Шейх Хамдуллаһ: Османлы хат өнерінің әкесі

Кіріспе

Шейх Хамдулла (1436–1520) (Шейх Хамдулла) Осман империясының Амасия қаласында туған, ислам каллиграфиясының шебері болған.

Өмір және жұмыс

Шейх Хамдулла Анатолияның солтүстік-орталық бөлігіндегі Амасия қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Мұстафа Деде, Сухраварди тәріқатының шейхы болған және Бұхарадан (қазіргі Өзбекстан) Анатолияға көшіп келген. Амасияда ол Хайреддин Марасиден алты түрлі жазуды үйренді. Ол ескі шеберлердің дәстүрлі әдісін меңгерді, бірақ оны қайта жасай алмады. Оқу кезінде ол Сұлтан Мехметтің ұлы Баязидпен танысты, олар дос болып қалды. 1481 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Баязид таққа отырып, досы Шейх Хамдулланы астанасы Стамбулға шақырды. Хамдулла сарайда бас каллиграф болып қызмет етті. 1485 жылы Баязид II ұлы каллиграф Яқут әл-Мустасимидің жеті туындысын сатып алды. Содан кейін Баязид сарайлық каллиграфы Хамдулланы жаңа жазу жасауға шақырды, бұл жазу сатып алынған туындылардан шабыттанған болды. Хамдулла әл-Мустасимидің еңбегін теңдессіз деп есептеді, бірақ Баязидтің талабымен ол неге болса да келісім берді. Ғалымдар Баязидтің жаңа жазуға деген ынтасының себебі – жаңа империя мен жаңа династия құруға деген құштарлығының көрінісі болғанын айтады. Хамдулла бір кезде уақытты жеке өмірге арнады, сол кезде оған пайғамбар түсінде жаңа жазуларды үйреткенін мәлімдеді. Ақырында ол Яқут әл-Мустасими жасаған наск әліпбиін қайта жаңартып, жетілдірді. Хамдулланың жазуы әлдеқайда әсем, үйлесімді және оқуға қолайлы болды. 1500 жылдан бастап көптеген Құран кітаптары Хамдулланың жаңа стилін қабылдады, ол Осман стилі немесе "Шейхтің әдісі" деп аталды. Осы себепті ол "Осман каллиграфиясының әкесі" саналады. Оның көптеген шәкірттері оның стилін Осман империясының барлық аймақтарына таратты. Оның стилі 150 жыл бойы сақталды, осылайша ол барлық уақыттағы ең ұлы Осман каллиграфтарының біріне айналды. Екі ғасырдан кейін де Хафиз Осман сияқты каллиграфияны оқыған шәкірттер оның туындыларын өз оқуларының бір бөлігі ретінде мұқият көшіріп жатты. Ол өмірін каллиграфия өнеріне арнады және 80 жасқа дейін туындыларын жасауын жалғастырды. Ол 47 Мұшаф, Құран кітабы, сондай-ақ көптеген Энам, Эврадтар мен Жүздер жазды, олардың көпшілігі Топкапы сарайының қорында сақтаулы. Оның жазулары Стамбулдағы Баязид, Фирузаға және Давут мешіттерін, сондай-ақ Эрдiнедегi Баязид мешітін әсемдейді. Оның ұлы Мавлана Деде Чалаби, әкесі Хамдулладан және оның аты белгісіз қызынан білім алғаннан кейін каллиграф болды. Хамдулланың немерелері де каллиграфтар болды: Пир Мұхаммед Деде (986/1580 жылы қайтыс болды, Хамдулланың қызының ұлы) және Дервиш Мұхаммед (888/1483 жылы қайтыс болды, Мавлана Деде ұлы). Оның атағы артқан сайын, каллиграфиядан басқа да қабілеттері туралы көптеген аңыздар пайда болды. Ол шебер садақшы, соқыр құс саудагері, жүзуші және тіпті керемет тігінші болған деседі. Ол 1520 жылы Стамбулда қайтыс болды және Стамбулдағы Ускюдар ауданындағы Каракаахмет зиратына жерленді. Оның туындыларының сақталған үлгілері Топкапы жинағында сақтаулы.

Sheikh Hamdullah was born in Amasya, a north central town in Anatolia. His father, Mustafa Dede, was a Sheik of the Suhrawardi order, and had migrated from Bukhara (in present day Uzbekistan) to Anatolia. In Amasya, he studied the six scripts under the tutelage of Hayreddin Mar'asi. He learned the traditional method of the old masters, but struggled to reproduce it. While studying, he met Bâyezïd, the son of Sultan Mehmed, the Conqueror who was a fellow student, and the pair became friends. When Bâyezïd assumed the throne in 1481, following his father's death, he invited his friend, Sheikh Hamdullah, to the capital, Istanbul. Hamdullah went on to become a master calligrapher at the Imperial Palace. In 1485, Bâyezïd II acquired seven works by the great calligrapher, Yaqut al Musta'simi. Bâyezïd then encouraged his court calligrapher, Hamdullah, to devise a new script, inspired by the acquisition. Hamdullah regarded al Musta'simi's work as unsurpassable, but at Bâyezïd's insistence, Hamdullah reluctantly agreed. Scholars have suggested that Bâyezïd's enthusiasm for a new script was symbolic of his desire to establish a new empire and a new dynasty. Hamdullah underwent a period of reclusion during which time he claimed that a prophet taught him the new scripts in a vision. He ultimately recodified and refined the naskh style of calligraphy, originally developed by Yaqut al Musta'simi. Hamdullah's scripts were more elegant, balanced and legible. From 1500, the majority of Q'rans adopted Hamdallah's new style, which became known as the Ottoman style or "Seyh's manner'. For this, he is often considered to be the "father of Ottoman calligraphy". His many students spread his style throughout the Ottoman Empire. His style endured for 150 years, making him one of the greatest Ottoman calligraphers of all time. As much as two centuries later, students of calligraphy such as Hâfiz Osman continued to copy his works assiduously as part of their training. He devoted his whole life to the art of calligraphy, continuing to produce works well into his 80s. He produced 47 Mus'hafs, book of Quran, and innumerable En'ams, Evrads and Juz', a number of which are held in the collection of the Topkapi Palace. His inscriptions also decorate the Bâyezïd, Firuzaga and Davud Mosques in Istanbul and the Bâyezïd Mosque in Erdine. His son, Mawlana Dede Chalabi, became a calligrapher after studying with Hamdallah (his father) and Hamdallah's daughter, whose name is unknown, married a calligrapher by the name of Shukrullah Halife of Amasya, who had also been one of her father's pupils. Hamdullah's grandsons also became calligraphers; Pir Muhammad Dede (d. 986/1580, son of Hamdallah's daughter) and Dervish Muhammad (d. 888/1483, son of Mawlana Dede). As his reputation grew, many myths to his abilities outside calligraphy sprang up. It was said that he was a great archer, falconer, swimmer and even an extraordinary tailor. He died in Istanbul in 1520 and was buried at Karacaahmet Cemetery in the district of Üsküdar at Istanbul. Surviving examples of his works are held in the Topkapi Collection.