XV ғасырдағы Иран ғалымы Ғиясат әд-Дин Әли Исфахани және оның еңбектері
Husayni Isfahani
Ғиясуддин Әли Испифахани: 15 ғ. парсы дәрігері мен ғалымы. Тимурідтер әкімдеріне қызмет еткен, еңбектері «Asrār al ḥurūf» және «Dānish nāma i jahān» болып табылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғият әл-Дин ʿАли ибн Хусайн ибн ʿАли Амиран Исфахани (غياث الدين على ابن حسينى ابن على اميرا الاصفهاني) – Иранның Исфахан қаласынан шыққан XV ғасырдағы парсы дәрігері және ғалымы. Даниэль Бебеннің сөздерімен айтқанда, ол "15 ғасырдың екінші жартысында Бадахшанның бірнеше Тимурід әкімдерінің қызметінде болған көп салалы ғалым" болған. Оған жатқызылатын еңбектерінен басқа оның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес.
Ghiyāth al Dīn ʿAlī ibn Ḥusayn ibn ʿAlī Amīrān Iṣfahānī (غياث الدين على ابن حسينى ابن على اميرا الاصفهاني) was a fifteenth century Persian physician and scientist from Isfahan, Iran. He was, in the words of Daniel Beben, 'a polymath in the service of several of the Timurid governors of Badakhshān in the second half of the 15th century' CE. Little is known of him beyond the works attributed to him.
Шығармалары
Асрара әл-Хуруф (870 AH/1465–1466 CE), сол кездегі Бадахшан губернаторы, Тимурид әмірі Әбу Саид Мирзаның ұлы Әбу Бакрға арналған. Даниш нама и жахан, Әбу Саид Мирзаның тағы бір ұлы, 873/1469 жылдары Бадахшан губернаторы болған Сұлтан Махмуд Мирзаға арналған. Бұл – Ғият әл-Диннің ең белгілі еңбегі, метеорология, минералогия, ботаника және анатомия салаларын қамтитын парсы тіліндегі табиғи ғылымдар энциклопедиясы. Durrat al misāḥa (890 AH/1485 CE), өлшемдер мен геометрия туралы, сондай-ақ Сұлтан Махмуд Мирзаға арналған. Khulāṣat al tanjīm va burhān al taqvīm, астрономия туралы. Маъариф әл-тақвим, сонымен қатар Нюжүм деп те аталады, астрономияға қатысты. Ұлттық медицина кітапханасының қорында кесте түрінде азық-түлік туралы шағын трактат сақталған.
Asrār al ḥurūf (870 AH/1465–1466 CE), dedicated to then governor of Badakhshān Abū Bakr, son of the Timurid ruler Abū Saʿīd Mirza. Dānish nāma i jahān, dedicated to Sulṭān Maḥmūd Mirza, also a son of Abū Saʿīd Mirza, governor of Badakhshān from 873/1469. This is Ghiyāth al Dīn's best known work, a Persian encyclopedia of the natural sciences, concerned with meteorology, mineralogy, botany, and anatomy. Durrat al misāḥa (890 AH/1485 CE), on measurements and geometry, likewise dedicated to Sulṭān Maḥmūd Mirza. Khulāṣat al tanjīm va burhān al taqvīm, on astronomy. Maʿārif al taqvīm, also known as Nujūm, also on astronomy. A small treatise on foodstuffs, in table format, is preserved in the National Library of Medicine collection.
Сахифат әл-назирін
Сахифат әл-Назирин ("оқырманға арналған беттер") және Тухфат әл-Назирин ("оқырманға сыйлық") және Си-Шиш-Сахифа ("отыз алты тарау") деп те аталатын Сахифат әл-Назириннің бір нұсқасына сәйкес, Гият әл-Дин де осы мәтінді жазған; Даниэль Бебен бұл авторлықты қабылдады, оның айқын исмаилизмі, Тимуридтерге қабылдамас еді, бұл мәтін Бадахшанның жаулануынан бұрын жазылған дегенді көрсетеді. Бебеннің бағалауынша, "Сахифат әл-Назирин – исмаили теологиясы мен доктринасына қатысты бірқатар тақырыптарды қамтитын маңызды, бірақ жеткілікті зерттелмеген еңбек, және ол Насир и Хусровтан кейін (462/1070 жылдан кейін қайтыс болған) Бадахшанда жазылған алғашқы исмаили мәтіні болып табылады", ол исмаилизмді сол аймаққа енгізген адам болған сияқты. Сахифат әл-Назириннің көптеген қолжазбалары мәтінді аңызға айналған пир Сайид Сухраб Валиге жатқызады, бірақ Бебен бұл бейненің артында тұрған түпкілікті тұлға Гхият әл-Дин болуы мүмкін деп болжайды. Шығарманың жазылған күні әдетте 856/857 хижри жылы / 1452–1453 жылдары деп көрсетіледі. 2022 жылға дейін мәтіннің он үш қолжазбасы белгілі болды (екісі 1960 жылғы басылымнан көшірілген); ең көне қолжазба 1137/1725 жылы көшірілген.
According to one recension of Ṣaḥīfat al nāẓirīn ('pages for the readers'), also known as Tuḥfat al nāẓirīn ('gift for the readers') and Sī ū shish ṣaḥīfa ('thirty six chapters'), Ghiyāth al Dīn also composed that text; Daniel Beben has accepted this attribution, arguing that its explicit Ismailism, which would have been unacceptable to the Timurids, implies that this text was composed before their conquest of Badakhshān. In Beben's assessment, 'the Ṣaḥīfat al nāẓirīn is an important yet understudied work covering a series of topics related to Ismaili theology and doctrine, and is noteworthy for being the first Ismaili text known to have been composed within Badakhshān after Nāṣir i Khusraw (d. after 462/1070)', who seems to have been the person who introduced Ismailism to that region. Most manuscripts of the Ṣaḥīfat al nāẓirīn attribute the text to the legendary pīr Sayyid Suhrāb Walī, though Beben has suggested that the original person behind this figure might himself have been Ghiyāth al Dīn. The date of composition of the work is usually stated to be 856/857 AH/1452–1453 CE. As of 2022, thirteen manuscripts of the text were known (two copied from the 1960 printed edition); the oldest manuscript was copied in dated 1137/1725.
Басылымдар
Саид Сухраб Вали, «Тухфат әл-Назирин», Құдратұлла Бегтің редакциясы (1960)
Саид Сухраб Вали Бадахшани, «Сиу шиш Сахифа», Хушанг Ужаки және Владимир Иванов редакциялаған (Тегеран, 1961).
Sayyid Suhrāb Walī, Tuḥfat al nāẓirīn, ed. by Qudratullāh Beg (1960)
Sayyid Suhrāb Walī Badakhshānī, Sī ū shish ṣaḥīfa, ed. by Hūshang Ujāqī and Wladimir Ivanow (Tehran, 1961).