Кіріспе

IV ғасырдағы кейбір христиандардың көзқарасы

Жартылай ариандық – Әке мен Ұл Құдайдың арақатынасына қатысты, IV ғасырдың кейбір христиандары қабылдаған ұстаным болды. Бұл доктрина ариандық ілімдерді өзгерткенмен, Әке, Ұл және Киелі Рухтың мәңгілік және бір мәннен тұратындығы туралы ілімді әлі де қабылдамады, сондықтан көптеген замандас христиандар оны еретик деп санады. Арий Әке, Ұл және Киелі Рух – үш бөлек мән немесе субстанция (оусия) дейді, ал Ұл мен Рухтың құдайлығы Әкеден шыққан, жаратылған және Әкенің құдайлығына төмен тұрады. Жартылай ариандықтар Ұлдың Әкемен "ұқсас мәннен" (гомоиоузиос) екенін, бірақ "бір мәннен" (гомооузиос) емес екенін айтты. 351 жылы Мурсада Магненций жеңілгеннен кейін, сол қаланың епископы Валент Констанцийдің рухани жетекшісіне айналды. 355 жылы Валент пен Урсакий батыс исповедниктері Евсевий, Кальярилық Люцифер, Пуатиенің Хилари және Либерийді қуғынға салды. 357 жылы олар екінші Сирмиум Символын немесе "Хозиус формуласын" жариялады, онда гомооузиос және гомоиоузиос екеуі де болмады. Евдоксий Антиохия тағын басып алды және Аэтий мен оның шәкірті Евномийді қолдады.

Сонымен қатар, Александриялық Афанасий қолдаған грек термині "гомооузиан" Сабелийдің де ұсынған және қолдаған термині екені хабарланды, және Афанасийдің көптеген жақтастары осы терминге келіспеді және алаңдады. Жартылай ариандықтар да осы терминге қарсы болды. Олардың "гомооузиан" терминіне қарсылығының себебі – оның "Киелі кітапқа қайшы, күмәнді және сабеллиандыққа бейім" екендігі болды. Себебі Сабелий де Әке мен Ұлды "бір мән" деп қарастырды, яғни Сабелий үшін Әке мен Ұл – жаратылыспен қажеттілікке орай өзара әрекеттесетін "бір маңызды тұлға" еді.

Анкираның басилісі

358 жылы Үлкен ораза кезінде Василий көптеген епископтармен бірге Анкирада өзі салған жаңа шіркеудің бағыштау рәсімін өткізіп жатқанда, Лаодикеялық Георгийден хат алды. Хатта Георгий Евдоксийдің Этийді қалай мақұлдағанын, Константинопольдік Македоний, Василий және жиналған епископтардың қалғанынан Евдоксий мен оның ізбасарларын Антиохиядан қуғынға салу туралы жарлық шығаруды сұрап, әйтпесе бұл маңызды орынның жоғалуы мүмкін екенін жеткізді. Осының нәтижесінде Анкира Синоды Георгийге және Финикияның басқа епископтарына үлкен жауап хат жолдады. Онда олар 341 жылғы Антиохиялық Символды жариялап, арийліктер мен аномоиандардың Әкеге Ұлының «ұқсамайтындығы» туралы ұстанымдарына қарсы түсіндірмелер берді. Сондай-ақ, Әкенің аты ұғымы ұқсас мәнді ұлдың бар екенін көрсетеді (homoiousios немесе homoios kat ousian) екенін атап өтті. Аномоианизмді ашық айыптаған және «заттың ұқсастығы» ілімін бекіткен анафематизмдер қоса берілді. Осы канондардың он тоғызыншысында homoousios және tautoousios сөздерін қолдануға тыйым салынды. Бұл, мүмкін, Македонийдің ықпалымен болған, өйткені Василий кейін бұл мәселеге осылай қатты талап қоймады. Сирмиумдағы кеңеске Василий, Себастский Евстафий (догматикалық қағидалары жоқ аскет), Кизикийлік Элеусий (Македонийдің ізбасары) және императордың капелласында қызмет ететін діни қызметкер Леонтий жіберілді. Олар уақытында келді, себебі император Евдоксийдің пікірін тыңдап отырған, бірақ енді ол өз шешімін өзгертті және хат шығарды (Созомен, IV, xiv). Хатта Ұлдың Әкеге «заты жағынан ұқсас» екені жарияланып, Антиохиялық арийліктер айыпталды. Созоменнің сөзіне сәйкес, осы кезде Папа Либерий Василий жасаған үш формулаға қол қойғаннан кейін жер аударылудан босатылды. Василий Констанцийді жалпы кеңес шақыруға көндірді. Анкира, содан кейін Кіші Азиядағы Никомедия ұсынылды, бірақ соңғы қала жер сілкінісінен қирағандықтан, Василий 359 жылы Сирмиумға қайтадан барды. Арийліктер бұл жерде өз беделін қайта қалпына келтірген еді. Сирмиумдық Герминий, Александриялық Георгий, Урсакий және Валенспен, сондай-ақ епископ (кейіннен киелі) Аретузалық Маркуспен бірге ол түнге дейін жалғасқан конференция өткізді. 22 мамырда Маркус «күнделген сенім» деп аталатын сенімді мойындады (Хилариус, «Фрагмент. xv»). Әриандық ілім, әрине, жобаланды, бірақ homoios kata ten ousian қабылданбады, оның орнына «барлық жағынан ұқсас» деген мағына беретін kata panta homoios сөз тіркесі қолданылды. Василий көңіліне сыймады және қолына қойған түсіндірмесінде «барлық жағынан» сөздері тек ерік-жігерде ғана емес, сонымен қатар өмір сүруде және болмыста да (kata ten hyparxin kai kata to einai) ұқсастықты білдіретінін жазды. Осыған қанағаттанбаған Василий, Лаодикеялық Георгий және басқалары «барлық жағынан» сөздері «затты» да қамтуы керек екенін түсіндіретін бірлескен хат жариялады (Эпифаний, lxxiii, 12–22). Сонымен қатар, қазіргі уақытта жартылай арийлік топтарға Троицаға сенбейтін топтар, мысалы, Ехоба куәгерлері және Жетінші күндік адвентистер кіреді деп айтылады.