Кіріспе
Италиялық реформацияланған теолог (1499 – 1562) Питер Мартир Вермигли (8 қыркүйек 1499, 12 қараша 1562) – итальяндық реформацияланған теолог. Католик Италиясындағы реформатор ретінде алғашқы қызметі және протестанттық Солтүстік Еуропаға қашу шешімі көптеген итальяндықтардың дінін өзгертуіне және олардың да қашуына ықпал етті. Англияда ол Эдвард реформасына, соның ішінде 1552 жылғы Ортақ дұғалар кітабының Евхаристиялық рәсіміне әсер етті. Реформацияланған шіркеулер арасында Евхаристия мәселесінде беделді саналды және осы тақырыпта трактаттар жазып, пікір таластарында қатысты. Вермиглидің «Loci Communes» еңбегі, жүйелі теология тақырыптары бойынша жинақталған және ұйымдастырылған Киелі кітапқа түсіндірмелердің жинағы, стандартты реформацияланған теологиялық оқулыққа айналды. Флоренцияда туған Вермигли діни орденге кіріп, аббат және приор лауазымдарына тағайындалды. Ол итальяндық рухани реформа қозғалысының көшбасшыларымен байланыс орнатып, Мартин Буцер және Ульрих Цвингли сияқты протестант теологтарының еңбектерін оқыды. Осы еңбектерді оқып, Киелі кітап пен шіркеу әулиелерін зерттегеннен кейін, ол құтқару және Евхаристия туралы протестанттық сенімдерді қабылдады. Рим инквизициясының қудалауынан қашу үшін Италиядан протестанттық Солтүстік Еуропаға қашып кетті. Ақырында ол Страсбургке жетіп, Буцердің басшылығымен Киелі кітаптың Ескі өсиетінен сабақ берді. Англиялық реформатор Томас Кранмер оны Оксфорд университетінде маңызды лауазымға шақырды, онда ол Киелі кітапты оқытуын жалғастырды. Сондай-ақ ол католиктердің трансбұтану туралы ұстанымдарына қарсы Евхаристиялық сенімдерін қорғады. Вермигли католик патшайымы Мэри таққа отырғаннан кейін Англиядан кетуге мәжбүр болды. Мариандық эмигрант ретінде ол Страсбургке және бұрынғы оқытушылық қызметіне оралды. Вермиглидің Евхаристия және тағдыр туралы сенімдері Страсбургтегі жетекші лютерандармен келіспеді, сондықтан ол 1562 жылы қайтыс болғанға дейін оқытуын жалғастырған реформацияланған Цюрихке көшті. Вермиглидің ең танымал теологиялық еңбегі – католиктер мен лютерандарға қарсы реформаланған Евхаристия ілімін қорғауы. Католик шіркеуінің трансбұтану іліміне қарсы Вермигли нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналмайтынына сенді. Ол сондай-ақ Мәсіхтің денесінің барлық жерде болуы және Евхаристияда физикалық түрде болуы мүмкін деген лютерандық көзқарасқа да келіспеді. Керісінше, Вермигли Мәсіхтің Евхаристияға қатысушыларға ұсынылғанын, сенушілер қабылдағанын, бірақ ол көкте қалатынын үйретті. Вермигли Джон Кальвиннен тәуелсіз түрде тағдыр туралы берік ілімді дамытты. Оның түсіндіруі бойынша, Құдайдың еркі сайлауды және сайланбағандарды айыптауды анықтайды. Вермиглидің сенімі Кальвиннің сеніміне ұқсас, бірақ толықтай сәйкес емес. Вермиглидің саяси теологиясы Елизаветаның діни келісімінде маңызды рөл атқарды; ол патшалық үстемдікке теологиялық негіз берді, яғни территорияның патшасы, емес шіркеулік билік шіркеуді басқарады деген ілімді қамтамасыз етті.
Peter Martyr Vermigli (8 September 149912 November 1562) was an Italian born Reformed theologian. His early work as a reformer in Catholic Italy and his decision to flee for Protestant northern Europe influenced many other Italians to convert and flee as well. In England, he influenced the Edwardian Reformation, including the Eucharistic service of the 1552 Book of Common Prayer. He was considered an authority on the Eucharist among the Reformed churches, and engaged in controversies on the subject by writing treatises. Vermigli's Loci Communes, a compilation of excerpts from his biblical commentaries organised by the topics of systematic theology, became a standard Reformed theological textbook. Born in Florence, Vermigli entered a religious order and was appointed to influential posts as abbot and prior. He came in contact with leaders of the Italian spirituali reform movement, and read Protestant theologians such as Martin Bucer and Ulrich Zwingli. Through reading these works and studying the Bible and the Church Fathers, he came to accept Protestant beliefs about salvation and the Eucharist. To satisfy his conscience and avoid persecution by the Roman Inquisition, he fled Italy for Protestant northern Europe. He ultimately arrived in Strasbourg where he taught on the Old Testament of the Bible under Bucer. English reformer Thomas Cranmer invited him to take an influential post at Oxford University where he continued to teach the Bible. He also defended his Eucharistic beliefs against Catholic proponents of transubstantiation in a public disputation. Vermigli was forced to leave England on the accession of the Catholic Queen Mary. As a Marian exile he returned to Strasbourg and his former teaching position. Vermigli's beliefs regarding the Eucharist and predestination clashed with those of leading Lutherans in Strasbourg, so he transferred to Reformed Zürich where he taught until his death in 1562. Vermigli's best known theological contribution was defending the Reformed doctrine of the Eucharist against Catholics and Lutherans. Contrary to the Catholic doctrine of transubstantiation, Vermigli did not believe that the bread and wine are changed into Christ's body and blood. He also disagreed with the Lutheran view that Christ's body is ubiquitous and so can be physically present at the Eucharist. Instead, Vermigli taught that Christ remains in Heaven even though he is offered to those who partake of the Eucharist and received by believers. Vermigli developed a strong doctrine of predestination independently of John Calvin. His interpretation was that God's will determines election and the reprobation of the non elect. Vermigli's belief is similar but not identical to Calvin's. Vermigli's political theology was important in the Elizabethan religious settlement; he provided theological justification for royal supremacy, the doctrine that the king of a territory, rather than any ecclesiastical authority, rules the church.
Ерте өмір (14991525)
Вермигли 1499 жылдың 8 қыркүйегінде Флоренция Республикасының орталығы – Флоренция қаласында бай аяқ киім шебері Стефано ди Антонио Вермигли мен Мария Фумантина отбасында дүниеге келді. Ол келесі күні Пьеро Мариано деп крещениеден өтті. Ол үш баланың үлкені болды; оның әпкесі Фелицита Антонио 1501 жылы, ал інісі Антонио Лоренцо Ромуло 1504 жылы туды. Анасы оны флоренциялық ақсүйектер балалары оқитын мектепке бергенге дейін латын тілінен сабақ берді. Ол 1511 жылы, Пьеро он екі жасқа толғанда қайтыс болды. Вермигли ерте жасынан-ақ католик дін қызметкері болуға құштарлық танытты. 1514 жылы ол Латерандық тұрақты канондар орденінің Бадия Фиезолана монастырінде жаңадан кіруші (новиций) болды. Латеран канондары – XV ғасырғы діни реформа қозғалысынан пайда болған бірнеше институттың бірі еді. Олар қатаң тәртіпті қадағалап, бенедиктин монахтарының дәстүрі бойынша бір орында тұрақты болудың орнына, монастырьдан монастырьға ауысуға мүмкіндік берді. Сондай-ақ олар қалаларда діни қызмет көрсетуге тырысты. Петрдің әпкесі де оның соңынан еріп, сол жылы монахиня болды. 1518 жылы жаңадан кірушілігін аяқтаған Вермигли XIII ғасырғы доминикан әулиесі, Вероналық Петрдің құрметіне Петр Мартир деген есімді алды. Латерандық конгрегация жақында жас дін қызметкерлерін Аристотельді оқу үшін Падуадағы Вердаралық Сент-Джон монастыріна жіберуге шешім қабылдады, сондықтан Вермигли де сол жерге жіберілді. Сент-Джон Вердерамен байланысы бар Падуа университеті сол кезде өте беделді оқу орны болды. Падуада Вермигли томистік схоластика бойынша жан-жақты білім алды және Августин мен христиан гуманизміне деген құрметін арттырды. Вермигли грек тіліндегі мұғалімдердің жетіспеушілігіне қарамастан, Аристотельді түпнұсқа тілінде оқымақ болып, өзі оқып үйренді. Ол сонымен қатар реформалық көзқарастағы көрнекті теологтар – Пьетро Бембо, Реджинальд Поле және Маркантонио Фламиниомен де танысты.
Италиядағы алғашқы қызметі (15251536)
Вермигли 1525 жылы діни қызметке орналастырылды және шамамен сол кезде діни ғылым докторы атағын алды. 1526 жылы қауымның бас жиыны оны жалпыға жарияланушы лауазымына сайлады. Оның алғашқы уағыздары сол жылы Брешияда айтылды. Содан кейін ол үш жыл бойы Солтүстік және Орталық Италияны аралап уағыз айтты. Басқа уағыз айту ордендері әдетте тек Ораза және Рождество алдында уағыз айтса, августиндіктер жыл бойы уағыз айтты. Ол Латеран қауымының үйлерінде Киелі кітаптан және Гомерден дәріс берді. 1530 жылы Вермигли Болоньядағы Сан-Джованни-ин-Монте монастырының викарийі болып тағайындалды. Сол жерде ол Ескі өсиеттің түпнұсқа тіліндегі жазбаларын оқу үшін жергілікті еврей дәрігерінен еврей тілін үйренді. Киелі кітапты терең зерттеуге тырысқандардың арасында да дін қызметкерлері еврей тілін үйренуі сирек кездесетін, бірақ мүлдем естімеген нәрсе емес еді. 1533 жылы қауымның бас жиыны Вермиглиді Сполетодағы екі Латеран монастырының аббаты етіп сайлады. Ол осы лауазымда екі монастырьға да жауапты болды. Вермигли келгенге дейін монастырьларда тәртіп нашарлаған, және олар Сполетода жанжалдың ошағына айналды. Сонымен қатар, Сполето епископы Франческо Эроли мен Сполето аббаттығы арасында билік үшін күрес болды, тіпті епископ Вермиглидің алдыңғысын құлшылықтан шеттетуге дейін барды, бірақ Рим бұл шешімді жойды. Вермигли монастырьларын тәртіпке келтіріп, епископпен қарым-қатынасты жақсартты. 1534 және 1535 жылдары қауымның бас жиыны Вермиглиді Сполето аббаттығына қайта сайлады, бірақ келесі жылы ол ешбір монастырьға жетекшілік етуге сайланбады. Ол жоғары лауазымдардағы реформаларға көмектесе алатын, үміт беретін реформатор ретінде танылған болуы мүмкін. Вермигли Рим папасы III Павелдің тапсырысымен Шіркеуді реформалау мүмкіндіктерін зерттейтін Consilium de emendanda ecclesia есебін дайындаған католик басшыларымен байланыста болды. Ол тіпті оны жазуға көмектесу үшін Римге барған болуы мүмкін.
Луккадағы алғашқы даулы уағыздау және қызмет (15371541)
1537 жылы қауым Вермиглиді Неапольдегі Сан-Пьетро ад-Арам монастырының аббаты етіп сайлады. Сол жерде ол спиритуализм қозғалысының жетекшісі Хуан де Вальдеспен танысты. Вальдес оны протестант реформаторларының жазбаларымен таныстырды. Неапольдегі өмірінің соңында ол Мартин Буцердің Евангелие мен Забурларға жазған түсіндірмелерін, сондай-ақ Цвинглидің «Шын және жалған дін туралы трактаты» атты еңбегін оқыды. Бұл шығармаларды оқу – шіркеулік қарсылық актісі болды, бірақ реформаторлық орталарда бұл жиі кездесетін жағдай еді. Вермигли, көбінесе Киелі кітапты және шіркеу әулиелерін, әсіресе Августинның еңбектерін зерттеу арқылы протестанттық бағытқа бірте-бірте бет бұрған сияқты. Ол протестант әдебиетін сын тұрғысынан қарастырған болуы мүмкін; реформалық көзқарасты ұстанатындардың Католик шіркеуінде қалып, осылай істеуі әдеттегі нәрсе еді. Осы кезеңде Вермигли сенім арқылы ғана құтылу туралы протестант доктринасын қабылдады және дәстүрлі католиктік сакраменттерге қатысты көзқарасты қабылдамады. Вермигли Вальдеске де әсер еткен сияқты. Ғалымдар Вальдестің қос тағдыр туралы доктринасы – яғни, Құдайтың кейбір адамдарды құтқаруға, ал басқаларын құрылысқа тағайындағаны туралы – Вермиглиден үйренгенін айтады. Вермигли оны Римдік Григорийден немесе Падуадағы Фома Аквинскийден зерттегеннен кейін алған. 1539 жылы ол 1 Коринфтіктерге 3:9–17 аяттарына негізделген уағыз айтқанда, оның католиктік доктринадан алыстауы айқын болды. Вермигли уағызында бұл көзқарасты қабылдамады, бірақ тазару орнының бар екенін ашық түрде жоққа шығармады. Рухани ағымның қарсыласы Гаэтано да Тиене Вермиглиге күдікпен қарағанын Неапольдің испандық вице-королі Дон Педро де Толедоға хабарлады, ол Вермиглидің уағыз айтуына тыйым салды. Вермиглидің Римге шағымдануымен бұл тыйым алынды, ол Падуадағы қуатты достарынан, мысалы, кардиналдар Поле мен Бембодан көмек алды. Осы дауға қарамастан, Вермигли Латеран қауымындағы өрбуін жалғастырды. 1540 жылы ол төрт визитордың бірі болып тағайындалды. Визиторлар қауымның діни үйлерін тексеру арқылы бас ректорға көмектесті. 1541 жылы қауым Вермиглиді Лукадағы Сан-Фредиано базиликасының приоры етіп сайлады. Сан-Фредианодағы приор қаланың жартысына жуық аумақта епископтық билікке ие болды, сондай-ақ Латеранның діни үйлерін де басқарды. Споллодағы бұрынғы лауазымындағыдай, Сан-Фредиано монастырының монахтары мен Лукканың дін қызметкерлері моральдық жағынан нашарлығымен танымал болды, бұл жаңа лютеран дініне деген құштарлыққа әкелді. Вермигли өзінің міндетін білім беру және моральдық түзету деп қарастырды. Ол гуманистік білім беру принциптеріне негізделген колледж құрды және оны жаңадан құрылған Кембридж университетінің Сент-Джон колледжі мен Оксфорд университетінің Корпус-Кристи колледжі үлгісінде салды. Оқу грек, латын және еврей тілдерінде жүргізілді. Профессорлардың арасында гуманистер Иммануил Тремеллиус, Паоло Лацици, Целио Секондо Курионе және Жироламо Занчи болды, олардың барлығы кейін протестантизмге көшкен. 1542 жылдың мамыр айында қауым Вермиглидің еңбегін мойындап, оны жеті каноннан тұратын тәртіптік комиссияға тағайындады.
Италиядан қашу және Страсбургтегі алғашқы профессорлық лауазымы (1542-1547)
Вермигли көпшілік арасында зор құрметке ие болды және өте сақ адам болды. 1541 жылы папаның сол жерде император Карл V-пен кездесуіне қарамастан, ол өзінің реформалық күш-жігерін Лукада, ешқандай дәстүрден тыс көзқарастарға күдік тудырмай, жалғастыра алды. Оның құлдырауына екі ізбасары себепкер болды, олардың бірі папаның билігіне күмән келтірді, ал екіншісі протестанттық үлгідегі Евхаристияны тойлады. 1542 жылы Рим инквизициясының қайта құрылуы, мүмкін, Лукка мен басқа қалалардың католик шіркеуінен шығу қаупіне жауап болды. Лукка Республикасының билігі, егер қала протестанттардың панасы ретінде қарастырылса, Киелі Рим империясынан тәуелсіздігіне нүкес тиеді деп қорқуын басталды. Бұрын назардан тыс қалған протестанттық кітаптарға тыйым салу күшін жойды, тоқтатылған діни мерекелер қайта жаңғыртылды және Римге Лукканың адалдығын көрсету үшін діни шерулер ұйымдастырылды. Вермигли Латеран конгрегациясының ерекше отырысына шақырылды, ал достары оның күшті қарсыластары бар екенін ескертті. Осы алапат оқиғалар оның шақыруды елемей, қашуға шешім қабылдауына себеп болды, бірақ соңында ол өзінің ар-ожданына бағынып, міндетті түрде орындауы тиіс мессаларға қарсы тұрды. Вермигли 1542 жылдың 12 тамызында үш канонымен бірге атпен Луккадан Пизаға қашып кетті. Сол жерде ол алғаш рет протестанттық үлгідегі Евхаристияны тойлады. Флоренцияда тоқтағанда, ол діни өмірге қадам басқан Бадия Фиезоланада тұрып, Бернардино Очиноның сол жерге келгенін білді. Вермигли протестанттық көзқарастарды ұстанатын, халыққа танымал уағызшы Очиноны да Италиядан қашуға көндірді. 25 тамызда Вермигли Феррара мен Верона арқылы Цюрихке аттанды. Цюрихке келгеннен кейін Вермиглиге Генрих Буллингер, Конрад Пелликан және Рудольф Гуальтер сияқты бірнеше протестант көшбасшылары оның теологиялық көзқарастары туралы сұрақтар қойды. Олар соңында оған протестанттық теологияны оқытуға рұқсат берді, бірақ онда немесе ол келесі бағыт алған Базельде бос орын болған жоқ. Луккадағы бұрынғы қауымына жазған хатында ол неліктен кетіп қалғанын түсіндірді және жұмыс таба алмағанына қатты ренжіді. Базель гуманисі Бонифаций Амербах оған қаржылай көмек көрсетті, ал реформатор Освальд Микониус оны Мартин Буцерге Страсбургте ұсынды, оның еңбектері Вермиглиге жақсы таныс еді. Вермигли Страсбургке көшіп, Буцердің жақын досы мен серігі болды, ол оған Вулфганг Капитоның орнын басып, Аға мектепте Ескі Ұпайдың кафедрасын берді. Ол кішігірім пайғамбарлар туралы лекциямен бастады, содан кейін Арықтаулар кітабы, Жаратылыс, Шығу және Леуіліктер кітаптарын оқыды. Вермигли Ескі Ұпайдың түпнұсқа мәтінінен оқытуға мүмкіндік алғанына қуанды, өйткені оның көптеген студенттері еврей тілін білді. Ол студенттері мен басқа да ғалымдардың ілтипатына бөенді. Вермигли Бюсердің кейде студенттерін жоғалтатын, ойдан шашыраңқылығымен салыстырғанда, дәлдігімен, қарапайымдығымен және сөздерінің айқындығымен танымал болды. Вермиглидің Луккадағы екі бұрынғы әріптесі – Лацизи мен Тремеллиус – оған Страсбургте қосылды. 1544 жылы ол Страсбургтегі Сент-Томас шіркеуінің каноны болып сайланды. 1545 жылы Вермигли өзінің алғашқы әйелі, Мецтегі бұрынғы монах Екатерина Даммартинге үйленді. Екатерина итальян тілін білмейтін, ал Петр неміс тілін нашар білгендіктен, олар латын тілінде сөйлескен деп есептеледі.
Англия (15471553)
1547 жылы Эдуард VI Англия тағына шықты, ал протестант реформаторлары бұл мүмкіндікті пайдаланып, Англия шіркеуін толыққанды реформалауға үміттенді. Архиепископ Томас Кранмер Вермигли мен Очиноны осы іске көмектесуге шақырды. Сонымен қатар, католик император Карл V Шмалькальдия соғысында жеңіске жетіп, Аугсбург уақытша ережесі Германиядағы протестанттар үшін жағдайды қиындатты. Вермигли шақыруды қабылдап, қараша айында Очиномен бірге Англияға келді. 1548 жылы ол Ричард Смиттің орнын басып, Оксфордтағы екінші Діни ғылым профессоры болды. Бұл реформаларды қабылдауға асықпаған университеттегі өте беделді лауазым еді. Оксфордқа келген соң Вермигли 1 Коринфтерге лекция оқып, католиктердің тазару орны, дін қызметкерлерінің бойдақ болуы және Үлкен ораза сияқты ілімдерін сынады. Содан кейін ол католиктердің Евхаристия іліміне қарсы сөйледі, ол Англиядағы протестанттар мен католиктер арасындағы ең өткір даулы мәселе еді. Консервативті факультет, Смит бастап, Вермиглиге өз көзқарасын ресми пікірсайыста қорғауға шақыруға тырысты. Смит Сент-Эндрюс қаласына, содан кейін Левенге қашып кетті, сондықтан үш католик дін қызметкері – Уильям Трешем, Уильям Чедси және Морган Филлипс оның орнына шықты. 1549 жылы пікірсайыс университет канцлері және протестант Ричард Кокс алдында өтті. Ол транссубстанциация іліміне қатысты, Вермиглидің қарсыластары оны қолдап, ол қарсы болды. Канцлер Кокс Вермиглидің аргументтері күштірек екенін көрсетті, бірақ ресми жеңімпазды жарияламады. Бұл пікірсайыс Вермиглиді Евхаристия табиғаты туралы пікірталастардың ортасына қойды. 1549 жылы «Дұға кітабы көтерілісі» деп белгілі бірқатар көтеріліс Вермиглиді Оксфордтан кетуге және Кранмермен бірге Ламбет сарайында тұруға мәжбүр етті. Көтеріліс 1549 жылы Елуінші күнде «Ортақ дұғалар кітабы» арқылы енгізілген жергілікті литургияға қарсы консервативті оппозициямен байланысты болды. Оксфорд көшелеріндегі көтерілісшілер Вермиглиге өлім жазасын төңкерді. Ламбетте Вермигли Кранмерге көтеріліске қарсы уағыздар жазуға көмектесті. Кейін ол Оксфордқа оралды, және 1551 жылдың қаңтарында Крайст шіркеуінің алғашқы каноны болды. Оксфордтағы алғашқы үйленген дін қызметкері Вермигли әйелімен бірге Ұлы төртбұрыштағы Балық көшесіне қарап тұрған бөлмелеріне кіргенде дау тудырды. Оның терезелері бірнеше рет қиратылды, содан кейін ол монастырьдың бір бөлігіне көшіп, онда қамалданған тас кабинет салды. Вермигли ағылшын шіркеуінің саясатына белсенді қатысты. 1550 жылы ол Мартин Бусермен бірге Кранмерге «Ортақ дұғалар кітабының» Евхаристиялық литургиясына қосымша өзгерістер енгізу туралы ұсынымдар берді. Вермигли шіркеудің епископ Джон Хуперді серпа киюге мәжбүрлеу керек пе деген мәселеде шіркеу позициясын қолдады. Вермигли Хупердің шіркеуді әсем киімдерден арылту ниетімен келісті, бірақ олардың қатаң түрде тыйым салынғандығына сенбеді. Ол Хуперге өзінен жоғары тұрғандардың билігіне құрмет көрсетуге кеңес берді. Верольд Вермигли Хуперді 1551 жылдың ақпан айында қарсылық білдіруден бас тартуға көндірді. 1551 жылдың қазан айында Англияның канондық заңын қайта жазу жөніндегі комиссияға қатысты. Қыста ол осындай заңдар жиынтығының жобасын жазуға көмектесті, оны Джон Фокс 1552 жылы Reformatio legum ecclesiasticarum деп жариялады. 1553 жылы король Эдуард қайтыс болды, одан кейін протестант реформаторларына қарсы болған Англияның Мэри I патшасы таққа отырды. Вермигли алты ай бойы үй қамауында болды, ал Оксфордтағы католик қарсыластары оны, мүмкін, 1556 жылы Кранмер сияқты өлім жазасына кескен болар еді. Осы қауіпке қарамастан, ол жаңа католик мекемесіне қарсы Кранмермен ашық пікірсайысқа келісті, бірақ бұл ешқашан іске аспады, өйткені Кранмер түрмеге қамалды. Вермигли Англиядан кетуге Тайлық кеңестен рұқсат алды және Кранмердің кеңесімен солай істеді. Вермиглидің әйелі Кэтрин Оксфордтағы ізгілігімен және жүкті әйелдерге көмектесуімен танымал болды. Ол сондай-ақ, шабдалы тастарына беттер ойып жасауды ұнататын. Ол Вермигли кетіп бара жатқан ақпан айында баласыз қайтыс болды. Вермигли кеткеннен кейін көп ұзамай кардинал Поле оның денесін жерлеп, қоқыс үйіндісіне лақтырды. 1558 жылы протестант королевасы Елизавета таққа отырғаннан кейін, ол Оксфордтағы Крайст Чирк соборында Сент Фритсуит (Фридсвайд) қасиеттерімен бірге қайта жерленді.
Страсбург пен Цюрих (15531562)
Вермигли 1553 жылдың қазанында Страсбургке келді, онда ол аға мектептегі лауазымына қайта орналасты және «Судьялар» кітабы және Аристотельдің «Никомах этикасы» бойынша лекция оқуды бастады. Вермигли үйде басқа мариандық эмигранттармен жиналып, оқу және дұға ететін. Оның «Судьялар» кітабына арналған лекцияларында эмигранттар үшін маңызды саяси мәселелер, мысалы, тиранға қарсы тұру құқығы талқыланды. Вермигли кеткеннен кейін және Буцердің 1551 жылы қайтыс болғаннан кейін, Иоганн Марбахтың басшылығымен лютерандық Страсбургте күш алды. Вермиглиден Аугсбургтік мойындауға және Виттенберг келісіміне профессор ретінде қайта тағайындалу шарты ретінде қол қою сұралды. Ол Аугсбургтік мойындауға қол қоюға дайын болды, бірақ Евхаристиядағы Христианның денелік қатысуын бекітетін келісімге қол қоймады. Ол қызметте қалды және қайта тағайындалды, бірақ лютерандар арасында Евхаристия және Вермиглидің қос алдын-ала белгілеу туралы қатаң іліміне қатысты даулар жалғасты. Страсбургтегі тағы бір профессор, Вермиглидің Луккада оқытуымен протестантизмге өткен Жироламо Занчи, Евхаристия және алдын-ала белгілеу туралы Вермиглидің көзқарасын бөлісті. Занчи мен Вермигли дос және одақтас болды. Вермиглидің лютерандық институттан алыстауы оны 1556 жылы Генрих Буллингердің Цюрихтегі Каролинум мектебінде оқыту ұсынысын қабылдауға итермеледі. Джон Джуэл, тағы бір мариандық эмигрант, онымен бірге келді. Цюрихте Вермигли Конрад Пелликанның орнын басып, еврей тілі кафедрасын басқарды, ол өмірінің соңына дейін сақтап қалды. 1559 жылы ол екінші әйелі, Брешиядан (Италия) келген Катерина Мерендаға үйленді. Вермигли оқыту міндеттерін басқа еврей тілі маманы Теодор Библиандермен бөлісе алды, бұл оған бұрынғы лекцияларынан жазбаларды зерттеуге және жариялауға дайындалуға уақыт берді. Ол Самуил мен Патшалар кітабынан лекция оқуды бастады. Цюрихте Вермигли Женева, Гейдельберг және Англиядағы ізденістік лауазымдарға шақырудан бас тартты. Вермиглидің Евхаристиялық көзқарастары Цюрихте қабылданды, бірақ ол қос алдын-ала белгілеу іліміне қатысты дауға түсті. Джон Кальвин сияқты Вермигли де Құдай құтқарылуға таңдалмағандардың құлдырауын белгілі бір дәрежеде қалайды деп сенді. Вермигли бұл мәселеге байланысты қақтығыстардан аулақ болуға тырысты, бірақ Библиандер 1557 жылы оған ашық шабуыл жасады, бір кезде оны екі қырлы балтамен дуэльге шақырыпты. Библиандер Құдайдың тек оған сенетіндерді ғана құтқаратынын, жеке адамды емес, алдын-ала белгілейтінін айтқан Эразмдық көзқарасты ұстанды. Сол кезде реформаторлық теологтар алдын-ала белгілеу туралы әртүрлі сенімдерге ие болды, ал Буллингердің ұстанымы белгісіз болды, бірақ олар Құдай кімді құтқаратынын толыққанды және шартсыз таңдайды деп келісті. Олар құтқарылу адамның ешқандай ерекшелігіне, соның ішінде оның сеніміне негізделмейді деп сенді. Буллингер мен Цюрих шіркеуі Вермиглидің қос алдын-ала белгілеуші көзқарасымен келіспесе де, Библиандердің көзқарасы қабылдамайтын деп есептелді. 1560 жылы ол басқа реформаторлық шіркеулерді Цюрих шіркеуінің ортодоксиясына сендіру үшін жұмыстан босатылды. Вермигли Цюрихке кеткен кезде Страсбургте қалған Занчи лютеран Иоганн Марбахтың Евхаристия және алдын-ала белгілеу туралы еретикалық ілімдермен айыпталғанда, Вермигли қайтадан алдын-ала белгілеу мәселесіне араласты. Вермигли Цюрих шіркеуінің бұл мәселе бойынша ресми шешімін жазу үшін таңдалды, бұл туралы 1561 жылдың желтоқсанында Буллингер және басқа да көшбасшылар қол қойған мәлімдемеде жазылған. Оның алдын-ала белгілеу туралы қатаң ілімді растауы Цюрих шіркеуінің жалпы пікірін білдірді. Вермигли 1561 жылдың жазында Теодор Безамен бірге Францияда католиктер мен протестанттарды татуластыру мақсатында өткен Поиссидегі сәтсіз келісімдерге қатысты. Ол Францияның патша анасы Екатерина де Медичимен оның ана тілінде сөйлесе алды. Ол Евхаристияға қатысты сөз сөйлеп, Исаның Соңғы кешкі ас кезінде айтқан «Бұл менің денем» деген сөздерінің тура мағынада емес, бейнелі мағынада айтылғанын түсіндірді. Вермиглидің денсаулығы нашарлап, 1562 жылы эпидемиялық қызбадан қайтыс болды. Ол 1562 жылдың 12 қарашасында Цюрихтегі үйінде дәрігер Конрад Геснердің қатысуымен қайтыс болды. Ол Гросмюнстер соборында жерленді, онда оның ізбасары Жозиас Симлер жерлеу рәсіміне арналған сөз сөйледі, ол жарияланды және Вермиглидің кейінгі өмірбаяндары үшін маңызды дереккөз болды. Вермигли екінші әйелі Катеринадан екі баласы болды, бірақ олар нәресте кезінде қайтыс болды. Төрт айдан кейін оның үшінші баласы Мария дүниеге келді.
Шығармалары
Вермигли ең алдымен Loci Communes (латынша "жалпы орындар") – өзінің Киелі кітапқа түсініктемелерінде тараған тақырыптық талқылаулар жинағымен танымал. Loci Communes-ты гугенот пасторы Роберт Массон жинақтады және алғаш рет 1576 жылы, Вермигли қайтыс болғаннан кейін он төрт жыл өткен соң жарияланды. Вермигли мұндай кітапты басып шығаруды қалаған еді, және Теодор Безаның ұсынысымен оны басып шығаруға ынталанды. Ол Джон Кальвиннің «Христиан дінінің негіздері» еңбегінің үлгісімен ұйымдастырылды. 1576 мен 1656 жылдар аралығында Loci Communes-тың он бес басылымы Вермиглидің реформаланған протестанттар арасындағы ықпалын кеңейтті. 1583 жылы Энтони Мартен Loci Communes-ты ағылшын тіліне аударды және оны едәуір толықтырды. Вермигли өмірінде «Бірінші Қорынттықтарға хат» (1551), «Римдіктерге хат» (1558) және «Сот үкімдері» (1561) кітаптарына түсініктемелер жариялады. Ол Страсбургтегі әріптестерінен бірнеше жыл бойы Киелі кітап кітаптарына қатысты лекцияларын жариялауға жібермей, сақтап қалғаны үшін сынға ұшырады. Ол «Жаратылыс», «Шығу», «Леуіліктер» және «Кіші пайғамбарлар» туралы лекцияларын «қысқа және асығыс жазылған түсініктемелер» деп атады, сондықтан оларды жариялауға уақыт табу қиын болды. Оның қайтыс болғаннан кейін әріптестері оның Киелі кітапқа қатысты қалған еңбектерін өңдеп, жариялады: «Забурларға дұғалар» (1564), «Патшаларға түсініктемелер» (1566), «Жаратылыс» (1569) және «Арықтаулар» (1629). Вермигли ортағасырлық экзегетикалық дәстүрде жиі кездесетін, қиялға толы және кездейсоқ аллегориялық түсіндірулерге қарсы, жазбалардың түпнұсқалық мағынасын іздеуге гуманистік көзқарас берді. Ол кейде Ескі Келісімді типологиялық тұрғыдан Мәсіхке қатысты деп түсіндіру үшін аллегориялық оқуды қолданды, бірақ ортағасырлық библиялық түсіндірудің квадрига әдісін қолданған жоқ, онда әрбір үзіндінің төрт деңгейлі мағынасы бар. Вермигли еврей тілін жақсы білді, сондай-ақ раввиндердің әдебиеттерін де жақсы білді, бұл оның замандастары, оның ішінде Кальвин, Лютер және Цвинглиден басым болды. Вермигли 1549 жылы Оксфорд католиктерімен Евхаристия туралы пікірсайысының есебін және өзінің ұстанымын одан әрі түсіндіретін трактатты жариялады. Пікірсайыс негізінен Вермигли қатты қарсы болған трансбұғаландыру іліміне қатысты, бірақ трактат Вермиглидің Евхаристиялық теологиясын ұсынуға мүмкіндік берді. Вермиглидің евхаристиялық көзқарастары, пікірсайыс пен трактатта айтылғандай, 1552 жылғы Жалпы дұғалар кітабындағы өзгерістерге ықпал етті. 1559 жылы Вермигли Англиядағы Евхаристиялық дауға қайтадан араласты. Оның Гардинерге қарсы қорғанысы Стивен Гардинердің 1552 және 1554 жылдардағы Confutatio Cavillationum-ке жауап болды, ол марқұм Томас Кранмердің еңбегіне жауап еді. 821 беттен тұратын бұл еңбек Реформация кезеңінде жарияланған ең ұзын еңбек болды. Вермиглидің Евхаристиялық polemika-сы бастапқыда католиктерге қарсы бағытталды, бірақ 1557 жылдан бастап ол лютерандармен де пікірсайысқа қатыса бастады. Осы кезде көптеген лютерандар Мәсіхтің денесі мен қаны Евхаристияда физикалық түрде бар деп мәлімдеді, себебі олар барлық жерде кездеседі. 1561 жылы Иоганнес Бренц осындай көзқарасты қорғап, еңбек жариялады, және Вермиглидің достары оны жауап жазуға көндірді. Нәтижесінде «Мәсіхтегі екі табиғат туралы диалог» жазылды, ол Орофет («Шекті белгілеуші») арасындағы диалог түрінде ұсынылды, ол Мәсіхтің денесінің көкте физикалық түрде орналасқандығын қорғайтын реформаланған ілімді жақтады, және Пантахус («Барлық жерде»), оның сөздері негізінен Бренцтің еңбегінен тікелей алынған. Бренц 1562 жылы жауап жариялады, оған Вермигли қарсылық дайындауға кірісті, бірақ оны аяқтамай қайтыс болды.
Теология
Вермигли негізінен жазбалардың мұғалімі болды, жүйелі теолог емес, бірақ оның ұзаққа созылатын ықпалы көбінесе оның Евхаристия туралы ілімімен байланысты. Мұны оның жазба орындарының түсіндіруі мен теологиялық ойлар арасындағы тығыз байланысты түсіну арқылы түсіндіруге болады. Вермиглидің Киелі кітапқа түсініктеме беру әдісі Мартин Буцердікіне ұқсас болды, ол Киелі кітап мәтіндерінде қарастырылған діни тақырыптарды кеңінен талқылауды қамтыды. Басқа протестанттар сияқты, ол шындықты тек Киелі жазбалар ғана анықтай алады деп сенді. Дегенмен, ол шіркеу әулиелерін өз замандастарына қарағанда жақсы білді және оларға үнемі сілтеме жасады. Ол әулиелердің құндылығын көрді, өйткені олар өзі таппаған жазба орындарына түсінік тапқан, және оның көптеген католик қарсыластары патристикалық биліктің дәлелдеріне үлкен мән берді. Бірақ ол көбінесе өз түсініктеріне қолдау ретінде әулиелер туралы мәліметтерді пайдаланды. Вермигли католиктердің трансбұғалық іліміне және реформаторлардың «сакраменталды қатысу» іліміне қарсы айтыстарымен танымал. Ол нан мен шараптың Мәсіхтің денесі мен қанына айналуына сену Киелі кітапқа негізделмегенін айтты. Сондай-ақ, ол Халкидондық христология негізінде Мәсіх адам болғанда өзінің құдайлық табиғатын сақтағанын (құдайлық табиғаты оның адам табиғатына құдайлық емес, адам табиғатына қосылды) дәлелдеді, сондықтан нан мен шараптың мәні Мәсіхтің денесі мен қанының мәніне өзгерместен, бірдей болып қала береді. Соңында ол Мәсіхке сенушілердің Мәсіхпен бірігуін трансбұғалық идеяға қарсы қолданды. Құдай оларды Мәсіхпен біріктіргенмен, сенушілер өздерінің адам табиғатын сақтайды, сондықтан Евхаристиялық элементтер Мәсіхтің денесі болу үшін өзгеруінің қажеті жоқ. Элементтердің мәні Мәсіхтің тәніне айналудың орнына, Вермигли құтқарылу рәсімін, оның арқылы Мәсіх қатысушыға ұсынылатын құрал ретінде баса назар аударды. Ол анабаптистердің Евхаристия тек қана бейнелі немесе еске алушылық екендігіне, яғни ескерткіш немесе тропизм ретінде қарастыратын көзқарасына да қарсы болды. Вермигли тағдырды өзінің теологиялық жүйесінің орталық тұсы деп санамады, бірақ ол оған қатысты дауларда белсенділік танытқандықтан, ол осымен байланысты болды. Вермигли өз ілімін Джон Кальвиннен тәуелсіз дамытты және Кальвин оны 1559 жылғы «Христиан дінінің негіздері» еңбегінде жариялағанға дейін. Вермигли Құдайды барлық оқиғалардың үстінен билік ететін ретінде қарастырды және барлық нәрсені, тіпті зұлымдықты да, оның еркіне жету үшін пайдаланады деп сенді. Дегенмен, Вермигли адамдарды жақсы немесе жаман әрекеттерге мәжбүрлемейді деп ойлады. Вермигли Құдай кейбір адамдарды тек рақым немесе лайықты емес игілік негізінде құтқарылуға таңдады деп сендірді, бұл «шартсыз сайлау» деп аталатын жақсы немесе жаман қасиеттерін ескермейді. Вермигли сондай-ақ Құдай құтқарылуға сайланбағандарды, яғни күнәкарларды елемейтініне сенді. Ол мұны Құдайдың еркіне кіретін, бірақ құтқарылуға сайланғандарды таңдау шешімінен ерекше деп қарастырды. Барлық адамдар күнәға батқандықтан, Құдайдың әшкерелеуі бойынша, олар жаратылысынан күнәға батып, жазаға лайық. Вермиглидің Құдайдың үкіміндегі айыптау туралы тұжырымы, құтқарылуға сайлаудан ерекшелігі, Кальвиннің тұжырымынан сәл өзгеше болды. Кальвин құтқарылуға және айыпталуға алдын ала белгіленуді бір заңның екі жағы деп қарастырды. Вермиглидің ілімі реформаторлардың діншілдік жарияламаларында көбірек ықпал етті. Оның тағдыр туралы алғашқы тұжырымдамасы (шамамен 1543–1544 жж.), Вермигли Аквинастың «Теологиялық жинақ» еңбегіне көп сүйенді. Вермиглидің жазбалары жиі саяси мәселелерге қатысты. Ол саяси биліктің ізгілікті насихаттау үшін құрылған деген Аристотельдік көзқарасын ұстанды, және бұл дінді басты ізгілік ретінде қамтиды. Вермигли корольдік үстемдік туралы стандартты ағылшын протестанттық ілімін қорғады, патшалар, егер олар Құдайға мойынсұнса, өздерінің жеріндегі шіркеуді басқаруға құқылы, ал Мәсіх – жалпы шіркеудің жалғыз басшысы. Ол папаның немесе кез келген басқа шіркеу өкілі патша сияқты азаматтық билеушіге билік жүргізе алады деген идеяны жоққа шығарды, бұл сол кезде маңызды мәселе болды, өйткені Англия реформациясының басында папа Клемент VII мен Генрих VIII арасындағы қақтығыстар болды. Вермигли азаматтық судьяға діни міндеттерді орындауға міндет артқанда, ол Августиннің «Құдай қаласы» еңбегінде рухани сфераны (Вермиглидің сөзімен айтқанда «ойдың ішкі қозғалысы») және қоғамның «сыртқы тәртібін» ажырату принципін ұстанды. Азаматтық судьяның билігі тек сыртқы мәселелерге ғана қатысты, ал ішкі және рухани діни сезімге емес. Вермиглидің корольдік үстемдікке теологиялық негіздемесі 1559 жылғы Елизаветалық келісімді жасаушылар қолданды, бұл «Ортақ дұға кітабына» негізделген протестанттық құлшылықты мемлекеттік дін ретінде енгізу болды.
Мұра
Вермиглидің Луккадағы басшылығы оны Италиядағы ең протестанттық қалаға айналдырды. Инквизиция осы протестанттардың көпшілігін қашуға мәжбүр етті, Женевада протестанттық босқындардың көптеген саны пайда болды. Реформациядағы бірнеше маңызды көшбасшыларды Вермиглидің Луккадағы жұмысына, соның ішінде Жироламо Занчи мен Бернардино Очиноға байланыстыруға болады. Ғалымдар реформацияланған дәстүрдің алғашқы қалыптасуында Джон Кальвин мен Гулдрих Цвинглиден басқа тұлғалардың маңыздылығын арттырып мойындады. Бұл қозғалыстың дамуы туралы басты авторитет Ричард Мюллер Вермигли, Вольфганг Мускулл және Генрих Буллинджердің XVI ғасырда реформацияланған теологияның дамуына Кальвиннен кем емес, тіпті одан да ықпалды болғанын дәлелдеді. Вермигли реформация кезеңі мен реформацияланған ортодоксия кезеңі арасындағы кезеңді сипаттайды. Реформация дәуірінде реформация қайраткерлері алғаш рет айтқан теология кодификацияланып, жүйелендірілді. Теологтар көбірек схоластикалық теологияның әдістеріне және аристотелизм дәстүріне жүгінді. Вермигли реформацияланған схоластикалық теологтардың алғашқысы болды және ол кейінгі схоластиктер Теодор Беза мен Жироламо Занчиге ықпал етті. Вермигли Томас Кранмермен қарым-қатынасы арқылы ағылшын реформациясына зор әсер етті. Вермиглимен байланысқа келер алдында Кранмер лютерандық евхаристиялық көзқарастарды ұстанған. Вермигли Кранмерді реформацияланған көзқарасты қабылдауға көндірген сияқты, бұл ағылшын реформациясының барысын өзгертті, өйткені Кранмер жалпыға ортақ дұғалар кітабының қайта қаралуына және қырық екі бапты жазуға негізгі жауапкершілікті алды. Вермигли 1552 жылғы Жалпыға ортақ дұғалар кітабының өзгерістеріне тікелей қатысты. Сондай-ақ, ол 1553 жылғы "Діннің қырық екі мақаласында" кездесетін тағдыр туралы мақаланы жазған немесе үлкен үлес қосқан деп есептеледі. Елизаветалық Оксфорд пен Кембриджде Вермиглидің теологиясы Кальвиндікінен гөрі ықпалды болды. Оның саяси теологиясы Елизаветаның діни келісімін қалыптастырды және оның билігі осы кезеңдегі дау-дамайларда үнемі сілтеме жасалды. Вермиглидің түрлі еңбектері 1550-1650 жылдар аралығында 110 рет басылып шықты. 1562 жылғы "Лоци Коммунес" реформаторлық теология білімінің стандартты оқулығына айналды. Ол әсіресе XVII ғасырдағы ағылшын теологиясын оқыған оқырмандар арасында танымал болды. Джон Милтон "Жоғалған жұмақ" атты шығармасын жазғанда, Жаратылыс кітабына қатысты түсініктемелерін қарастырған болуы мүмкін. "Лоци Коммунес" кітабының ағылшын тіліндегі басылымы Массачусетс шығанағындағы колонияға жеткізілді, онда ол Гарвард колледжінде маңызды оқулық болды. XVII ғасырдағы Гарвард университеті студенттерінің кітапханаларында Вермиглидің еңбектері Кальвиндікінен гөрі көбірек кездесті. Вермиглидің еңбектерін Джон Коттон мен Коттон Мэзер сияқты Жаңа Англияның пуритандық теологтары жоғары бағалады.