Кіріспе

Криминологиядағы теория

Криминологияда дифференциалдық қауымдастық – Эдвин Сазерленд әзірлеген теория. Дифференциалдық қауымдастық теориясы – ауытқудың оқыту теорияларының ең көп талқыланатын теориясы. Бұл теория адамдардың қылмыскер болуға қалай үйренгенін қарастырады, бірақ олардың неге қылмыскер болатынына қатысты мәселелерді зерттемейді. Оқыту теориясы интеракционистік көзқараспен тығыз байланысты; алайда, ол интеракционизм қоғамдағы шекаралардың құрылысына және адамдардың оларды қабылдауына баса назар аударатындықтан, осылай қарастырылмайды. Оқыту теориясы позитивистік тәсіл саналады, себебі ол нақты әрекеттерге назар аударады, ал әлеуметтік әсерлердің жеке тұлғаның өзіне қатысты субъективті ұстанымына және олардың әрекет етуге қалай итермелейтініне қарағанда. Олар қылмыс жасау тәсілдерін үйренеді, сондай-ақ оның себептерін, қозғаушы күштерін, рационалдауларын және көзқарастарын біледі. Бұл жеке тұлғалар үшін қылмыс жасауды әлеуметтік жағынан жеңілдетеді. Олардың шабыты мәдени берілу және құрылымдастыру процестерінен туындайды. Сазерленд «өзіндік» ұғымын әлеуметтік құрылым ретінде дамытты, себебі адамның өзіндік бейнесі, әсіресе басқа адамдармен қарым-қатынас кезінде, үнемі қайта құрылады. Феноменология және этнометодология адамдарды білімнің нақтылығын талқылауға және күнделікті өмірлік тәжірибелерін түсінуге, индексикалдық әдістерді қолдану арқылы шақырды. Адамдар өз өмірін өзінің тәжірибесі арқылы анықтайды, содан кейін осы анықтамаларды болашақ әрекеттер туралы шешім қабылдау үшін анықтамалық ая ретінде жалпылайды. Зерттеушінің көзқарасы бойынша, егер адам жұмыс істесе, жұмыссыз болса, қолдау көрсетілген отбасында тұрса немесе жақын туыстарынан зорлық-зомбылық көрсе, әлемді өте әртүрлі көреді. Алайда, адамдар бір жағдайға әртүрлі жауап бере алады, бұл олардың қазіргі ортаны қалай қабылдауына байланысты. Дифференциалдық қауымдастық заң бұзуға қатысты анықтамалар заңды сақтауға қатысты анықтамалардан басым болғанда, адамның қылмыстық жолға түсуін болжайды. Егер әлеуметтік байланыс адамның өмірінде белсенді адамдарды қамтамасыз етсе, бұл бейімділік күшейе түседі. Адам өмірінің ерте кезеңінде сол топтағы жоғары мәртебелі адамдардың ықпалына ілескен сайын, олардың ізімен жүру ықтималдығы артады. Бұл қылмыстың нақты себептері болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Егер адам аш болса, бірақ ақшасы болмаса, ұрлық жасауға құштар болуы мүмкін. Алайда, «қажеттілік» және «құндылықтар» терминдерін қолдану екіұшты. Қылмыскер емес де, қылмыскер де ақша табу және әлеуметтік пайдаға жетуге ұмтылады.

Түсіндірме

Дифференциалдық ассоциация теориясының маңызды ерекшелігі – өзара әрекеттесудің жиілігі мен қарқындылығы. Адамның нақты бір көзқарасқа қанша уақыт бойы тиістілігі және қарым-қатынас қашан басталғаны қылмыстық әрекетті түсіндіру үшін өте маңызды. Қылмыстық мінез-құлықты үйрену процесі басқа кез келген мінез-құлықты үйрену процесінен ешқандай айырмасы жоқ. Сазерленд нормадан тыс мінез-құлықты қалыптастырумен байланысты ешқандай ерекше оқыту процесінің болмауын айтады. Бұл теорияның бірегей жағы – ол тек жасөспірімдердің және төменгі топтағы адамдардың жасаған қылмыстарын ғана емес, сонымен қатар ақ жағалы, корпоративтік және ұйымдасқан қылмыстарды да түсіндіруге бағытталған. Қылмыс – үйренілген мінез-құлық ретінде қарастырылатындықтан, бұл теория осы қылмыстарға да қолданылады.

Сын-пікір

Бұл теорияға қатысты айтылған бір сын – адамдардың тәуелсіз, рационалды түрде әрекет ете алуы және жеке мүдделермен жетекшілікке ие болуы мүмкін деген идеяға байланысты. Ортаның адамды қылмыскерге айналдыратыны туралы пікір мәселелі. Бұл теория адамның осы орталық әсерлерге осалдығын анықтайтын мінез-құлқы ескерілмейді.