Кіріспе

Философиялық ұғым. Қайырымдылық позициясы – философ Дэниел Деннеттің психикалық қасиеттер тұрғысынан кез келген бірліктердің мінез-құлқын қарастыратын абстракция деңгейі үшін қолданған термині. Бұл Деннет ұсынған сана мазмұны теориясының бір бөлігі болып табылады және оның ерік-еркіндік, сана, халық психологиясы және эволюция туралы кейінгі жұмыстарының негізін құрайды. text=Бұл қалай жұмыс істейді: Біріншіден, сіз мінез-құлқы болжауға тырысатын нысанды рационалды агент ретінде қарастыруға шешім қабылдайсыз; содан кейін, осы агенттің әлемдегі орны мен мақсатын ескере отырып, оның қандай сенімдерге ие болуы керек екенін анықтайсыз. Содан кейін, сол сияқты ескере отырып, оның қандай тілектері болуы керек екенін анықтап, ақырында осы рационалды агент өзінің сенімдеріне сүйене отырып, өзінің мақсаттарына жету үшін әрекет ететінін болжайсыз. Таңдалған сенімдер мен тілектер жиынтығынан туындайтын шағын практикалық ойлау көп жағдайда агент не істеуі керек деген шешімге әкеледі; сіз агенттің осылай істейтінін болжайсыз.|sign=Daniel Dennett|source=The Intentional Stance, p. 17

Қарсылықтар мен жауаптар

Деннетке ең айқын қарсылық – объектінің ішкі өмірі бар-жоғы бізге «маңызды» деген сезім. Пікірдің мәнісі, біз басқа адамдардың мінез-құлқын болжау үшін ғана олардың ниеттерін елестете бермейміз; олардың ойлары мен сезімдері, біз сияқты, сенім, достық және махаббат сияқты ұғымдардың негізі болып табылады. Блокхед аргументі бойынша, Джонстың өте күрделі роботтан туған інісі бар, ол сырт көрінісімен де, әрекеттерімен де Джонсқа толыққанды ұқсайды, бірақ (делінгендей) ешқандай ойы мен сезімі жоқ, тек оның мінез-құлқын басқаратын микросхема бар; яғни, «жарықтар жанған, бірақ ешкім жоқ». Қасақана жүйелер теориясына (ҚЖТ) сәйкес, Джонс пен роботтың сенімдері мен қалаулары бірдей, бірақ бұл жалған деп есептеледі. ҚЖТ саршысы Блокхедке де, Джонсқа да бірдей психикалық күйлерді тағайындайды, «бірақ шындығында [Блокхедтің] басында ешқандай ой жоқ». Деннет бұған қарсылық танытып, роботтың философиялық зомби екенін, демек метафизикалық тұрғыдан мүмкін емес екенін дәлелдеді. Басқаша айтқанда, егер бір нәрсе саналы болғандай әрекет етсе, ол міндетті түрде саналы болады, себебі сана – мінез-құлық қабілетімен анықталады, түсіндірілмейтін сезімдермен емес. Тағы бір қарсылық, адамдарды идеалды рационалды жаратылыстар ретінде қарастыру ең дұрыс болжамдарды береді деген тұжырымға бағытталған. Стивен Стич адамдардың көбінесе иррационалды немесе абсурдты сенімдері мен қалаулары болатынын айтады, ал ҚЖТ мұндай жағдайларда ештеңе айтуға мүмкіндік бермейді. Егер адамның «экологиялық ортасы» мұқият зерттелсе және оның миындағы бұзылу мүмкіндігі (оның ойлау қабілетіне әсер етуі мүмкін) қарастырылса, онда сол адамға арналған болжамдау стратегиясын құруға болады. Шындығында, біз көбінесе адамның мінез-құлқы болжамсыз болғанда осылай істейміз – оның себебін іздейміз. Басқаша айтқанда, біз иррационалдықпен ғана емес, оның негізіндегі рационалдылықпен салыстыра отырып жұмыс істей аламыз. Бұл жағдай қасақана көзқарас аргументінің негізін күрт әлсіретеді. Қасақана көзқарас негізі эволюциялық теорияға, әсіресе жүйенің мінез-құлқын оның не ойлап отырғаны туралы біздің ойымызға сүйене отырып жылдам болжау қабілетінің эволюциялық бейімделу артықшылығы болғаны туралы ұғымға негізделген. Біздің болжамдарымыздың толық еместігі кейде күткеннен басқаша әрекет етуден туындайтын артықшылықтың тағы бір салдары болып табылады.

Нейрологиялық дәлелдер

Филипп Роббинс және Энтони И. Джек психология мен нейробиология тұрғысынан қарағанда, "Деннеттің физикалық және қасақана көзқарастар арасындағы философиялық ерекшелігінің көп пайдасы бар" деп санайды. Олар физикалық көзқарас ("халық физикасы", "интуитивті физика" немесе "дене теориясы") ерекшелігін көрсететін қасақана көзқарас қабылдау қабілетін зерттейтін зерттеулерді қарастырады ("ақыл оқу", "ментализация" немесе "ой теориясы"). Аутизм – физикалық көзқарасты сақтай отырып, қасақана көзқарас тапшылығы, ал Уильямс синдромы – қасақана көзқарас сақталғанда физикалық көзқарас тапшылығын қамтиды. Бұл мида қасақана және физикалық көзқарастардың екі рет ажыратылуын көрсетеді. Дегенмен, көптеген зерттеулер аутистік спектрдегі адамдардың басқа адамдардың негізгі ниеттерін немесе мақсаттарын түсіну қабілетінде бұзылуларға ешқандай дәлел таппады; керісінше, деректер бұзылулардың күрделі әлеуметтік эмоцияларды түсінуде немесе басқалардың көзқарасын қарастыруда кездесетінін көрсетеді. Роббинс пен Джек 2003 жылғы зерттеуге назар аударды, онда қатысушылар әртүрлі "сценарийлерде" анимацияланған геометриялық пішіндерді көрді, олардың кейбіреулерін әлеуметтік өзара әрекеттесу ретінде түсіндіруге болады, ал қалғандары механикалық мінез-құлықты көрсетті. Әлеуметтік өзара әрекеттесуді көру мидың беттерді және биологиялық нысандарды (арқалық уақытша қабық) анықтаумен байланысты аймақтарында, сондай-ақ эмоцияларды өңдеуде (оң миндальдақ және вентромедиалды префронталды қабық) белсенділікті тудырды. Ал механикалық өзара әрекеттесулер басқарылатын құралдар сияқты нысандарды анықтаумен байланысты аймақтарды белсендірді (арқалық уақытша бөлім). Авторлар "бұл зерттеулер әлеуметтік және механикалық түсініктің негізгі жүйелерін көрсетеді, олар әртүрлі өңдеу және сақтау қабілеттері бар құрамдас бөліктерге немесе элементтерге бөлінеді" деп болжайды. Роббинс пен Джек келесі мақаласында ниетті және феноменалды көзқарастардың моральдық алаңдаушылық сезімдерімен қалай байланысты екендігін зерттейтін төрт тәжірибелік зерттеуді сипаттайды. Бірінші екі тәжірибеде лобстер туралы сөз қозғағанда, оның эмоционалдық қуаты жоғары болса, лобстердің әл-ауқатты қорғауға лайық екеніне көбірек сенеді, ал лобстердің жоғары интеллектілігі туралы айтуға қарағанда. Үшінші және төртінші зерттеулер агенттің осалдығын сезіну феноменалды тәжірибеге көбірек сенуге әкелетінін анықтады. Сондай-ақ, Жеке реакция индексінің эмпатиялық алаңдаушылық субшкаласында жоғары ұпай алған адамдардың психикалық тәжірибеге абсолютті сенімдері жоғары болды. Брайс Хьюбнер (2010) студенттердің киборгтар мен роботтармен салыстырғанда әртүрлі психикалық күйлерді адамдарға жатқызуын тексеру үшін екі тәжірибелік философиялық зерттеу жүргізді. Бірінші тәжірибеде студенттер сенім мен ауыртпалықты ең көп адамдарға жатқызса, роботтар мен киборгтарға ауыртпалыққа қарағанда сенімге көбірек ие болғаны анықталды. "[Бұл деректер] жалпы психология феноменалды және феноменалды емес күйлер арасында ерекшелік жасайтынын растайды және бұл ерекшелік феноменалды емес күйлерге тән емес, бір нысанның құрылымдық қасиеттеріне байланысты болып көрінеді". Дегенмен, бұл қорытынды қатысушылар арасындағы жоғары ауытқуды ескере отырып, тек алдын ала ғана. Екінші тәжірибеде ұқсас нәтижелер алынды: сенімдер мен бақыт ең көп биологиялық адамдарға жатқызылды, ал роботтар мен киборгтарға бақытты болу сенімге қарағанда сирек кездеседі.