Кіріспе

Санскрит, парсы немесе еврей тілдерінен бастау алған әңгімелер циклі. Жеті дана (жеті ғалым немесе жеті дана адамдар) – санскрит, парсы немесе еврей тілдерінен бастау алған әңгімелер циклі.

Фреймдік баяндау

Сұлтан өзінің ұлын, жас ханзаданы, жеті дана ұстаздың жеті либералдық өнерде сарайдан тыс білім алуға жібереді. Сарайға оралған соң, оның әкесінің әйелі, императрица, оны сүйікті болуға тырысады. Оны қорғау үшін Синдибад, жеті дана ұстаздың басшысы, оны бір аптаға үндемеуге міндеттейді. Осы уақыт ішінде императрица оны күйеуіне жала жабады және императорға жеті хикая арқылы оның өлімін қамдауға тырысады; бірақ оның әр хикаясын Синдибад бастаған жеті дана ұстаз жоққа шығарады. Соңында ханзаданың тілі босатылып, шындық ашыққа шығады және зұлым императрица жазаланады. Бұл баяндама басқа тыңдаушыларға әңгімелерді жеткізудің әмбебап тәсілі болды.

Шығу тегі

Көптеген еуропа тілдерінде кездесетін әңгімелер циклы шығыс түбінен шыққан. Санскритте осыған ұқсас жинақ бар, ол б.з.б. бірінші ғасырда үнді философы Синтипаға жатқызылады, алайда үнді түпнұсқасы белгісіз. Тағы да бірнеше болжам бар: парсы (өйткені ең ерте сақталған мәтіндер парсы тілінде) және еврей (олардың мәдениетінде де ұқсас әңгімелер кездеседі, мысалы, Киелі кітаптағы Жүсіп туралы әңгіме).

Шығыс нұсқасы

Шығыс нұсқасы, "Синдибад кітабы" (немесе "Жеті уәзір кітабы") деп белгілі, Мұса есімді автордың 8-ғасырдағы жоғалған араб тіліндегі еңбегінен туындаған деп есептеледі және сирия, араб, парсы, грек, еврей және ежелгі испан тілдерінде табылуы мүмкін.

Сирия тілі

Сирия тіліндегі Синдбан – бұл қолда бар ең ерте нұсқалардың бірі.

Парсы: Синдибад-наме

Парсы тілінде үш нұсқа бар, оның ішінде біреуі өлең түрінде, екеуі прозада, XII ғасырдың соңынан XIV ғасырдың соңына дейін жазылған. Олар әдетте он бес хикаядан тұрады, әр данаға біреуден, өгей шешеден жеті, ал ханнан біреу; алайда, негізгі құрылым сақталғанмен, олардың тек төрті ғана еуропалық нұсқаларда кең таралған.

Долопат

Шығыстан араб, парсы, сирия және грек тілдері арқылы келген бұл еңбек 12 ғасырда Жан де Хоузель (Жоанн де Альта Сильва) – Туль қаласының жанындағы Хоузель абаттығының монахы – грек тілінен латын тіліне «Долопатос» (ред. Герман Остерли, Страсбург, 1873) деген атпен аударған. 1210 жыл шамасында Герберс есімді траувер оны француз тіліне «Li romans de Dolopathos» деп аударды.

Римнің жеті данасы

Тағы бір француз нұсқасы, "Roman des sept sages" есімді шығарма, басқа бір латын тіліндегі түпнұсқаға негізделген. Аталған циклдың неміс, ағылшын, француз және испан тілдеріндегі кітапшалары көбінесе олардан өзгеше латын түпнұсқасына негізделген. Француз тілінде жазылған және 14 ғасырға жататын үш өлшемді поэма ағылшын тілінде сақталған. Олардың ең маңыздысы – Далкейттің Джон Роланд жазған "Севиз даналары" ("The Sevyn Sages") шығармасы, ол Bannatyne клубы үшін өңделген (Эдинбург, 1837).

Немісше: Sieben weise Meister

Жеті дана дәстүрінің неміс тіліне бейімделген нұсқаларын өлең және прозалық бірнеше түрге бөлуге болады, олардың көпшілігі латынша Historia нұсқасын негізге алады, бірақ кейде ішкі әңгімелердің реті немесе таңдауы өзгеріп отырады. Жеті дана туралы ең ерте неміс нұсқасы – Ханс фон Бюхельдің "Dyopcletianus Leben" еңбегі 1412 жылға дейін жатады, ал сақталған мәтіндік куәліктердің көп бөлігі 16-18 ғасырларда жазылған және көбінесе "Gesta Romanorum" неміс тіліне бейімделген нұсқаларына енгізілген. Әдебиеттанушылар орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында "Sieben weise Meister" есімді шығарманың танымал болғанын, ал қазіргі әдеби тарихнамада оның маңыздылығын жоғалтқанын бірнеше рет атап көрсеткен.

Өлеңдер

Бұл жинақта Аарне-Томпсон-Утер ертегілерінің ATU 671 типі – "Үш тіл" ертегісінің бастауы бар деп саналады. Оқиғада жануарлардың тілін түсіне алатын қарапайым бала туралы айтылады, ал жануарлар өзара болашақта осы бала олардың анасы мен әкесін билейтінін айтады. Осылайша оның ата-анасы оны үйден қуады. Көптеген оқиғалардан кейін бала патша немесе папа болып, отбасына қайта оралады. Ата-анасы оған су мен сүлгі ұсынады, сонда ол өзінің кім екенін ашады.