Кіріспе

Тыйымдаушылық бақылаудың аспектісі

ұқсас терминдер

Өзін-өзі бақылау – тежеушілік бақылаудың бір аспектісі, негізгі атқарушы функциялардың бірі. Атқарушы функциялар – белгілі бір мақсаттарға жету үшін адамның мінез-құлқын реттеуге қажетті танымдық процестер. Өзін-өзі бақылауды бұлшық ет сияқты қарастыруға болады, оның қолданылуы шектеулі ресурсты жұмсайды. Қысқа мерзімде өзін-өзі бақылаудың артық қолданылуы сол ресурстың азаюына әкеледі. Алайда, ұзақ мерзімде өзін-өзі бақылауды қолдану қабілетті күшейтеді және өзін-өзі бақылау дағдысын жақсартады. Психологиядағы осымен байланысты ұғым – эмоционалдық өзін-өзі реттеу. Өзін-өзі бақылау – криминологияның маңызды теориясы, қылмыстың жалпы теориясының кілтті тұжырымдамасы. Бұл теория Майкл Готфредсон мен Трэвис Хирши тарапынан «Қылмыстың жалпы теориясы» (1990) кітабында әзірленген. Готфредсон мен Хирши өзін-өзі бақылауды, адамдардың кез келген жағдайда қылмыстық әрекеттерден аулақ болуға бейімділігінің айырмашылығы деп анықтайды. Өзін-өзі бақылауы төмен адамдар көбінесе импульсивті, басқаларға бейжай, тәуекелге баратын, алдынан келерді көре алмайтын және жалтақ болады. Өзін-өзі бақылаудың бір құралын өлшейтін сауалнама деректерінің шамамен 70% генетикалық екені анықталды.

Бағалы қасиет ретінде

Классикалық тұрғыдан алғанда, өзін-өзі ұстау қасиеті көбінесе "сабырлылық" деп аталып, акразия немесе сабырсыздық жамандығына қарсы қойылған. "Еркіндік" тағы бір жиі қолданылатын синоним. Кейде нақты тәлкептерге қарсы өзін-өзі ұстау басқа да ізгіліктерге кірістірілген. Мысалы, қорқыныш сезімінде өзін-өзі ұстау – батылдық, ал ашуланғанда өзін-өзі ұстау – жақсы мінез деп есептелген. Христиандар акразиямен күресті рух пен дене арасындағы күрес ретінде сипаттауы мүмкін, мұнда рух (Құдайға ұмтылушылық) ал дене (күнәға батушылық) болады. Иса, айқышқа тартылу кезінде, бұл міндеттен жиреніп, "рух әрине ынталы, бірақ дене әлсіз" екенін байқады. Апостол Павел Римдіктерге жолдаған хатында: "Мен өз ісімді түсінбеймін. Мен қалағанымды емес, керісінше, жек көретінімді істеймін. Мен жақсылықты қалаймын, бірақ оны істеуге күшім жетпейді" деп шағымданды. Августин өзінің "Құпиялары" еңбегінде: "Жас кезімде: «Маған тазалық пен сабырлылық бер, бірақ әзірге емес» деп дұға еттім" деп жазды. Бұл қасиетті Платон мен Аристотельден бастап бүгінгі күнге дейін философтар мен дін өкілдері талқылап келеді. Өзін-өзі ұстаудың ең ерте және белгілі мысалы – Аристотельдің сабырлылық ізгілігі, ол жақсы таңдалған және реттелген құштарлықтар жиынтығымен айналысады. Аристотельдің сабырлылығымен байланысты жамандықтар – өзін-өзіңе құмарлық (жетіспеушілік) және сезімсіздік (артықшылық). Жетіспеушілік немесе артықшылық сабырлылықтың деңгейіне қатысты, мысалы, сабырлылықтың жетіспеушілігі шектен тыс әуесқойлыққа, ал тым көп немесе артық сабырлылық сезімсіздікке немесе негіссіз бақылауға әкеледі. Аристотель былай деді: "Сабырсыз адам – заңдары нашар қалаға ұқсайды, ал өзін-өзі ұстай алмайтын адам – жақсы заңдары бар, бірақ оларды орындамайтын қалаға ұқсайды".

Қарсы әрекет ету

Қалау – белгілі бір затқа, адамға немесе қызметке қатысты эмоционалды түрде күшті ынталандыру, көбінесе, бірақ міндетті емес, ләззат алумен немесе жағымсыз сезімдерден құтылумен байланысты. Қалаудың күші мен ұзақтығы әртүрлі болуы мүмкін. Егер қалаудан туындаған мінез-құлық адамның құндылықтарымен немесе өзін-өзі реттеу мақсаттарымен қақтығысса, онда ол қалау адамның өзін-өзі бақылау шегіне енгенде немесе оған әсер еткенде, құмарлыққа айналады. Қалауды зерттеудегі қиындық – адамдардың әртүрлі нәрселерді қалауы. Нақты жағдайларда адамдардың қалауын зерттеу үшін бір апта ішінде 7827 адамнан өздерінің қалаулары туралы мәліметтер жиналды, оның ішінде қалаудың жиілігі мен күші, қалаулар мен басқа мақсаттар арасындағы қайшылық деңгейі, қалауға қарсы тұру мүмкіндігі және қарсы тұрудың нәтижелілігі туралы ақпараттар болды. Ең көп таралған және күшті сезілетін қалаулар – тамақтану, су ішу және ұйықтау сияқты дене мұқтаждарымен байланысты. Өзін-өзі бақылаудағы қиындықтар ұзақ мерзімді мақсаттардың қысқа мерзімді нәтижелермен қақтығысуынан туындайды. Контрактивті өзін-өзі бақылау теориясы, мұндай жағдайға тап болғанда, біз бірден жедел сыйлықтардың маңыздылығын төмендетіп, жалпы құндылықтарымыздың маңыздылығын арттырамыз. Шешім қабылдамас бұрын әртүрлі тағамдардың тартымдылығын бағауды сұрағанда, адамдар шоколадтан гөрі пайдалы тағамдарды жоғары бағалады. Алайда, тағамды таңдағаннан кейін бағалауды сұрағанда, тартымдылықта ерекше айырмашылық байқалмады. Сонымен қатар, студенттер курсқа тіркелу мерзімінен бұрын сауалнаманы толтырғанда, демалыс уақытын мерзімнен кейін толтырғаннан гөрі аз маңызды және қызықты деп бағалады. Азғыру неғұрлым күшті және қолжетімді болса, құнсыздану соғұрлым күшті болады. Өзін-өзі бақылаудағы ең көп кездесетін жағдайлардың бірі – ұзақ мерзімді денсаулықты сақтау қалауына қарсы зиянды немесе қажетсіз тамақ тұтыну қалауы. Қажетсіз тамаққа белгі – кейбір тағамдарға жұмсалатын артық шығындар, мысалы, үйде тамақтанбау. Қанша ақша жұмсау керектігін білмеу немесе тамаққа асыра жұмсау – өзін-өзі ұстай алмаудың белгісі болуы мүмкін. Экспериментке қатысушылар жаңа тағамды өте дәмді деп сипаттағанда, оны дәмді деп бағалаған, ал жай ғана дәмді екенін естігенде, оның пайдалылығын жоғары бағалады. Тамақ туралы қосымша ақпаратсыз, жақсы дәмді деген ұсыныс өзін-өзі бақылауға итермелеп, денсаулық үшін азғыруды төмендетті. Сонымен қатар, бір үлкен чипстер ыдысының күшті азғырылуына тап болған қатысушылар, екі жағдайда да чипстердің жалпы мөлшері бірдей болса да, үш кішкентай ыдыстағы чипстердің әлсіз азғырылуына тап болған қатысушыларға қарағанда, чипстердің калориясы жоғары деп санайды және оларды аз жеді. Әлсіз азғырулар денсаулыққа зиянды емес деп қате түсініледі, сондықтан өзін-өзі бақылау іске қосылмайды және қалаулы әрекеттер жиі жасалады; бұл контрактивті өзін-өзі бақылау теориясын қолдайды. Күшті азғыруларға қарағанда әлсіз азғыруларға қарсы тұру қиын, өйткені олар ұзақ мерзімді құндылықтарға қауіп келтірмейтіндей көрінеді.

Құрылыс деңгейлері

Жоғары деңгейдегі түсініктермен сипатталатын ойлау, адамдар "өздерінің айналасындағы оқиғалар мен нәтижелерде мазмұнның, контекстің немесе мағынаның қосымша бөлшектерін түсінуге мәжбүр болғанда" мақсаттар мен құндылықтарды жаһандық, абстрактілі тұрғыда қарастырады, ал төмен деңгейдегі түсініктер нақты, анық идеялар мен жіктемелерге баса назар аударады. Түрлі деңгейдегі түсініктер, тәлкеулерге жауап ретінде өзімізді бақылауды қалай қолданатынымызды анықтайды. Жоғары деңгейдегі түсініктерді тудырудың бір жолы – адамнан "неге?" деген бірнеше сұрақтарды қою, олардың жауаптары көбірек абстрактілі бола түседі, ал төмен деңгейдегі түсініктер "қалай?" деген сұрақтар арқылы туындайды, олар нақты жауаптарға әкеледі. Имплицитті ассоциация тестісін өткізген кезде, жоғары деңгейдегі түсініктерге ие адамдар азғыруларды (мысалы, шоколад таяқшаларын) "жаман" деп, ал салауатты таңдауларды (мысалы, алмаларды) "жақсы" деп санауға төмен деңгейдегі түсініктерге ие адамдардан әлдеқайда жылдам болады. Жоғары деңгейдегі түсініктерге ие адамдар, сондай-ақ, тәтті тағамға қарағанда алманы таңдау ықтималдығын айтарлықтай арттырады. Егер адам ешқандай саналы немесе белсенді өзіндік бақылауға тырыспаса, азғырулар тек жоғары деңгейдегі түсініктерді тудыру арқылы басылады. Жоғары деңгейдегі түсініктердің абстракциясы адамдарға олардың кең ауқымды құндылықтарын, мысалы, салауатты өмір салтын еске түсіруге көмектеседі, бұл қазіргі азғыру жағдайын маңыздылығын азайтады.

Адам және адам емес

Тілдік қабілет пен өзін-өзі бақылаудың арасындағы оң корреляция қарапайым шимпанзелермен жүргізілген тәжірибелерден туындады. Адамның өзін-өзі бақылау зерттеулері көбінесе жеребелік экономика жүйесі арқылы модельделеді: бұл мінез-құлық бағдарламасы, онда топ мүшелері қалаулы мінез-құлықтары үшін жеребелер табады және оларды түрлі жағымды күшейткіштерге айырбастай алады. Адамдарда жеребелерді немесе шартты күшейткіштерді пайдаланумен, ал адам емес жануарларда бастапқы емес күштерді пайдаланумен зерттеу әдістемелерінің айырмашылығы процедуралық артефактілерді күдік тудырды. Бір процедуралық айырмашылық – айырбастау кезеңінің кешігуі: адам емес жануарлар күшейткішті дереу алуға мүмкіндік алады және оған ұмтылады, ал адамдар жеребелерін ақшаға айырбастау үшін «айырбастау кезеңін» күтуге міндетті, әдетте тәжірибе соңында. Бұл әдіс адам емес жануарларға (көгершіндерге) қолданылғанда, олардың жауабы адамдарға ұқсас болды, аталықтары аналықтарына қарағанда әлдеқайда аз өзін-өзі бақылау көрсетті. Лог, оның зерттеуінде өзін-өзі бақылау жағынан ұлдардың қыздардан нашаррақ екенін атап өтеді. Ол ересек жаста әйелдер мен еркектердің өзін-өзі бақылау қабілеті теңеседі дейді. Бұл адамның жетіліп, импульсивтіліктің салдарына сезімталдық артуымен өзін-өзі бақылауды күшейте алуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл ұсыныс төменде талданды. Өзін-өзі бақылау саласындағы көптеген зерттеулер өзін-өзі бақылаудың импульсивтіліктен жақсы екенін қабылдайды. Сондықтан, осы тақырыптағы барлық зерттеулер осы көзқарасқа негізделген; тәжірибелік жобада импульсивтілік бейімделу жауабы болып табылатын жағдайлар сирек кездеседі. Даму психологиясы саласындағы кейбір ғалымдар өзін-өзі бақылауды импульсивтіліктің кейде бейімделу жауабы екенін ескеретін тұрғысынан қарастырады. Олардың пікірінше, қалыпты адам жағдайға қарай импульсивті немесе өзін-өзі бақылап отыру қабілетіне ие болуы керек. Дегенмен, осы бағытта жүргізілген зерттеулер салыстырмалы түрде аз. Ең қиын жағдайларда, өзін-өзі бақылау мен төзімділігі жоғары адамдар кедейлік, нашар білім беру, қауіпсіз емес орта сияқты қиындықтарға қарсы тұруға ең көп мүмкіндікке ие. Өзін-өзі бақылауы жоғары, бірақ қиын жағдайда жүргендер жоғары білім алып, кәсіби жұмысқа орналасып, психоәлеуметтік жағдайларын жақсартады, бірақ ересек жаста денсаулыққа тигізетін әсері туралы әртүрлі деректер бар. «Джон Генризм» деп аталатын психологиялық құбылыс, мақсатқа бағытталған, табысқа ұмтылған адамдар жеткілікті қолдау мен ресурстар болмаған кезде тынымсыз еңбек етсе, 19 ғасырдағы аневризмадан қайтыс болған халық қаһарманы сияқты, теміржол тірегін орнатуда бумен жұмыс істейтін бұрғыны жеңгеннен кейін өліміне (немесе оған жақындауына) себеп болуы мүмкін. 1980 жылдары эпидемиолог Шерман Джеймс Солтүстік Каролинадағы афроамерикандықтардың жүрек аурулары мен инсульттен зардап шегуі жоғары екенін анықтады. Ол осы құбылыстың себебі ретінде «Джон Генризмді» ұсынды.

Баламалар

Жақсы эмоционалды мотивация үшін жанашырлық, алғырлық және денсаулыққа пайдалы мақтаныш сезімдерін қолдану, эмоционалды резонанс тудыратын мінез-құлықты басу үшін логика мен ерік күшін қолданудың дәстүрлі стратегиясына қарағанда, стресті азайтуға, рационализацияға бейімделуді төмендетуге және сәттілікке жетуге көбірек мүмкіндік береді. Философ Иммануил Кант өзінің маңызды еңбектерінің бірі – «Жақсылық метафизикасының негіздері» атты еңбегінің кіріспесінде «Selbstbeherrschung» терминін – «өзін-өзі ұстау» деп атап, оның ізгілік туралы тұжырымында маңызды рөл атқармайтынын көрсетеді. Оның пікірінше, өзін-өзі ұстау, сезімдер мен құштарлықтарды шектеу сияқты қасиеттер абсолютті түрде жақсы деп қате түсініледі (G 4: 394). Ол жалпыға ортақ моральдық принциптерді қорғай отырып, жанашырлықты әлсіз және жаңылысқан сезім ретінде қарастырды: «Мұндай мейірімділік – жұмсақ жүректілік деп аталады және ол адамдар арасында мүлдем болмауы керек», – деді ол. Өзін-өзі ұстау мәселесіндегі бұрынғы көзқарастарынан алшақтап, ол мұндай қасиеттердің тек құралдық құндылығы бар екенін атап көрсетеді: олар жақсы ниетті ынталандырып, оның жұмысын жеңілдетеді, бірақ сонымен қатар жаман салдарларға да әкелуі мүмкін. Моральдық және өзін-өзі ұстау арасындағы айырмашылықты көрсете отырып, Кант қатал римдік диктатор Луций Корнелий Сулла Феликс мысалын келтіреді: оның принциптері моральдық тұрғыдан дұрыс болмаса да, Сулла өзін-өзі ұстай білді, өйткені ол осы принциптерге берік тұрды (A 7: 293). Сулланың ізгілік құрауышы болып табылатын моральдық өзін-өзі ұстаудың екі деңгейі жоқ (сезімдік қабылдаулардан абстракцияланған моральдық принциптерді қабылдау және осы принциптерді орындау қабілеті). Оның ізгіліксіздігіне ең басты себеп – оның өзін моральдық принциптерді қабылдауға мәжбүрлемеуі. Кант пікірінше, өзін-өзі ұстау – бұл қабылданған принциптерді орындау үшін ғана қолданылатын құрал. Осылайша, өзін-өзі ұстауға көбірек назар аударғанның өзінде де, оның моральдық тұрғыдан дұрыс принциптерді қабылдаудағы рөлі назардан тыс қалды.

Скиннердің техниканы зерттеуі

Б. Ф. Скиннердің "Ғылым және адам мінез-құлқы" еңбегінде өзін-өзі бақылау әдістерінің тоғыз санаты туралы шолу ұсынылған.

Физикалық шектеу және физикалық көмек

Қоршаған ортаны манипуляциялау, кейбір жауаптарды физикалық орындауды жеңілдету, ал басқаларын қиындату арқылы осы қағидатты көрсетеді. Бұл физикалық жетекшілік болуы мүмкін: физикалық байланыс арқылы адамды қалаған мінез-құлықтың қимылдарына итермелеу. Бұл физикалық ынталандыру да болуы мүмкін. Мысалы, егер адам тамақтан айырылса, ол тамақ алу үшін кез келген шараға барады, тіпті ұрлыққа дейін. Ал егер адам көп тамақ жесе, десерт оны енді қызықтырмауы мүмкін. Адам өзін-өзіңнің мінез-құлқына қанағаттанбау немесе тойып жеу арқылы әсер ете алады. Тегін кешкі асқа барар алдында тамақтанбау арқылы, тегін тамақтан тиімді пайдалануға болады. Алдымен пайдалы тағамдарды жеу арқылы тегін "қоқым тағамдарды" жеуге құмарлық азаяды. Қанағаттанбау күйіндегі тілек танымында бейнелеу маңызды. Бір зерттеуде темекі шегушілер екі топқа бөлінді: бақылау тобы зертханаға келгенге дейін әдеттегідей темекі шегуді жалғастыруға тапсырылды, содан кейін никотинге құмарлықты қоздырмайтын, көп сезімді бейтарап мәтінді оқуға тапсырылды. Ал тәжірибелік топқа зертханаға келмес бұрын темекі шегуден бас тартуға тапсырылды, содан кейін никотинге құмарлықты күшейтуге арналған көп сезімді ынталандыру мәтінін оқуға тапсырылды. Мәтінді оқып болғаннан кейін қатысушылар темекіге деген құмарлықтарын бағалады. Содан кейін оларға "теннис ойыны" немесе "телефон қоңырауы" сияқты сөздік белгілермен көрінетін немесе естілетін бейнелер жасау ұсынылды. Осы тапсырмадан кейін қатысушылар қайтадан темекіге деген құмарлықтарын бағалады. Зерттеу көрсеткендей, темекі шегуден басқандардың құмарлығы визуалды бейнелер арқылы бақылау тобының деңгейіне дейін төмендеді, бірақ тек аудио бейнелер арқылы емес. Бұған театр мысал бола алады. Кейіпкердің көзіне жас келтіру үшін актерлер өздерінің ауыртпалы естеліктерін еске түсіреді. Қандай да бір оқиғаға немесе шараға көңіл-күйді көтеру үшін хат немесе кітап оқып, музыка тыңдап немесе фильм көруге болады. Объектінің когнитивтік түрлендіруінің тілекке әсерін талдау үшін 71 студентке зерттеу жүргізілді, олардың барлығы белгілі бір шоколад өнімімен таныс болды. Қатысушылар кездейсоқ түрде үш топқа бөлінді: бақылау тобы, тұтыну тобы және тұтыну емес түрлендіру тобы. Әр топқа тапсырманы орындауға үш минут берілді. Бақылау тобынан Оңтүстік Америкадағы бір жер туралы бейтарап мақала оқып, тамақ ішуге қатысты сөздерден аулақ болуы сұралды. Тұтыну тобынан шоколадты жеудің дәмі мен сезімін мүмкіндігінше анық елестетуі сұралды. Тұтыну емес түрлендіру тобынан шоколадты қолданудың ерекше жағдайларын немесе мақсатын елестетуі сұралды. Содан кейін барлық қатысушылар манипуляциялық тапсырманы орындады, онда олар көрген он нәрсеге жауап ретінде көңіл-күйін бес балдық шкала бойынша бағалады. Манипуляциялық тапсырмадан кейін қатысушылар шоколадтың алты түрлі суретіне реакция уақытын өлшейтін автоматты бағалауды аяқтады, олардың әрқайсысы оң немесе теріс ынталандырулармен жұптастырылды. Нәтижелер шоколадты жеуді елестетуге тапсырылған қатысушылар шоколадқа жоғары автоматты бағалау көрсеткенін, шоколадты қолданудың ерекше жағдайларын немесе мақсатын елестетуге тапсырылған қатысушыларға қарағанда, ал бақылау тобы екі тәжірибелік топтың арасында болды. Алкоголь сияқты депрессанттар, жай қимыл-қозғалыс, мидың баяу жұмыс істеуі, нашар концентрация, депрессия және дезориентация арқылы өзін-өзі бақылауды тежейді.

Оператордың кондиционирленуі

Оперативті кондиционирлеу, кейде Скиннер кондиционирлеуі деп те аталады, – мінез-құлықты нығайту арқылы күшейту немесе жазалау арқылы әлсірету процесі. Ашуға немесе жек көру сезіміне толы болған кезде, біз өзімізді "басқаша әрекет ету" арқылы бақылай аламыз, немесе, дәлірек айтқанда, қалаған, бірақ қолайсыз жауапқа қайшы келетін нәрсе жасаймыз.

Мидың әсер еткен аймақтары

Функционалдық ми бейнелеуі өзін-өзі басқарудың мидың алдыңғы бөлігінің бір бөлігі – дорсолатеральды префронтальды қабықтың (dlPFC) бір аймағындағы белсенділікпен байланысты екенін көрсетті. Бұл аймақ қасақана әрекеттер жасауға, ниеттерге назар аударуға немесе баламалардың арасынан таңдау жасауға қатысы барлардан ерекшеленеді. Өзін-өзі басқару – бұл премоторлық қабықтың жоғарыдан төменге қарай тежелуі арқылы жүзеге асады, яғни мінез-құлықты және әрекетті басқару үшін қабылдау мен ақыл-ой күшін пайдалану, эмоциялар мен сезімдік тәжірибеге (төменнен жоғарыға) мінез-құлықты басқаруға мүмкіндік берудің орнына. Өзін-өзі басқару механизмі және оның қалай пайда болатыны туралы пікірталастар бар. Зерттеушілер сезімдік тәжірибеге және дереу ынталандыруларға сүйене отырып, төменнен жоғарыға қарайғы тәсіл өзін-өзі басқаруды басқарады деп есептеді. Адам қандай да бір сыйлы нәрсе туралы көп ойласа, соған деген құштарлығы арта түседі. Ең маңызды ақпарат жұмыс жадының бақылауына өтеді, содан кейін оны жоғарыдан төменге қарай өңдеуге болады. Деректер жоғарыдан төменге қарайғы өңдеудің өзін-өзі басқаруда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Жоғарыдан төменге қарайғы өңдеу төменнен жоғарыға қарайғы назар аудару механизмдерін реттей алады. Мұны дәлелдеу үшін зерттеушілер жұмыс жады және алаңдатуды зерттеу үшін қатысушыларға бейтарап немесе теріс суреттерді, содан кейін математикалық есеп немесе ешқандай тапсырма бермеді. Олар математикалық есепті шешкеннен кейін қатысушылардың көңіл-күйі жақсарғанын анықтады, бұл жұмыс жадының сыйымдылығына әсер ететінімен байланысты. Көптеген зерттеушілер өзін-өзі басқаруға қатысатын ми аймақтарын анықтауға тырысуда. Осы сала бойынша көптеген мәліметтер бар. Өзін-өзі басқару механизмдеріне қатысты мидағы сыйақы орталықтары сыртқы ынталандыруларды ішкі қажеттілік күйлерімен және адамның оқу тарихымен салыстырады. Биологиялық деңгейде бақылау жоғалту шешім қабылдау механизмінің бұзылуынан туындайды деп есептеледі. Мидың шешім қабылдауына қатысты көптеген жұмыстар перцептивтік оқытудың нейросуретке түсірумен үйлесімді дәлелдеріне негізделген, онда префронтальды қабықтың адамдардың шешім қабылдауына үлкен әсер ететіні анықталды. Субъектілер көбінесе өзін-өзі басқарумен тікелей байланысты емес, бірақ жалпы шешім қабылдау міндеттерімен сыналады. Дегенмен, өзін-өзі басқару туралы зерттеулер осындай зерттеулермен толықтырылады. Өзін-өзі басқарудың нейрондық механизмдері туралы дәлелдерге адамдардағы fMRI зерттеулері, жануарлардағы нейрондық жазбалар, адамдар мен жануарлардағы зақымдану зерттеулері және өзін-өзі басқару бұзылыстары бар адамдардағы клиникалық мінез-құлық зерттеулері жатады. Мидың, әсіресе префронтальды қабықтың өзін-өзі басқаруға қатысы бар екеніне кеңінен келісім бар. Префронтальды қабықтың дендриттерінде басқа қабық аймақтарындағы нейрондарға қарағанда 16 есе көп дендриттік тікендер бар. Осыған байланысты префронтальды қабықша көптеген ақпаратты біріктіреді. Орбитофронтальді қабықтың жасушалары өзін-өзі басқаруда маңызды рөл атқарады. Егер адамға бірден сыйлық алуды немесе кейіннен алатын құндырақ сыйлықты таңдау керек болса, ол төменгі сыйлықты алуға деген құштарлығын бақылауға тырысады. Егер адамның орбитофронтальді қабықшасы зақымдалған болса, бұл импульсті басқару нашарлайды; олар бірден күшейтуді қабылдауға бейім болуы мүмкін. Балалардың импульстік бақылаудың жетіспеушілігі префронтальды қабықтың баяу дамуымен байланысты болуы мүмкін. Тодд А. Харе және авторлар функционалдық МРТ әдістерін қолдану арқылы ventromedial prefrontal cortex (vmPFC) және dorsolateral prefrontal cortex (DLPFC) өзін-өзі басқару үшін маңызды екенін көрсетті. Олар vmPFC-нің DLPFC-мен модуляциялануын қажет ететінін және өзін-өзі басқарудың жетіспеушілігі DLPFC-дегі белсенділіктің төмендеуімен тығыз байланысты екенін анықтады. Харенің зерттеуі өзін-өзі басқару әдебиетінде ерекше маңызға ие, өйткені ол өзін-өзі басқарудың нашарлауының маңызды себебі – ақаулы DLPFC екенін көрсетеді.

Таңдау жасалу-жаралмауын анықтайтын нәтижелер

Александра В. Лог адамның өзін-өзі бақылау таңдауын нәтижелердің қалай өзгеретінін зерттейді. Лог үш түрлі нәтиже әсерін бөліп көрсетеді: нәтиже беру уақытының кешігуі, нәтиже мөлшері және нәтижелердің байланыстылығы.

Мінез-құлықтың физиологиясы

Адамның өзін-өзі ұстау қабілетіне көптеген нәрсе әсер етеді, соның бірі – мидағы глюкоза деңгейі. Өзін-өзі ұстау глюкозаны сарқылуға алып келеді. Глюкоза деңгейінің төмендеуі және глюкозаға төзімділіктің нашарлауы (глюкозаны миға жеткізу қабілетінің төмендеуі) өзін-өзі ұстау сынақтарында, әсіресе жаңа және қиын жағдайларда нашар нәтижелермен байланысты. Өзін-өзі ұстау үшін адам ойларға, сезімдерге және автоматты жауаптарға/қозғалыстарға қарсы күресуі керек. Бұл күш-жігерге қандағы жоғары глюкоза деңгейі қажет. Қандағы глюкоза деңгейінің төмендеуі өзін-өзі ұстау қабілетінің сәтсіздігіне әкелуі мүмкін. Алкоголь ми мен денедегі глюкоза деңгейін төмендетеді, сонымен қатар өзін-өзі ұстаудың көптеген түрлеріне кері әсер етеді. Бұған қоса, өзін-өзі ұстаудың бұзылуы, глюкозаның ең тиімсіз пайдаланылатын уақытында жиі орын алады. Осылайша, өзін-өзі ұстау глюкозаға өте сезімтал болып көрінеді.

"Шамшель сынағы"

1960 жылдары Уолтер Мишел төрт жасар балаларды "маршмелло сынағы" арқылы өзін-өзі бақылау деңгейін сынады: балалардың әрқайсысына бір маршмелло берілді және оларға қалаған уақытта жеуге болады делінді, бірақ егер 15 минут күте алса, тағы бір маршмелло алады. Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, нәтижелер осы балалардың өміріндегі жетістіктерімен тығыз байланысты, атап айтқанда, олардың академиялық үлгерімдері жоғары болды. Маршмелло сынағында қолданылған стратегия – заттың "қызыл" немесе "салқын" қасиеттеріне назар аудару. Балалар маршмеллоның пішіні мен текстурасы сияқты "салқын" қасиеттері туралы ойлауға итермеленді, мүмкін, оны мақта немесе бұлтқа теңеді. Маршмеллоның "қызыл" қасиеттері – оның тәтті, жабысқақ дәмі. Осы қызыл қасиеттер лебізді қанағаттандыруды кейінге қалдыруды қиындатады. Салқын қасиеттерге назар аудару арқылы, сана маршмеллоның тартымды жақтарынан аударылады, соның салдарынан өзін-өзі бақылауға қол жеткізу оңайырақ болады. Бірнеше жыл өткен соң Мишел зерттеуіне қатысқан, қазір 40 жастағы адамдармен байланысқа шықты. Ол алғашқы сынақта бір маршмеллоны алып, өзін-өзі бақылай алмағандардың қарым-қатынастар, стресс және есірткіге тәуелділік сияқты мәселелерге ұшырау ықтималдығы жоғары екенін анықтады. Мишел өзін-өзі бақылау процесінде мидың қай бөліктері белсенді екенін анықтау үшін сол қатысушылармен қайта эксперимент жүргізді. Қатысушыларға мидың белсенділігін көрсету үшін МРТ (магниттік-резонанстық томография) жасалды. Нәтижелер көрсетті, өзін-өзі бақылау деңгейі төмен адамдарда мидың белсенділігі жоғары болды, әсіресе оң сыйлықтармен байланысты вентральді стриатум аймағында. Өзін-өзі бақылау социотропиямен теріс байланысты, ал социотропия депрессиямен байланысты.

Эгоның құлдырауы

Эгоның құлдырауы – өзін-өзі бақылау үшін энергия мен назар қажет ететін және ұзақ уақыт бойы өзін-өзі бақылауға жасалған талаптар осы энергия мен назарды шаршатуы мүмкін деген теория. Эгоның құлдырауын жеңілдетудің жолдары бар. Олардың бірі – осы жоғары талаптардан демалу және сергіп кету. Сонымен қатар, өзін-өзі бақылауды белгілі бір әрекеттер арқылы жаттықтыру, мысалы, өзіне-өзі көңіл бөлуді дамыту, адамның өзін-өзі бақылауын күшейтуге көмектеседі, сондай-ақ мотивациялық ынталандырулар мен глюкозаны қабылдау да пайдалы. Өзін-өзі бақылауға қатысты жаттығулар, мысалы, қалыпты дене күйін сақтау және тамақтану әдеттерін бақылау, импульстерге қарсы тұру қабілетін арттыруға көмектеседі. Бұл, әсіресе, өздерін бақылауда қиындық көретін адамдар үшін тиімді болуы мүмкін. Дегенмен, эгоның құлдырауының нақты құбылыс екеніне қатысты қайшылықты дәлелдер бар; мета-талдаулар көбінесе осы құбылыстың бар екенін көрсететін ешқандай мәлімет таппады. Толық ақпарат алу үшін, эгоның құлдырауы туралы негізгі бетке қараңыз.