Кіріспе

Стандартты швед тілі (standardsvenska, rikssvenska, högsvenska) швед тілін ауызша және жазбаша стандартты тіл ретінде көрсетеді. Швед тілі жазба түрінде біркелкі және нормаланған болса да, ауызша стандарт аймаққа қарай едәуір өзгеріп отыруы мүмкін. Стокгольм, Хельсинки, Гетеборг және Мальмё–Лунд қалаларының ірі қалалық орталықтары маңында бірнеше беделді диалекттер қалыптасқан.

Риксвенска және Хогсвенска

Швед тілінде "rikssvenska" ("Realm Swedish") және "högsvenska" ("Жоғары швед") терминдері Швецияда және Финляндияда қолданылады, әсіресе тіл білімі мамандары емес адамдардың арасында, және екі терминнің де мағынасы нақты емес. "Standardsvenska" ("Стандартты швед тілі") тікелей аудармасы сирек кездеседі және көбінесе ғылыми контексте қолданылады. Белгілі бір (көбінесе Финляндиямен байланысты) жағдайларда "rikssvenska" Финляндияда сөйленетін финляндиялық швед тіліне ("finlandssvenska"), Эстонияда сөйленетін эстондық швед тіліне қарсы Швецияда сөйленетін швед тілінің барлық түрлерін білдіреді. Швецияда сөйлейтіндер үшін бұл термин көбінесе, мүмкін, бірінші кезекте "диалект емес" (сөйленетін) швед тілін білдіреді. "Sverigesvenska" ("Швеция шведтері") термині кейде "finlandssvenska" терминіне параллель ретінде қолданылады. Дегенмен, "rikssvenska" қалай айтылуы керек екендігі туралы ортақ пікір жоқ. Бір швед үшін "rikssvenska" болып көрінетін нәрсе, екіншісі үшін диалектілік болуы мүмкін. (Этимологиялық тұрғыдан алғанда, "riks" – неміс тіліндегі "Reich" сөзімен туыс құрама сөз). Ұлттық швед теледидары мен радиосының, көбінесе Стокгольмде дайындалатын жаңалықтар бағдарламаларында тарихи тұрғыдан "rikssvenska" деп саналатын тілде сөйлейтін комментаторларға басымдық берілген, бірақ бұл талап бірте-бірте жеңілдетілді. "Högsvenska" ("Жоғары швед") терминінің бұрынғы мағынасы "rikssvenska" терминімен бірдей болған, яғни Швецияның (астанасы) ең беделді диалектісі. 20-шы ғасырда мағынасы өзгерді және қазір Хельсинкидегі швед тілінде сөйлейтіндердің беделді диалектісін білдіреді. 19-шы ғасырдың соңына дейін швед тілі Финляндияда мәртебелі тіл, үкімет және білім берудің негізгі тілі болды, бірақ оны тек аз ғана адамдар ана тілі ретінде қолданды. 1970-ші жылдардан бері екі жергілікті тіл де финляндиялық мектептердегі бастауыш және орта білім беруде міндетті пән болып табылады, бірақ 2004 жылы жоғары білім берудің қорытынды емтиханында ("studentexamen") швед тілін қосу талабы алынып тасталды. Мемлекеттік қызметкерлер үшін швед тілін білуінің куәлігі әлі де міндетті, сондықтан көптеген университеттер ауызша және жазбаша швед тілін оқуды талап етеді. Көптеген университеттер осы мақсатта финляндиялық швед тілін оқытады, бірақ кейбір университеттер, мысалы, Тампере университеті стандартты швед тілін ("rikssvenska") оқытуды таңдады, және сөздіктердегі шағын айырмашылықтарға қарамастан, екеуі де осы мақсатта тең деп есептеледі.

Өңірлік стандарттар мен ауылдық диалекттер

Швед лингвистері "диалект" терминін көне швед тіліне тамыры жететін ауылдық диалекттерге сақтайды. Дегенмен, швед тілінде сөйлейтін көпшілік үшін басқа да аймақтық нормалар "диалект" деп есептеледі. Швед фонологиясы теориялық тұрғыдан біртекті болғанымен, оның фонетикалық көрінісі біртекті емес. Дания, Финляндия және Германия тілдерінен (Германия, Австрия және Швейцарияда үш ұлттық норма бар) айырмашылығы, сөйлеу швед тілінде бірыңғай норма жоқ. Ресми жағдайларда қолданылатын бірнеше аймақтық түрлері бар (акролекттер немесе беделді диалекттер). Басты аймақтық нұсқаларға Оңтүстік Швеция (Оңтүстік швед диалекттеріне негізделген), Батыс Швеция (Гетеборг орталығында), Орталық Швеция (столкхолм астанасы орталығында) және Солтүстік Швеция (Норрланд диалекттеріне негізделген) жатады. Финляндиядағы швед тілі үшін Финляндия швед тіліне негізделген жеке норма бар. Швециядағы телерадио арналарында бірнеше диалекттер кездеседі, бірақ Орталық швед нұсқасы басым және көбінесе басқаларына қарағанда "нормаланған" және бейтарап деп есептеледі.

Ресми мәртебесі

2009 жылдың 1 шілдесінде жаңа тіл заңы қолданысқа енгеннен кейін швед тілі Швецияның басты ресми тілі атанды. Швед тілін ресми тіл деп жариялау мәселесі бұрын да көтерілген, 2005 жылы парламент осы мәселе бойынша дауыс берген, бірақ ұсыныс тартыспен жеңіліске ұшырады. Швед тілі Финляндияда (Аланд автономиялық облысының ішінде) ресми мәртебеге ие, бірақ ресми түрде бекітілген ережелер жоқ. Дегенмен, Финляндия тілдері институты тілдерді жоспарлау және сөздіктер жасаумен айналысады. Швецияда Швед тілі кеңесі Швеция үкіметімен қаржыландырылады және оны Швеция академиясы, Швед радиосы, Швед телерадио корпорациясы, сондай-ақ журналистер, мұғалімдер, актерлер, жазушылар мен аудармашыларды білдіретін бірнеше ұйымдардың бірлескен күші ретінде қарастыруға болады, бұл кеңеске реттеуші орган ретінде жартылай ресми мәртебе берілген. Аталған органдардың ұсынымдары заңмен міндетті емес, бірақ көбінесе құрметтеледі.

Швеция

Стандартты швед тілі Швецияның астанасы Стокгольмнің маңындағы Меларен аңғарының жоғары беделді диалектілерінен қалыптасты. Швецияда, елордалық аймақта сөйленетін жоғары беделді диалект негізінде бірыңғай стандартты тіл ұғымы, ең алдымен, 17 ғасырда алынған Дания және Норвегия провинцияларының шведтендірілуімен көрсетілген жазба тіл тұрғысынан қабылданатын. Халыққа швед тіліндегі әндер мен дұғалар оқытылды, бірақ олардың дыбысталуы көбінесе даниялық немесе норвегиялық қалпында сақталды. 19 ғасырдың екінші жартысында, жаңа байланыс және көлік құралдарының пайда болуымен стандартталған жазба тілдің қолданылуы артты. Дегенмен, Швецияның демографиялық жағдайы ауылдық-аграрлық қоғамнан бүгінгі күнгі жоғары урбанизацияланған қоғамға тек 1960 жылдары өзгерді, осы кезде сөйлеу тілінің нұсқалары біріккен диалекттерге жақындады, олардың сөздік қоры мен грамматикалық ережелері жазба стандартты швед тіліне сәйкес келді. Әртүрлі дыбысталу ерекшеліктері, әсіресе, тондық сөз акценттерінің әртүрлі айтылуы сақталды. Сөйлеу тілінің басқа да аспектілерінде стандарттау немесе конвергенция нәтижесі болмайтын бірігуге қадамдар жасалуда. Мысалы, соңғы онжылдықтарда Орталық стандартты швед тіліндегі үнді дауыстар Солтүстік Швеция мен Финляндиядағыларына қарағанда Оңтүстік швед тіліндегілеріне жақындады.

Финляндия

1809 жылы автономиялы Ресейдің Финляндия Ұлы Герцогтігінің құрылуы Швеция мен Финляндия арасындағы байланысты күрт азайтты, бірақ фин тіліне 19 ғасырдың соңында тең мәртебе берілгенге дейін швед тілі әкімшілік және жоғары білімнің тілі болып қала берді. 20 ғасырда индустрияландыру мен соғыстардың салдарынан халықтың қозғалысы күшейгенде, көптеген этникалық финдер дәстүрлі жағалау және қалалық швед анклавтарына көшіп, швед тілінің орны біртіндеп төмендеді. Бұған жауап ретінде швед тілінде сөйлейтін финдер Швециямен мәдени және тілдік байланыстарын жаңартты, соның нәтижесінде білімді шведтердің материкте сөйлейтін қазіргі түріне негізделген Högsvenska пайда болды. Алайда, екі дүниежүзілік соғыс, Финляндия азаматтық соғысы және Аланд дағдарысы кезінде Швециядан нақты қолдау алмау екі елдің арасындағы алшақтықты күшейтті, нәтижесінде Högsvenska Финляндия швед тілінің беделді диалектісі ретінде қабылдана бастады. 20 ғасырдың екінші жартысында Финляндиядағы орталық пен шеткері аймақтар арасындағы шиеленіс стандартты тілдің маңыздылығын азайтып, Остроботнияда сөйленетін швед тілі қайтадан Швецияға бет бұрды, әсіресе ресми стильге ауысқанда. Бұл Батыс Финляндияда қолданылатын стандартты швед тілі мен Оңтүстік Финляндия арасындағы қатынастың, Орталық Швецияда қолданылатын стандартты швед тілі мен Оңтүстік Швеция арасындағы қатынасқа ұқсас болуына әкелді.