Кіріспе

Эдвард Бондтың пьесасы, Шекспирдің пьесасы. «Лир» – 1971 жылы британдық драматург Эдвард Бондтың үш актілі пьесасы. Бұл Уильям Шекспирдің «Король Лир» пьесасының қайта жазылған нұсқасы. Пьеса алғаш рет 1971 жылы Корольдік сот театрында қойылды, онда Гарри Эндрюс бас рөлді сомдады. 1982 жылы Royal Shakespeare Company Боб Пекпен, ал 2005 жылы Шеффилдтегі Крусибл театрында Ян МакДиармидпен қайта қойылды. Социалист Бонд, Шекспирдің пьесасын көркемдік тәжірибе ретінде қарастыратын және әлеуметтік сынның практикалық аспектілерін екінші орынға қоятын қазіргі заманғы тенденцияларды кері қайтаруға тырысты. Осыған ұқсас сюжеттен саяси әсерлі туынды жасау арқылы, ол адамдарды тек эстетикалық ләззат алудың орнына, қоғам мен өзіне қатысты сұрақтар тудыруға бағытталды. Бір сыншының пікірінше, оның пьесалары «жалғыз ойын-сауық емес, қоғамда өзгерістерге қол жеткізуге көмектеседі». Сондай-ақ, Хилде Клейн айтқандай, «Бонд Шекспир өзінің қоғамының мәселелеріне жауап бергенін, бірақ бұл жауап біздің заманымызға сай емес» деді. Бондтың пьесасында Лир – көзге көрінбейтін «дұшпандардан» қорғану үшін қабырға тұрғызатын параноик автократ. Оның қыздары Бодике мен Фонтанель оған қарсы шығып, қанды соғысқа себеп болады. Лир олардың тұтқынына айналып, өзін тану жолына түседі. Ол соқыр болып, қабір қазушы жігітінің күйесімен мазаланады, оның патшаға көрсеткен мейірімі оның өліміне әкеледі. Соңында, пайғамбар болғаннан кейін Лир өзі бастаған қабырғаны бұзуға ұмтылады. Бұл әрекет оның өліміне соқтырады, бұл іс-қимылдың үлгісі ретінде үміт сыйлайды. Пьесада сондай-ақ, өлтірілген қабір қазушы жігітінің әйелі Корделия да бар, ол Сталиндік диктаторға айналады. Пьесада зорлық-зомбылыққа толы көріністер көп, мысалы, кейіпкердің құлағына тігілген тігін инелері, сахнадағы қанды жерсіну және Лирдің көзін сорып алатын машина. Пьесадағы зорлық-зомбылық пен қатыгездікке баса назар аударылғаны туралы жоғары санаттағы сыншылар аралас пікір білдірді. Кейбір сыншылар пьесаның зорлық-зомбылыққа қарсы хабары мен актерлік шеберлігін жоғары бағаласа, ал басқалары пьеса көрермендерден күткен реакцияны тудыруға жетеді ме деп күмәнданды.

Бастапқы өндіріс

The English Stage Company бұл пьесаны Royal Court Theatre сахнасында қойды, ол 1971 жылдың 29 қыркүйегінде Уильям Гаскилл режиссерлігімен ашылды. Рөлдерді орындағандар:

Сыни қабылдау

Дэвид Л. Хирст өзінің "Эдвард Бонд" атты кітабында: "Бұл пьесадағы реалистік зорлық-зомбылықтың шамадан тыс мөлшері – Бондтың бұрынғы драмаларынан әлдеқайда артық және одан кейінгі ешбір пьесада теңдессіз – пьеса алғаш сахналағанда сыншылар мен көрермендерді бірдей наразылыққа толы күйде қалдырды". Керісінше, 1974 жылы "The New York Times" газетінің Рональд Брайдені хабарлағандай, "Лир" сол кезде "Еуропалық репертуардағы стандартты пьесаға" айналып, сыншылардың жоғары бағасын алды, бірақ Корольдік театрының (Royal Court) көрермендері оған жағымсыз реакция білдірді. Ричард Шарин пьесадағы оқиғаларды "гротесктік және сенуге қиын" деп сипаттады. Чарльз Спенсер "The Daily Telegraph" газетінде: "Шекспирден өзгеше, Бонд пьесасында уағыз айтуға бейім, оның пьесасы Шекспирдің түпнұсқасының байлығы мен мейірімділігінен мүлдем құрғақ". 1973 жылы "The New York Times" газетінің Мел Гассоу пьесаның соңын "сентиментальды және әсер қалдырмайтын" деп сынап, "Лир" – "драмаға ең аз көңіл бөлінген, интеллектуалдық тәжірибе ретінде құрылған пьеса" деп мәлімдеді. Гассоу пьесада "көшкін мен сенімділік жоқ. Бонд өзінің философиясының өнерін басып кеткенін" айтты. Уолтер Керр осы газетте "Saved" (1965) пьесасымен салыстырып, драматургтың "зорлық-зомбылық идеясына соншалықты берілгенін, оған ықтимал, тіпті сахналық тұрғыдан да үйлесімді форма беруді ұмытып кеткенін" жазды. "Мен оның [қоғамдағы зорлық-зомбылық туралы] айтқандарымен келіспеймін. "Лир" пьесасының қиындығы – ол оны өзі айтады: кейіпкерлері мен оқиғасы емес. Автордың өзі бәрін бастапқыда белгілейді, сахнадағы "адамдар" тек оның нұсқауларын орындай алады, тұлғасыз және тіпті рационалды мақсатсыз". Алайда Бенедикт Найтингейл: "Пьесаның қорқынышты жағдайлары... сюжетте және тақырыпта тым басым болғанымен, олар шынайы азап пен ашуды да көрсетеді. Тағы бір қорқыныш, деуге болады; бірақ ол адамдық қадір-қасиеттің қысқа ғана және осал қол жеткізілген әсерін жоймайды". "Comparative Drama" журналында Лесли Смит "Бонд пьесасында түпнұсқамен шынайы, шығармашылық диалог құрады, одан біздің заманымыздың ең талантты және жан-жақты драматургтерінің бірінің көзімен қараған "Лир" сияқты әсерлі театрлық тәжірибе туады" деп жазды. 1987 жылы "Los Angeles Times" газетінің Рей Лойнд: "Пьесаның соңы сізді (күтілгендей) өзгертпесе де, оның қараңғы көрінісін жеңіл теріске шығаруға болмайды". Актер Пол Фриман 1994 жылы: "Saved және Lear пьесаларын көру менің өмірімді өзгертті. Олар менің әлемім – Бондтың да әлемі – Лондонның қала шетіндегі өмір туралы тікелей айтты". 2001 жылы "The New York Times" газетінде жарияланған мақаласында Найтингейл осы туындыны "қасіретті қиял" деп бағалады. "The Guardian" газетінің Лин Гарднер 2005 жылы Джонатан Кенттің қойылымын толық бес жұлдызбен бағалап, "Бондтың жазуының таң қалдыратын тікелейлігін" мақтап, бұл қойылым "Бондты соғыстан кейінгі британ драматургиясының ең ұлы шебері ретінде қайта орнатады" деді. "The Independent" газетінің тілшісі Линн Уокер "Бондтың жарқыраған және сынық диалогтарының қарқындылығымен жандырады" деп жазды. Доминик Кавендиш "The Daily Telegraph" газетінде Кент "кейбір жазбалардың монотонды ырғағын жасыра алмайды, олар кейіпкерлерді жалпақ сөйлейтін қуыршақтарға айналдырады, бірақ қараңғы, тікенді комедияның барлық элементтері сақталған" деп мәлімдеді. Сондай-ақ, сыншы "біраз уақыттан кейін біз қорқынышты көрініске үйреніп, Бондтың жазуының моральдық күшін көбірек сезіне бастаймыз" деді. Чарльз Спенсер бір реттілікті Шекспирдің түпнұсқалық реттілігіне "таң қалдыратын тапқырлықпен" қосылғандықтан "жақсарту" деп бағалады. "The Independent" газетінің тілшісі Пол Тейлор "Лирді" "Шекспирдің трагедиясына қарсы күшті жауап" деп атады.