қоғамдық нормаларды орнату құралы ретінде пайдаланған.
First self applied as a term to the conservative doctrine outlined by anti modernist Protestants in the United States, "fundamentalism" in religious terms denotes strict adherence to an interpretation of scriptures that are generally associated with theologically conservative positions or traditional understandings of the text and are distrustful of innovative readings, new revelation, or alternative interpretations. Religious fundamentalism has been identified in the media as being associated with fanatical or zealous political movements around the world that have used a strict adherence to a particular religious doctrine as a means to establish political identity and to enforce societal norms.
Православие
Алғаш рет ерте христиандық контекстінде қолданылған "ортодоксия" термині, діни сенімнің үстем діни биліктің жарлықтарына, түсіндірмелеріне және герменевтикасына жақын болуын білдіреді. Ерте христиандық жағдайында бұл билік епископтардың қауымдастығы болды және оны көбінесе "Магистериум" терминімен атайды. "Ортодокс" термині, ағарту дәуірінен бұрынғы яһудилік түсініктерді ұстанған яһудилер тобына қатысты айтылатын атау ретінде де қолданылды – қазіргі кезде бұл "Ортодоксалдық яһудилік" деп белгілі. Шығыс православие шіркеуі мен католик шіркеуінің әрқайсысы өзін ерте христиандық сенім мен тәжірибенің нағыз мұрагері деп санайды. "Ортодокс" сөзінің антонімі – "гетеродокс", ал ортодоксияны ұстанатындар гетеродокстарды діннен тайып кетуде, жарылыста немесе адалдықтан бұруда айыптайды.
First used in the context of Early Christianity, the term "orthodoxy" relates to religious belief that closely follows the edicts, apologies, and hermeneutics of a prevailing religious authority. In the case of Early Christianity, this authority was the communion of bishops, and is often referred to by the term "Magisterium". The term orthodox was applied almost as an epithet to a group of Jewish believers who held to pre Enlightenment understanding of Judaism—now known as Orthodox Judaism. The Eastern Orthodox Church of Christianity and the Catholic Church each consider themselves to be the true heir to Early Christian belief and practice. The antonym of "orthodox" is "heterodox", and those adhering to orthodoxy often accuse the heterodox of apostasy, schism, or heresy.
Қазіргі заман/реформа
Еуропадағы Ренессанс және одан кейінгі Ағарту дәуірі жаңа және ескі діни идеяларға қатысты түрлі деңгейдегі діни төзімділік және төзімсіздік танытты. Философтар діндердің көптеген негізсіз, қиялға берілген талаптарына қарсы шығып, діни билікке және орнаған шіркеулермен байланысты басым сенімдерге тікелей күш көрсетті. Либералды саяси және әлеуметтік қозғалыстарға жауап ретінде, кейбір діни топтар ағартушылықтың ұтымдылық, теңдік және жеке бостандық идеалдарын, әсіресе 19 және 20 ғасырларда өз сенім жүйелеріне енгізуге тырысты. Реформалық иудаизм және Либералды христиандық – мұндай діни бірлестіктердің екі мысалы.
The Renaissance and later the Enlightenment in Europe exhibited varying degrees of religious tolerance and intolerance towards new and old religious ideas. The philosophes took particular exception to many of the more fantastical claims of religions and directly challenged religious authority and the prevailing beliefs associated with the established churches. In response to the liberalizing political and social movements, some religious groups attempted to integrate Enlightenment ideals of rationality, equality, and individual liberty into their belief systems, especially in the nineteenth and twentieth centuries. Reform Judaism and Liberal Christianity offer two examples of such religious associations.
Басқа діндерге көзқарас
Әртүрлі діндерді ұстанатындар басқа діндердің немесе бір діннің ішіндегі басқа бағыттардың ұстанатын әртүрлі сенімдері мен амалдарына түрліше қатыстырады.
Adherents of particular religions deal with the differing doctrines and practices espoused by other religions or by other religious denominations in a variety of ways.
Эксклюзивизм
Эксклюзивистік сенімдегі адамдар басқа сенімдерді қателік ретінде, немесе нағыз сенімнің бұрмалануы немесе жалған нұсқасы ретінде түсіндіреді. Бұл тәсіл, әсіресе негізін қалаушылар немесе көшбасшылар ерекше аян алғанын жариялайтын, доктринаға сүйенетін кішкентай, жаңа діни қозғалыстарда жиі кездесетін тұрақты ерекшелік болып табылады, және «дұрыс» діннің шындыққа монополия құқығы бар деген сенімді маңызды мәселе деп санайды. Үш негізгі Ыбырайым діндерінің қасиетті кітаптарында да жазбалардың куәлігінің басымдығын көрсететін үзінділер бар, және монотеизмнің өзі бұрынғы көпқұдайлық сенімдерді нақты түрде қабылдамауымен ерекшеленетін жаңалық ретінде жиі расталады. Кейбір эксклюзивистік діндер прозелитизмнің белгілі бір элементін қамтиды. Бұл Ұлы Тапсырма доктринасын ұстанатын христиан дәстүрінде мықты сенім, ал Ислам дінінде «Дінде мәжбүрлеу жоқ» (2:256) деген Құран аяты басқа сенімдерге төзімділік таныту үшін жиі келтіріледі, сондықтан бұл мәселе Исламда аз аталады. Яһуди дәстүрі жаңа мүшелерді іздеуге белсенді түрде тырыспайды. Эксклюзивизм көптеген діндердің консервативті, фундаменталистік және ортодоксалды көзқарастарымен байланысты, ал плюралистік және синкретистік көзқарастар діннің ішіндегі эксклюзивистік бейімділіктерді анық түрде азайтады немесе қабылдамайды.
People with exclusivist beliefs typically explain other beliefs either as in error, or as corruptions or counterfeits of the true faith. This approach is a fairly consistent feature among smaller new religious movements that often rely on doctrine that claims a unique revelation by the founders or leaders, and considers it a matter of faith that the "correct" religion has a monopoly on truth. All three major Abrahamic monotheistic religions have passages in their holy scriptures that attest to the primacy of the scriptural testimony, and indeed monotheism itself is often vouched as an innovation characterized specifically by its explicit rejection of earlier polytheistic faiths. Some exclusivist faiths incorporate a specific element of proselytization. This is a strongly held belief in the Christian tradition which follows the doctrine of the Great Commission, and is less emphasized by the Islamic faith where the Quranic edict "There shall be no compulsion in religion" (2:256) is often quoted as a justification for toleration of alternative beliefs. The Jewish tradition does not actively seek out converts. Exclusivism correlates with conservative, fundamentalist, and orthodox approaches of many religions, while pluralistic and syncretist approaches either explicitly downplay or reject the exclusivist tendencies within a religion.
Инклюзивизм
Инклюзивистік нанымдары бар адамдар барлық діни жүйелерде белгілі бір шындық бар екенін мойындайды, олардың ортақ тұстарын баса көрсетіп, айырмашылықтарды ескермейді. Бұл көзқарас кейде дінаралық диалогпен немесе христиандық экуменикалық қозғалысымен байланысты, бірақ принципте мұндай көптүрлілікке ұмтылыс міндетті түрде инклюзивистік болмайды және мұндай өзара іс-қимылдарға қатысушылардың көптеген өкілдері (мысалы, Рим-католик шіркеуі) дінаралық ұйымдарға қатысқанда да эксклюзивистік догмаларын сақтайды. Нақты инклюзивистік діндерге Нью-Эйдж қозғалысымен байланысты діндердің көптеген түрлері, сондай-ақ индуизм мен буддизмнің қазіргі заманғы жаңа түсіндірмелері жатады. Бахаи діні барлық діни жүйелерде шындық бар екенін доктрина деп санайды. Плюрализм мен синкретизм – өте жақын ұғымдар. Плюралистік нанымдары бар адамдар діни жүйелер арасында ешқандай айырмашылық жасамайды, олардың әрқайсысын белгілі бір мәдениет аясында қолданылуға лайық деп есептейді. Синкретикалық көзқарасы бар адамдар әртүрлі діндердің немесе дәстүрлі нанымдардың идеяларын өзінің жеке тәжірибесі мен жағдайына сәйкес келетін бірегей қоспаға (эклектизм) біріктіреді. Унитариандық универсализм – синкретикалық нанымның мысалы болып табылады.
People with inclusivist beliefs recognize some truth in all faith systems, highlighting agreements and minimizing differences. This attitude is sometimes associated with Interfaith dialogue or with the Christian Ecumenical movement, though in principle such attempts at pluralism are not necessarily inclusivist and many actors in such interactions (for example, the Roman Catholic Church) still hold to exclusivist dogma while participating in inter religious organizations. Explicitly inclusivist religions include many that are associated with the New Age movement, as well as modern reinterpretations of Hinduism and Buddhism. The Baháʼí Faith considers it doctrine that there is truth in all faith systems. Pluralism and syncretism are two closely related concepts. People with pluralist beliefs make no distinction between faith systems, viewing each one as valid within a particular culture. People with syncretic views blend the views of a variety of different religions or traditional beliefs into a unique fusion which suits their particular experiences and contexts (eclecticism). Unitarian Universalism exemplifies a syncretic faith.
Болжам
Әр түрлі психологиялық модельдер адамдардың сенімдерін болжауға тырысты, ал олардың кейбіреулері сенімдердің нақты ықтималдықтарын бағалауға ұмтылды. Мысалы, Роберт Уайер субъективті ықтималдықтар моделін жасады. Адамдар белгілі бір мәлімдеменің ықтималдығын бағалағанда (мысалы, "Ертең жаңбыр жауады"), бұл бағалау субъективті ықтималдық мәні ретінде қарастырылуы мүмкін. Субъективті ықтималдық моделі осы субъективті ықтималдықтар объективті ықтималдықтар сияқты бірдей ережелерге бағынады деп жорамалдайды. Мысалы, субъективті ықтималдық мәнін болжау үшін толық ықтималдық заңы қолданылуы мүмкін. Уайер бұл модельдің жекелеген оқиғалардың ықтималдығын және осы ықтималдықтардың өзгеруін салыстырмалы түрде дәл болжауға мүмкіндік беретінін, бірақ "және" немесе "немесе" жалғауларымен байланысты бірнеше сенімдердің ықтималдығы модельге толық сәйкес келмейтінін анықтады. Басқа зерттеулер дезинформацияға сену және оның түзетуге қарсы тұруын, соның ішінде дезинформацияға қарсы шараларды зерттейді. Ол адамдарды жалған сенімдерге бейімдейтін танымдық, әлеуметтік және эмоционалдық процестерді сипаттайды. Бір зерттеу жалған әлеуметтік шындық тұжырымын енгізді, ол жалған екені дәлелденген, бірақ кең таралған қоғамдық пікірдің қабылдауларын білдіреді, мысалы, АҚШ-та климаттың өзгеруіне қарсы шараларды қолдау деңгейінің төмен бағалануы. Сондай-ақ зерттеулер психоделиктерді қолдану кейбір адамдардың сенімдерін белгілі бір жолдармен өзгерте алатынын көрсетті, мысалы, сананы әртүрлі нысандарға (оның ішінде өсімдіктерге және жансыз заттарға) қатыстыру және панпсихизм мен фатализмке бейімделу.
Different psychological models have tried to predict people's beliefs and some of them try to estimate the exact probabilities of beliefs. For example, Robert Wyer developed a model of subjective probabilities. When people rate the likelihood of a certain statement (e. g., "It will rain tomorrow"), this rating can be seen as a subjective probability value. The subjective probability model posits that these subjective probabilities follow the same rules as objective probabilities. For example, the law of total probability might be applied to predict a subjective probability value. Wyer found that this model produces relatively accurate predictions for probabilities of single events and for changes in these probabilities, but that the probabilities of several beliefs linked by "and" or "or" do not follow the model as well. Other research is investigating beliefs in misinformation and their resistance to correction, including with respect to misinformation countermeasures. It describes cognitive, social and affective processes that leave people vulnerable to the formation of false beliefs. A study introduced the concept of false social reality which refers to widespread perceptions of public opinion that are shown to be false, such as underestimated general public support in the U. S. for climate change mitigation policies. Studies also suggested some uses of psychedelics can shift beliefs in some humans in certain ways, such as increasing attribution of consciousness to various entities (including plants and inanimate objects) and towards panpsychism and fatalism.
Сезім және сенімдер
Зерттеулер эмоция мен таным бірлесіп, сенімдерді қалыптастыратынын, әрі эмоцияның сенімдерді құру және сақтауда маңызды рөл атқаратынын көрсетіп тұр.
Research has indicated that emotion and cognition act in conjunction to produce beliefs, and more specifically emotion plays a vital role in the formation and maintenance of beliefs.